Qısa cavab
Xeyr. Quran heç vaxt yerə düz demir və yeri heç bir sütun üzərinə qoymur. “Yerin sütunları” barədə Bibliya danışır. Quran isə deyir ki, Allah (﷾) göyləri “görə biləcəyiniz bir dirək olmadan” yaradıb. O deyir ki, yer döşənib. Üzərində gəzən insanlara torpaq belə görünür. Bu, planetin forması barədə iddia deyil. O deyir ki, Allah (﷾) gecəni gündüzə bürüyür və burada əmmamə dolamaq üçün işlədilən ərəbcə fel var. O deyir ki, günəş və ay hər biri orbitdə üzür. 1064-cü ildə vəfat etmiş İbn Həzm kimi müsəlman alimlər yerin dəyirmi olduğunu öyrədib və əmmamə felli ayəni göstəriblər. İslamın cavabı budur ki, Quran torpaqdan insanların üzərində gəzdiyi kimi danışır. Onda yeri düz edən və ya sütunlar üzərinə qoyan heç nə yoxdur.
Tam izah
Quran yerin altına heç nə qoymur
Quran yeri heç nəyin üzərinə qoymur: nə sütunların, nə heyvanın, nə də təməl daşlarının. Sütunlar Allahın (﷾) göyləri və yeri necə yaratdığı danışılanda çıxır. Orada deyilir ki, göylər insanların görə biləcəyi sütunlar olmadan ucaldılıb. Ərəbcəsi bi-ghayri 'amadin tarawnaha ifadəsidir. Bunu gördüyünüz kimi heç sütun olmadığı mənasında da oxumaq olar. Hər halda ayə yer yox, göylər barədədir. Quran onların hər ikisini nəyin saxladığını da adlandırır: Allah (﷾) göyləri və yeri zaval olmasınlar deyə tutub saxlayır.
“Gördüyünüz göyləri dirəksiz yüksəldən, sonra da Ərşin üzərində ucalan, müəyyən vaxta qədər (göydə) hərəkət edən günəşi və ayı (əmrinə) tabe edən Allahdır. O, işləri yoluna qoyur və ayələrini (müfəssəl) izah edir ki, bəlkə Rəbbinizlə qarşılaşacağınıza yəqinliklə inanasınız.”
“O, göyləri görə biləcəyiniz bir dirək olmadan yaratmış, yer sizi silkələməsin deyə, orada möhkəm dağlar qurmuş və ora cürbəcür heyvanlar yaymışdır. Biz göydən yağmur yağdırıb orada müxtəlif növ gözəl bitkilər bitirdik.”
“Həqiqətən, Allah göyləri və yeri zaval olmasınlar deyə, tutub saxlayır. Əgər zaval olsalar, Ondan başqa onları heç kəs tutub saxlaya bilməz. Həqiqətən də, O, həlimdir, bağışlayandır.”
‘O, göyü saxlayır’: bərk dam yox, qüdrət
Tənqidçilər deyir ki, Quran göyü bərk dam edir, çünki Allah (﷾) onu yerə düşməkdən saxlayır. Fel yumsiku, yəni ‘saxlayır’ felidir. Quran eyni feli havada uçan quşlar üçün işlədir: “Onları (havada) saxlayan ancaq Allahdır”. O, həmçinin deyir ki, O, yalnız göyləri yox, yeri də saxlayır. Heç kim quşun bərk dam olduğunu düşünmür. Söz bir şeyin nədən ibarət olmasından yox, Allahın (﷾) ona olan qüdrətindən danışır. Ət-Təbəri 22:65-i Allahın (﷾) göyü düşməsin deyə mərhəmətdən qüdrəti ilə saxlaması kimi oxuyur. Yusuf Əli oradakı göy sözünü yağış mənasında götürüb. Quran həmçinin deyir ki, Allah (﷾) göylərdən yağış endirir. Hər halda ayə heç vaxt göyə bərk demir.
“Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayır. Həqiqətən, Allah insanlara qarşı çox şəfqətlidir, rəhmlidir.”
İzah edir ki, Tanrı Öz qüdrəti ilə göyü saxlayır ki, Onun izni olmadan yerə düşməsin. O deyir ki, göyü yerə düşməkdən saxlaması və ayənin təsvir etdiklərini onlara ram etməsi Onun insanlara lütfündən və mərhəmətindəndir.
“Həqiqətən, Allah göyləri və yeri zaval olmasınlar deyə, tutub saxlayır. Əgər zaval olsalar, Ondan başqa onları heç kəs tutub saxlaya bilməz. Həqiqətən də, O, həlimdir, bağışlayandır.”
“Məgər onlar Allaha tabe olub, havada uçan quşları görmürlərmi?! Onları (havada) saxlayan ancaq Allahdır. Həqiqətən, bunda iman gətirən bir qövm üçün dəlillər vardır.”
“Məgər onlar üstlərində dəstə-dəstə qanad çalaraq uçan quşları görmürlərmi? Onları (havada) ancaq Rəhman (olan Allah) saxlayır. Şübhəsiz ki, O, hər şeyi görəndir.”
“O Rəbbinizə ki, sizin üçün yer üzünü döşəmə, göyü isə tavan etdi. Göydən su endirib onunla sizin üçün (növbənöv) məhsullardan ruzi yetişdirdi. Siz də (bunu) bildiyiniz halda (heç kəsi) Allaha tay tutmayın.”
| Ayə | Nəyi saxlayır |
|---|---|
| 16:79 | Göydə dayanan quşları |
| 67:19 | Qanadlarını açıb-yığan quşları |
| 35:41 | Göyləri və yeri |
| 22:65 | Göyü yerə düşməkdən |
‘Döşənmiş’: torpaq əhalisinin gördüyü kimi
Quran deyir ki, yer döşənib və əhalisi üçün döşəmə edilib. Bu ayələr yerdən yaşamaq və üzərində gəzmək üçün məkan kimi danışır. Onun üzərində duran hər kəsə torpaq döşənmiş görünür. Ər-Razi Quranın izahı olan təfsir alimi idi və 1210-cu ildə vəfat edib. O, yatağın kürə ola bilməyəcəyini iddia edənlərə cavab verib. Çox böyük kürə hər hissəsində düz görünür, deməli, yer hər ikisi ola bilər. 1350-ci ildə vəfat etmiş alim İbn əl-Qəyyim “Yerə (baxmırlar ki) necə döşədilmişdir?” ayəsi barədə eyni şeyi deyib. O yazıb ki, yer döşənib, lakin əslində canlıların üzərində yerləşdiyi səthi olan kürədir.
“Biz yeri üzünü genişləndirdik, orada möhkəm dağlar yerləşdirdik və orada hər şeydən lazım olduğu qədər yetişdirdik.”
“Yerə (baxmırlar ki) necə döşədilmişdir?”
“O Rəbbinizə ki, sizin üçün yer üzünü döşəmə, göyü isə tavan etdi. Göydən su endirib onunla sizin üçün (növbənöv) məhsullardan ruzi yetişdirdi. Siz də (bunu) bildiyiniz halda (heç kəsi) Allaha tay tutmayın.”
Yataq edilmiş yerin kürə ola bilməyəcəyini iddia edənlərə cavab verir: çox böyük kürə hər hissəsində düz görünür, deməli, yer həm əhalisi üçün yataq ola, həm də dəyirmi ola bilər.
Yerdəki əlamətlər arasında onun döşənməsini sayır və “Yerə (baxmırlar ki) necə döşədilmişdir?” ayəsini (88:20) gətirir. O deyir ki, bu, onun yumru olmasını istisna etmir: o, əslində, canlıların üzərində yerləşdiyi səthi olan kürədir.
Gündüzə bürünmüş gecə
Quran deyir ki, Allah (﷾) gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə bürüyür. Ərəbcə fel yukawwiru, yəni əmmaməni başa dolamaq üçün işlədilən sözdür. Bunu düz boşqab barədə demək qəribədir, kürə barədə demək isə təbiidir. On birinci əsr alimi İbn Həzm bu ayəni gətirib. O demişdir ki, heç bir aparıcı müsəlman alimi yerin dəyirmi olduğunu inkar etməyib. O demişdir ki, Quran və Peyğəmbərin (ﷺ) təlimi və nümunəsi olan Sünnə buna işarə edir.
“O, göyləri və yeri haqq olaraq yaratdı. O, gecəni gündüzə bürüyür, gündüzü də gecəyə bürüyür. O, günəşi və ayı ram etdi. Onların hər biri müəyyən olunmuş vaxtadək hərəkət edər. Agah olun ki, O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
Bildirir ki, heç bir aparıcı müsəlman alimi yerin dəyirmi olduğunu inkar etməyib, Quran və Sünnə də buna işarə edir. O, Quran 39:5-i gətirir və gecəni gündüzün üzərinə dolamaq felinin əmmamənin dolanmasından götürüldüyünü izah edir.
| Ayə | Nə deyir |
|---|---|
| 15:19, 88:20 | Yer döşənib: insanların gördüyü torpaq kimi. |
| 39:5 | Gecə gündüzün üzərinə sarınır, əmmamə sarımaq feli ilə. |
| 21:33, 36:40 | Günəş və ayın hər biri öz yolunda üzür. |
- Vəfatı 1064
İbn Həzm
Heç bir aparıcı müsəlman alim yerin yuvarlaq olduğunu inkar etməyib; o, əmmamə ayəsini gətirib.
- Vəfatı 1210
Ər-Razi
Çox böyük kürə hər hissəsində düz görünür, buna görə yer həm döşək, həm kürə ola bilər.
- Vəfatı 1350
İbn əl-Qəyyim
Yer döşənib, lakin həqiqətdə kürədir.
Günəş və ay hər biri orbitdə
Quran deyir ki, günəş və ay hər biri öz yolu ilə üzür. O deyir ki, nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.
“Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Onların hər biri öz yolu ilə hərəkət edər.”
“Nə günəş aya çatar, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Onların hər biri öz yolu ilə hərəkət edər.”
Bibliyadakı sütunlar
Ərəbistan ətrafındakı yəhudi və xristianların müqəddəs kitabı olan Bibliya yerin sütunlar üzərində durmasından bir neçə dəfə danışır. O deyir ki, Tanrı onları qoyub və saxlayır. O, həmçinin Tanrının yeri yerindən sütunları titrəyənə qədər silkələməsindən danışır.
“çünki yerin sütunları RƏBBindir və dünyanı onların üzərinə qoyub.”
“O, yeri yerindən oynadır, sütunları titrəyir.”
“Yer və onun bütün sakinləri əriyir: onun sütunlarını Mən saxlayıram. Sela.”
Hər iki kitab üçün bir ölçü
Xristianlar Bibliyadakı yerin sütunlarını tez-tez poeziya kimi oxuyur. Bu ayələrin çoxu doğrudan da nəğmələrdə və şeirlərdədir. Əgər bu, Bibliya üçün ədalətlidirsə, Quranın açıqca ayağımızın altındakı torpağı təsvir edən ‘döşənmiş’ sözü üçün də ədalətlidir. Lakin iki kitab bərabər deyil. Bibliya yerin altında sütunlar obrazını işlədir, hətta yerin heç nə üzərində asıldığını deyəndə də. Quran bu obrazı heç vaxt işlətmir. O, dünyanın yaradılmasında sütunlardan danışanda deyir ki, göylər görünən heç bir sütun olmadan durur.
“çünki yerin sütunları RƏBBindir və dünyanı onların üzərinə qoyub.”
“Gördüyünüz göyləri dirəksiz yüksəldən, sonra da Ərşin üzərində ucalan, müəyyən vaxta qədər (göydə) hərəkət edən günəşi və ayı (əmrinə) tabe edən Allahdır. O, işləri yoluna qoyur və ayələrini (müfəssəl) izah edir ki, bəlkə Rəbbinizlə qarşılaşacağınıza yəqinliklə inanasınız.”
| Kitab | Nə deyir |
|---|---|
| Bibliya | Yer Tanrının qurub saxladığı sütunlar üzərindədir və O, sütunları titrəyənə qədər onu silkələyir. |
| Quran | Göylər görünən sütunsuz ucaldılıb və yerin altına heç nə qoyulmayıb. Allah (﷾) göyləri və yeri saxlayır. |
Xristianlar Bibliyanın sütunlarını çox vaxt şeir kimi oxuyur. Quran yerin altında sütun təsvirini heç vaxt işlətmir.
Etirazın cavabı
Quran 88:20 — əl-Ğaşiyə surəsi, ayə 20
“Yerə (baxmırlar ki) necə döşədilmişdir?”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, Quran yeri döşənmiş və yastılanmış adlandırır, deməli, düz yer öyrədir.
Cavab
Ayə insanlardan üzərində gəzdikləri yerə baxıb onun onlar üçün necə döşəndiyini görməyi istəyir. Bu, planetin formasını yox, torpağın göründüyü halı təsvir edir. Ər-Razi bu fikri əsrlər əvvəl deyib: çox böyük kürə hər hissəsində düz görünür. Quran gecəni də əmmamə kimi gündüzə bürüyür.
Nəticə — ‘Döşənmiş’ sözü ayağımızın altındakı torpağı təsvir edir. Quran heç yerdə yerin düz olduğunu demir.
Təfsirül-Cəlaleyn, 88:20 haqqında
“Döşədilmişdir” sözünü sərilmiş kimi izah edir; insanların Allahın qüdrətini və birliyini çıxardığı əlamət. Əlavə edir ki, sözün açıq mənası yerin düz səth olmasıdır. Deyir ki, şəriət alimləri bunu qəbul edir, astronomların dediyi kimi kürə olduğunu yox. Lakin deyir ki, astronomların görüşü şəriətin heç bir sütununu devirmir.
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, tanınmış qısa təfsir olan Təfsir əl-Cəlaleyn 88:20-dəki ‘döşənmiş’ sözünü düz yer kimi oxuyur. O, yerin düz səth olduğunu deyir və astronomların onun kürə olması baxışını inkar edir.
Cavab
Bu, ondakı bir sətrin ədalətli xəbəridir və eyni sətir onu məhdudlaşdırır. Əl-Cəlaleynin bu hissəsini 1459-cu ildə vəfat etmiş misirli alim əl-Məhəlli yazıb. O, sözün açıq mənasını astronomların dediyi kimi kürə yox, düz səth kimi götürüb. Lakin o əlavə edib ki, dəyirmi baxış dinin heç bir əsas qaydasına zidd deyil. Deməli, hətta o da düz yeri imanın hissəsi etməyib. O, həmçinin demişdir ki, İslam hüququ alimləri düz baxışı tutub. Bu, onun öz iddiası idi və əvvəlki alimlər bunun əksini bildirib. 1350-ci ildə vəfat etmiş İbn əl-Qəyyim məhz bu ayəni gətirib. O demişdir ki, yer döşənib, lakin əslində canlıların üzərində yerləşdiyi səthi olan kürədir. Hər ikisindən xeyli əvvəl 947-ci ildə vəfat etmiş bağdadlı alim İbn əl-Münadi bildirib ki, alimlər yerin kürə kimi olduğunda razılaşıb. Onun dəlili bu idi ki, günəş, ay və ulduzlar şərqdəki insanlar üçün qərbdəkilərdən daha tez doğur və batır. On dördüncü əsr alimi İbn Teymiyyə onun xəbərini ötürüb. Təfsirçilərin hamısı razılaşmayıb, ona görə onlardan heç biri ayənin mənasını həll etmir. Ayənin özü yalnız ‘döşənmiş’ deyir və kürənin də döşənmiş səthi var.
Nəticə — Bir təfsirçi ‘döşənmiş’ sözünü düz kimi oxuyub və dəyirmi baxışın imanın heç bir əsas qaydasını pozmadığını deyib. Ayənin özü yalnız ‘döşənmiş’ deyir.
Əyyub 26:7 — Yazılar (Ketuvim), fəsil 26, ayə 7
“O, şimalı boşluq üzərində sərir və yeri heç nə üzərində asır.”
Nə üçün istinad olunub
Xristianlar göstərir ki, Bibliya Tanrının yeri heç nə üzərində asdığını da deyir, deməli, sütunlar üzərində yer öyrətmir.
Cavab
Eyni Əyyub kitabı Tanrının yeri sütunları titrəyəcək qədər silkələdiyini də deyir (9:6). 1 Şamuel 2:8 deyir ki, Tanrı dünyanı sütunlar üzərinə qoyub. Bibliyada hər iki obraz var. Quran yerin altında sütunlar obrazını ümumiyyətlə işlətmir.
Nəticə — Bibliyada hər iki obraz var. Quran yeri heç vaxt sütunlar üzərinə qoymur.
Quran 18:86 — əl-Kəhf surəsi, ayə 86
“Nəhayət, günəşin qürub etdiyi yerə gəlib çatdıqda onu qara palçıqlı bir yerdə batan gördü. (Zülqərneyn) onun yanında bir tayfaya rast gəldi. Biz buyurduq: “Ey Zülqərneyn! Sən ya onları cəzalandırmalı, ya da onlarla yaxşı rəftar etməlisən!””
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, Quran günəşi düz yerdə palçıqlı bulağa batırır.
Cavab
Ayə Quranın səyahətlərini danışdığı hökmdar Zülqərneynin nə tapdığını deyir: o, günəşi qara palçıqlı bir yerdə batan gördü. O, səyyahın günəşin qərb sularının üstündə batdığı yerdə gördüyünü bildirir. Sahildə olan hər kəs günəşin eyni şəkildə dənizə batdığını görür. Bu, günəşin hara getdiyi barədə bəyan deyil. Günəşin batandan sonra hara getməsi ayrı sualdır və öz səhifəsində cavablanır.
Nəticə — Ayə günəşin hara getdiyini yox, onun nə gördüyünü bildirir.
Quran 22:65 — əl-Həcc surəsi, ayə 65
“Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayır. Həqiqətən, Allah insanlara qarşı çox şəfqətlidir, rəhmlidir.”
Nə üçün istinad olunub
Quran deyir ki, Allah göyü yerə düşməkdən saxlayır. Yalnız bərk göy düşə bilər, deməli, Quran bərk günbəz təsvir edir.
Cavab
Fel yumsiku, yəni ‘saxlayır’ felidir. Quran onu havadakı quşlar üçün işlədir: onları Allahdan (﷾) başqa heç nə saxlamır. O, bunu yer üçün də işlədir. Bu, bərk şeyi yox, Allahın (﷾) qüdrətini təsvir edir. Ət-Təbəri ayəni Allahın (﷾) göyü düşməsin deyə mərhəmətdən saxlaması kimi oxuyur. Yusuf Əli hətta oradakı göyü yağış kimi verir. Quran heç yerdə göyə bərk demir.
Nəticə — ‘Saxlayır’ sözü quşlar və yer barədə də deyilir. O, bərk göydən yox, Allahın (﷾) qüdrətindən danışır.
Quran 79:27-31 — ən-Naziat surəsi, ayə 27-31
“Sizin yaradılışınız çətindir, yoxsa göyün? Onu (Allah) bina etdi. Onun tavanını yüksəltdi, düzəldib kamilləşdirdi. Gecəsini qaranlıq edib, gündüzünü də nurlandırdı. Bundan sonra yeri döşəyib (insanların orada yaşaması üçün onu yararlı bir hala gətirdi). Ondan suyunu və otlağını çıxartdı.”
Nə üçün istinad olunub
Bəzi müsəlmanlar deyir ki, 79:30 yeri dəvəquşu yumurtası kimi yumurta formalı adlandırır. Tənqidçilər deyir ki, bu, sözün elmə uyğunlaşdırmaq üçün müasir təhrifidir.
Cavab
Tənqidçilər təhrif barədə haqlıdır. 79:30-dakı dahaha feli döşəmək, yaymaq deməkdir. Yusuf Əli onu ‘geniş sahəyə uzatdı’ kimi verir. Növbəti ayə yaymanın nə olduğunu deyir: O, ondan suyunu və otlağını çıxarıb. Səhabə İbn Abbas da eyni cür izah edib: Allah (﷾) onun suyunu və otlağını çıxarıb. Əl-Buxari onun cavabını qeyd edir. Müsəlman ayəyə dediyindən artıq dedirməməlidir. Quranın belə köməyə ehtiyacı yoxdur. O, gecəni gündüzə bürüyür və günəşi və ayı hər birini orbitə qoyur.
Nəticə — Dahaha döşəmək deməkdir. Quranın dəlili ona yumurta oxumağa əsaslanmır.
Baxışlar
İslam baxışı
Quran heç vaxt yerin düz olduğunu demir və onu heç vaxt sütunlar üzərinə qoymur. O, torpağı əhalisinin gördüyü kimi təsvir edir. O, gecəni əmmamə kimi gündüzə bürüyür və günəşi və ayı hər birini orbitə qoyur.
Bibliya Tanrının qoyub saxladığı yerin sütunlarından danışır.
Quran yeri heç bir sütun üzərinə qoymur və deyir ki, göylər görünən sütunlar olmadan ucaldılıb.
Quran deyir ki, yer döşənib və əhalisi üçün döşəmə edilib.
Ər-Razi izah edib ki, çox böyük kürə hər hissəsində düz görünür. Deməli, ‘döşənmiş’ sözü dəyirmi yeri istisna etmir.
İbn əl-Münadi bildirib ki, alimlər yerin kürə kimi olduğunda razılaşıb. İbn əl-Qəyyim 88:20-ni dəyirmi yerlə oxuyub. Əl-Məhəlli Təfsir əl-Cəlaleyndə ‘döşənmiş’ sözünü düz kimi oxuyub. Lakin o demişdir ki, dəyirmi baxış dinin heç bir əsas qaydasını pozmur.
39:5-dəki fel əmmamə dolamaq üçün işlədilən feldir. İbn Həzm onu yerin dəyirmiliyi üçün gətirib.
Quran deyir ki, günəş və ay hər biri öz orbitində hərəkət edir.
Quran öyrədir ki, Allah (﷾) göyləri ucaldıb və yeri insanlar üçün ev kimi döşəyib.