Qısa cavab
Hədislər Peyğəmbərin (ﷺ) dediklərini, etdiklərini və bəyəndiklərini bildirən rəvayətlərdir. Onlar Quranı izah edir və onunla necə yaşamağı göstərir. Məsələn, Quran müsəlmanlara namaz qılmağı deyir, hədislər isə onun necə namaz qıldığını göstərir. Səhabələri onun sözlərini əzbərləyib, bəziləri isə yazıya alıb. Peyğəmbər (ﷺ) onlara eşitdiklərini başqalarına çatdırmağı deyib. O, xəbərdarlıq edib ki, onun barəsində qəsdən yalan danışan Oddakı (Cəhənnəmdəki) yerinə hazırlaşsın. Sonrakı alimlər rəvayətləri toplayıb və hər birinin arxasındakı rəvayətçilər zəncirini yoxlayıb. Hər rəvayətçi dürüst və dəqiq olmalı, hər həlqə isə birləşməli idi. Ən səhih toplular iki alimin, əl-Buxari və Muslimin topluları sayılır. Əbu Davud və ət-Tirmizinin toplusu kimi digər toplularda da alimlərin dərəcə verdiyi çoxlu səhih rəvayət var. Müsəlmanlar Peyğəmbərin (ﷺ) Quranla necə yaşadığını səhih hədislərdən öyrənir.
Tam izah
Hədislər niyə vacibdir
Quran deyir ki, Peyğəmbər (ﷺ) nazil olanı aydın izah etmək üçün göndərilib. O deyir ki, ona itaət edən Allaha (﷾) itaət etmiş olar. O, onu möminlər üçün gözəl örnək adlandırır. Deməli, müsəlmanlar onun nə dediyini və nə etdiyini bilməlidir. Quran namazı əmr edir, amma onun hər hərəkətini təsvir etmir. Peyğəmbər (ﷺ) səhabələrinə onu necə namaz qılan görmüşdülərsə, elə qılmağı deyib. Hədislər onların gördüklərini qeyd edir. Hədislərlə yanaşı, Peyğəmbərin (ﷺ) tərcümeyi-halı olan Sirə onun həyatının hadisələrini ardıcıllıqla qeyd edir.
“(Biz o peyğəmbərləri) açıq-aydın dəlillər və kitablarla (göndərdik). Sənə də Zikri (Quranı) nazil etdik ki, insanlara, onlara nazil olanları (hökmləri) izah edəsən və bəlkə onlar fikirləşələr.”
“Kim Peyğəmbərə itaət edərsə, Allaha itaət etmiş olar, kim üz çevirərsə, (bil ki,) Biz səni onlara gözətçi göndərməmişik.”
“Allahın Rəsulunda sizlər, Allaha və Axirət gününə ümidini bağlayanlar və Allahı çox zikr edənlər üçün gözəl örnək vardır.”
Malik ibn əl-Hüveyris rəvayət edir ki, o və digər gənclər Peyğəmbərin (ﷺ) yanında iyirmi gün qaldılar. O, onları ailələrinə öyrətmək üçün evlərinə göndərəndə dedi: məni namaz qılan gördüyünüz kimi qılın.
Əzbərlənib, yazılıb və çatdırılıb
Peyğəmbər (ﷺ) səhabələrinə ondan eşitdiklərini, bir ayə belə olsa, çatdırmağı deyib. O, orada olanlara olmayanlara çatdırmağı tapşırıb. O, həm də xəbərdarlıq edib ki, onun barəsində qəsdən yalan danışan Oddakı (Cəhənnəmdəki) yerinə hazırlaşsın. Səhabələrin çoxu əzbərləyirdi. Bəziləri həm də yazırdı. Abdullah ibn Amr eşitdiklərini yazırdı və Peyğəmbər (ﷺ) ona yazmağa davam etməyi dedi. Yəmənli Əbu Şah adlı bir adam xütbənin yazılı verilməsini istədi. Peyğəmbər (ﷺ) dedi: Əbu Şah üçün yazın.
Əbu Bəkrə rəvayət edir ki, Qurban günü Peyğəmbər (ﷺ) insanlardan hansı gün, hansı ay və hansı yer olduğunu soruşdu, sonra dedi: qanınız, malınız və namusunuz bu gününüz, bu ayınızda, bu şəhərinizdə olduğu kimi bir-birinizə müqəddəsdir. O, burada olanlara olmayanlara çatdırmağı tapşırdı, çünki olmayanlar daha yaxşı anlaya bilər.
Abdullah ibn Amr rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: məndən aldığınızı, bir ayə belə olsa, çatdırın; İsrail oğullarının xəbərlərini danışa bilərsiniz, zərəri yoxdur; və kim mənim barəmdə qəsdən yalan danışsa, Oddakı yerinə hazırlaşsın.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) başqa şeylərlə yanaşı demişdir: mənim barəmdə qəsdən yalan danışan Oddakı yerinə hazırlaşsın.
Əbu Hureyrə deyir ki, Abdullah ibn Amrdan başqa Peyğəmbərin (ﷺ) heç bir səhabəsi ondan çox hədis rəvayət etməyib, çünki Abdullah onları yazırdı, özü isə yazmırdı.
Abdullah ibn Amr deyir ki, Peyğəmbərdən (ﷺ) eşitdiyi hər şeyi əzbərləmək üçün yazırdı. Qüreyşdən bəziləri ona dayanmağı dedi, çünki Peyğəmbər qəzəbdə də, razılıqda da danışan bir insandır. O, Peyğəmbərə deyəndə Peyğəmbər ağzına işarə edib dedi: yaz, canım əlində olana and olsun, oradan həqiqətdən başqa heç nə çıxmır.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Məkkənin fəthindən sonra Peyğəmbər (ﷺ) xütbə verdi. Yəmənli Əbu Şah bunun onun üçün yazılmasını istədi və Peyğəmbər dedi: Əbu Şah üçün yazın.
Rəvayətçilər zənciri
Hər hədis öz isnadı (rəvayətçilər zənciri) ilə gəlir: Peyğəmbərə (ﷺ) qədər kim onu kimdən eşidib. Əvvəlcə insanlar rəvayət zəncirlərini soruşmurdu. İslamın birinci əsrindəki vətəndaş qarışıqlığından sonra alimlər “adamlarınızı bizə adlandırın” deyərək bu zəncirləri tələb etməyə başlayıb. İslamın ikinci əsrinin alimi İbn əl-Mübarək deyib ki, zəncir dinin bir hissəsidir. O deyib ki, onsuz hər kəs istədiyini deyə bilərdi. Rəvayət yalnız üç şərt ödənəndə səhih sayılır. Hər rəvayətçi ədalətli (dürüst və yaxşı xasiyyətli) və dəqiq olub. Hər həlqə birləşir. Və onda heç nə qeyri-adi (daha səhih rəvayətlərə uyğun olmayan) və ya qüsurlu (gizli nöqsanı olan) deyil.
Səhabələrdən sonrakı nəslin alimi Muhəmməd ibn Sirin deyir ki, insanlar əvvəllər sənəd barədə soruşmurdular; lakin vətəndaş qarışıqlığı başlayanda dedilər: adamlarınızı bizə adlandırın. Sonra etibarlı rəvayətçilərin xəbərləri qəbul edildi, bidətçilərinki isə qəbul edilmədi.
Abdullah ibn əl-Mübarək (vəfatı 797) deyir ki, sənəd dinin bir hissəsidir və onsuz hər kəs istədiyini deyə bilərdi.
Hədis tənqidinin klassik dərsliyi. Səhih hədisi sənədi əvvəldən sona ədalətli və dəqiq rəvayətçilər vasitəsilə birləşən, heç bir qeyri-adilik və gizli qüsur olmayan hədis kimi izah edir. Əl-Buxarini yalnız səhih hədislərdən ibarət kitab toplayan ilk şəxs, sonra Muslimi adlandırır və onların iki kitabını Allahın Kitabından sonra ən səhih kitablar adlandırır.
Peyğəmbərin (ﷺ) dediyi və ya etdiyi barədə xəbər.
Onu kim ötürüb?
Hər hədis Peyğəmbərə (ﷺ) qədər ravilər zənciri ilə gəlir.
Onlar etibarlı idimi?
Hər ravi ədalətli və dəqiq olmalıdır.
Hər halqa birləşirmi?
Hər ravi onu özündən əvvəlkidən eşitməlidir.
Onda nəsə yanlışdırmı?
Onda daha səhih xəbərlərə zidd və ya gizli qüsur olmamalıdır.
Onda xəbər səhihdir.
Ən səhih toplular
Əl-Buxari (vəfatı 870) və Muslim (vəfatı 875) iki böyük hədis alimi idi. Onların hər biri kitabının əsas hissəsinə yalnız ən sərt ölçüyə cavab verən rəvayətləri daxil etməyi qarşısına məqsəd qoyub. Müsəlman alimlər onların iki kitabını Qurandan sonra ən səhih kitablar adlandırır. Əbu Davud, ət-Tirmizi, ən-Nəsai və İbn Macənin topluları ilə birlikdə onlar ən tanınmış altı kitabı təşkil edir. Digər dörd kitabda çoxlu səhih və bəzi zəif rəvayətlər var və alimlər hər rəvayətə dərəcə verib. Müsəlman alimlər bu dörd kitabdan bir rəvayəti səhih və ya həsən (yaxşı) dərəcəsi veriləndə qəbul edir. Zəif olanları kənara qoyurlar. Bu sayt bu dörd kitabdan yalnız səhih dərəcəsi verilmiş rəvayətlərdən sitat gətirir.
Hədis tənqidinin klassik dərsliyi. Səhih hədisi sənədi əvvəldən sona ədalətli və dəqiq rəvayətçilər vasitəsilə birləşən, heç bir qeyri-adilik və gizli qüsur olmayan hədis kimi izah edir. Əl-Buxarini yalnız səhih hədislərdən ibarət kitab toplayan ilk şəxs, sonra Muslimi adlandırır və onların iki kitabını Allahın Kitabından sonra ən səhih kitablar adlandırır.
Köhnə kitablarda zəif rəvayətlər də qalır
Tənqidçilər bəzən yerin balina və ya öküz üstündə durması kimi qəribə rəvayətlərdən sitat gətirir. Bunlar köhnə Quran təfsirlərindən və köhnə tarix kitablarından gəlir. Ət-Təbəri kimi alimlər çoxlu rəvayəti, hər birini öz rəvayətçilər zənciri ilə qeyd edib ki, sonrakı alimlər onları yoxlaya bilsin. Rəvayət belə bir kitabda olduğu üçün səhih sayılmır. Peyğəmbərin (ﷺ) heç bir səhih hədisi yerin balina üstündə durduğunu demir. Onun dilinə qoyulmuş, yerin balina üstündəki qayada durduğunu deyən variant uydurma sayılır. Balina rəvayəti Peyğəmbərə (ﷺ) yox, İbn Abbas kimi bəzi erkən müsəlmanlara gedib çıxır. İbn Kəsir öküz hekayəsini yalnız bəzi təfsirçilərin qeyd etdiyi bir şey kimi nəql edir və “Allah ən yaxşısını bilir” əlavə edir. O deyir ki, bu cür qəribə yaradılış rəvayətlərinin çoxu görünür Kitab əhlinin hekayələrindən götürülüb. Peyğəmbər (ﷺ) belə hekayələri nə təsdiq etməyi, nə də yalanlamağı deyib (Buxari 4485). İslam alimləri hər rəvayəti qəbul etməzdən əvvəl yoxlayıb.
Əs-Süddi vasitəsilə İbn Abbas, İbn Məsud və bəzi səhabələrdən tam ravilər zənciri ilə yaradılış barədə uzun rəvayət verir; orada yer balinanın üstünə qoyulur.
Nun hərfini bəzi surələri açan ayrı hərflərdən biri kimi götürür. Sonra ‘deyilir ki’ kimi verir ki, Nun yeddi yeri daşıyan nəhəng balinadır, ət-Təbərinin İbn Abbasdan rəvayəti və ət-Təbərani vasitəsilə Peyğəmbərə (ﷺ) aid edilən variantla. Balinanın üstündəki qaya və qırx min buynuzlu öküz barədə o, yalnız əl-Bəğəvinin və bir qrup müfəssirin bunu qeyd etdiyini deyir və ‘Allah ən yaxşısını bilir’ əlavə edir.
İbn Ömərdən, Peyğəmbərin (ﷺ) dilinə qoyulmuş rəvayəti uydurma (mövdu) sayır: yer suyun üstündədir, su qayanın üstündə, qaya kənarları Ərşə çatan balinanın kürəyində, balina isə mələyin çiynindədir.
Əs-Süddinin bu yaradılış rəvayətini verdiyi zəncir barədə deyir ki, əs-Süddi onunla çoxlu qəribə şeylər rəvayət edir və çoxu görünür İsrailiyyatdan, Kitab əhlinin hekayələrindən götürülüb.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Kitab əhli Tövratı ibrani dilində oxuyub müsəlmanlara ərəbcə izah edirdi. Peyğəmbər (ﷺ) müsəlmanlara buyurdu ki, onları nə təsdiq etsinlər, nə də yalanlasınlar, deyin: biz Allaha və bizə nazil olana iman gətirdik (Quran 2:136).
Quranda
Peyğəmbərin (ﷺ) səhih hədisində
Köhnə təfsirlərdə, sınanmalı xəbərlər arasında
Çox güman ki, israiliyyat hekayələrindən götürülüb
Baxışlar
Tənqidçilər: İslam yer haqqında miflər öyrədir
Bəzi tənqidçilər yerin balina və ya öküz üstündə durduğunu deyən rəvayətlərdən sitat gətirir və deyir ki, İslam miflər öyrədir.
Müsəlman kitabları deyir ki, yer nəhəng balinanın üstündə durur.
Təkzib
Köhnə təfsirlər alimlər yoxlasın deyə çoxlu rəvayəti zəncirləri ilə qeyd edir. Heç bir səhih hədis bunu demir və Peyğəmbərin (ﷺ) dilinə qoyulmuş variant uydurma sayılır. Belə rəvayətlər görünür Kitab əhlinin hekayələrindən gəlir, o isə onları nə təsdiq etməyi, nə də yalanlamağı deyib.
İslam baxışı
Hədislər Quranı izah edən, Peyğəmbərin (ﷺ) sözlərini, işlərini və bəyənmələrini qeyd edir. Onlar əzbərlənib, yazılıb və çatdırılıb, sonra hər zənciri yoxlayan alimlər tərəfindən toplanıb. Birinci yeri əl-Buxari və Muslim tutur.
Quran nazil olanı izah etmək vəzifəsini Peyğəmbərə (ﷺ) verir. O, ona itaəti Allaha (﷾) itaətin bir hissəsi edir.
Peyğəmbər (ﷺ) səhabələrinə sözlərini çatdırmağı deyib və onun barəsində yalan danışmaqdan çəkindirib.
Bəzi səhabələr hədisləri Peyğəmbərin (ﷺ) sağlığında, onun razılığı ilə yazıb.
Səhabələrdən sonrakı nəslin alimi Muhəmməd ibn Sirin (vəfatı 729) qeyd edir ki, vətəndaş qarışıqlığından sonra alimlər rəvayətçilərin adlarını tələb etməyə başlayıb. İbn əl-Mübarək zənciri dinin bir hissəsi adlandırıb.
Əl-Buxari və Muslimin topluları Qurandan sonra ən səhih kitablardır.