Hədissiz Quran kifayətdirmi?

“Beləliklə, siz insanlara şahid olasınız, peyğəmbər də, sizə şahid olsun deyə Biz sizi orta bir ümmət etdik. Biz, sənin əvvəl üz tutduğun qibləni, Allah rəsulunun ardınca gedənləri, ondan üz döndərənlərdən ayır etmək üçün təyin etdik. Bu, Allahın doğru yola yönəltdiyi kimsələrdən başqa hamıya ağır gəldi. Allah sizin imanınızı puç etməz. Həqiqətən də, Allah insanlara qarşı çox şəfqətlidir, rəhmlidir.”

Əl-Bəra ibn Azib rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) Mədinəyə gələndən sonra on altı və ya on yeddi ay Yerusəlimə üz tutub namaz qıldı, sonra qiblə Kəbəyə çevrildi.

“Oruc gecəsi qadınlarınızla yaxınlıq etmək sizə halal edildi. Onlar sizin üçün bir libas, siz də, onlar üçün bir libassınız. Allah sizin (oruc gecələrində qadınlarınızla yaxınlıq etməklə) özünüzə xəyanət etdiyinizi bildi və tövbənizi qəbul edib sizi bağışladı. Artıq onlara yaxınlaşın və Allahın sizin üçün (əzəldən) təqdir etdiyini istəyin. Dan yeri söküləndə, ağ sapın qara sapdan seçildiyi sizə aydın olanadək yeyin-için. Sonra gecəyədək orucunuzu tamamlayın. Məscidlərdə etikafda olduğunuz zaman onlarla yaxınlıq etməyin. Bunlar Allahın hüdudlarıdır, onlara yaxınlaşmayın! Allah Öz ayələrini insanlara belə bəyan edir ki, bəlkə Ondan qorxalar.”

Əl-Bəra rəvayət edir ki, Ramazan orucu ilk dəfə fərz ediləndə insanlar bütün ay arvadlarından uzaq dururdu və bəzi kişilər bu qaydanı gizlicə pozurdu. Sonra Allah nazil etdi: Allah bilir ki, özünüzü aldadırdınız, lakin O, sizə dönüb sizi bağışladı (2:187).

“Bir zaman Peyğəmbər öz zövcələrindən birinə (Hafsaya sirr olaraq bir) söz söylədi. O da (Hafsa da) bunu (Aişəyə) xəbər verdikdə və Allah da bunu ona (Peyğəmbərə) aşkar etdikdə, o (Peyğəmbər), bunun bir qismini (Hafsaya) bildirdi, digər bir qismini bildirməkdən isə vaz keçdi. (Peyğəmbər) bunu ona (Hafsaya) bildirdikdə o dedi: “Bunu sənə kim xəbər verdi?” O da: “Bunu mənə (hər şeyi) Bilən, (hər şeydən) Xəbərdar olan (Allah) xəbər verdi!”– dedi.”

“Ey Rəbbimiz! Onların içərisindən özlərinə elə bir elçi göndər ki, Sənin ayələrini onlara oxusun, Kitabı və hikməti onlara öyrətsin və onları günahlardan təmizləsin! Həqiqətən, Sən Qüdrətlisən, Hikmətlisən!”

“Allah möminlərə, onların öz içərisindən, özlərinə Allahın ayələrini oxuyan, onları (günahlardan) təmizləyən, onlara Kitabı və hikməti öyrədən bir Elçi göndərməklə lütf göstərdi. Halbuki, bundan öncə onlar açıq-aydın azğınlıq içərisində idilər.”

“(Ey Muhamməd!) Əgər sənə Allahın lütfü və rəhmi olmasaydı, əlbəttə, onların bir qismi səni (doğru yoldan) azdırmaq istəyəcəkdi. Halbuki onlar özlərindən başqasını azdıra bilməz və sənə də heç bir zərər verə bilməzlər. Allah sənə Kitabı və hikməti nazil etdi və sənə bilmədiklərini öyrətdi. Allahın sənə olan lütfü böyükdür.”

“Evlərinizdə oxunan Allahın ayələrini və hikməti yada salın. Həqiqətən, Allah lütfkardır, (hər şeydən) xəbərdardır.”

Allahın Kitabında Peyğəmbərinin sünnəsinə uymağı əmr etməsi fəslində əş-Şafii qeyd edir ki, Quran Kitabı və onun yanında Hikməti adlandırır. Deyir ki, etibar etdiyi Quran alimlərindən eşidib ki, Hikmət Allahın Rəsulunun (ﷺ) sünnəsidir, çünki Kitabla birlikdə çəkilir və Elçi hər ikisini öyrədir.

“Ey iman gətirənlər! Allaha, Peyğəmbərə və özünüzdən olan əmr sahiblərinə itaət edin! Əgər bir şey haqqında mübahisə etsəniz, Allaha və Axirət gününə iman gətirmisinizsə, onu Allaha və Peyğəmbərə qaytarın. Bu, (sizin üçün) daha xeyirli və nəticə etibarilə daha yaxşıdır.”

“Kim Peyğəmbərə itaət edərsə, Allaha itaət etmiş olar, kim üz çevirərsə, (bil ki,) Biz səni onlara gözətçi göndərməmişik.”

“Allahın Öz rəsuluna (fəth edilən) məmləkətlərin əhalisindən verdiyi qənimətlər Allaha, Peyğəmbərə, onun qohum-əqrəbasına, yetimlərə, miskinlərə və müsafirlərə məxsus edilmişdir ki, (o mallar) aranızdakı zənginlərin var-dövləti olub qalmasın. Allahın rəsulu sizə nə verirsə, onu götürün, nəyi də qadağan edirsə, ondan çəkinin. Allahdan qorxun. Həqiqətən, Allahın cəzası şiddətlidir.”

“Xeyr, sənin Rəbbinə and olsun ki, onlar öz aralarında baş verən ixtilaflarda səni hakim təyin etməyincə, sonra da verdiyin hökmlərə görə özlərində bir sıxıntı duymadan sənə tam şəkildə təslim olmayınca iman gətirmiş olmazlar.”

“Allahın Rəsulunda sizlər, Allaha və Axirət gününə ümidini bağlayanlar və Allahı çox zikr edənlər üçün gözəl örnək vardır.”

“De: “Ey insanlar! Şübhəsiz ki, mən sizin hamınıza göndərilmiş Allahın elçisiyəm. Göylərin və yerin hökmranlığı Ona məxsusdur, Ondan başqa (ibadətə layiq olan) məbud yoxdur. O həm dirildir, həm də öldürür. Elə isə Allaha və Onun ummi (yazıb-oxumaq bilməyən) Elçisinə, həm də Allaha və Onun kəlmələrinə inanan peyğəmbərə iman gətirin. Onun ardınca gedin ki, bəlkə doğru yola yönələsiniz”.”

“Namaz qılın, zəkat verin və rüku edənlərlə birgə rüku edin!”

Malik ibn əl-Hüveyris rəvayət edir ki, o və digər gənclər Peyğəmbərin (ﷺ) yanında iyirmi gün qaldılar. O, onları ailələrinə öyrətmək üçün evlərinə göndərəndə dedi: məni namaz qılan gördüyünüz kimi qılın.

Misirdə və Cənubi Asiyada sünnənin nüfuzu barədə müasir mübahisələrin tarixi. Brown qeyd edir ki, Hindistandakı yalnız Quran hərəkatı olan Əhl-i Quran necə namaz qılacağını həll edə bilmədi. Abdullah Çəkrələvi hərəkatın başqalarının imtina etdiyi ‘Quran namazı’ hazırladı. Əslam Cəyrəcpuri isə əvəzində bütün ümmətin həmişə qıldığı, Peyğəmbərdən (ﷺ) ötürülmüş namazı qəbul etdi, lakin hədisin nüfuzunu inkar etməyə davam etdi.

“(Biz o peyğəmbərləri) açıq-aydın dəlillər və kitablarla (göndərdik). Sənə də Zikri (Quranı) nazil etdik ki, insanlara, onlara nazil olanları (hökmləri) izah edəsən və bəlkə onlar fikirləşələr.”

“Din gününün Sahibinə!”

Ömər Hişam ibn Həkimin əl-Furqan surəsini öz öyrəndiyindən fərqli oxuduğunu eşitdi və onu Peyğəmbərin (ﷺ) yanına gətirdi. Peyğəmbər hər birinə oxutdu, hər iki oxunuş barədə surənin belə nazil olduğunu dedi və buyurdu ki, Quran yeddi şəkildə oxunmaq üçün nazil olub, hansı asandırsa, onu oxuyun.

“O, qeybi biləndir və Öz qeybini heç kəsə açmaz; yalnız razı qaldığı elçidən başqa. Allah onun önündə və arxasında (mələklərdən ibarət) gözətçilər qoyur ki,”

Ömər ibn əl-Xəttab rəvayət edir ki, ağappaq paltarlı bir yad adam gəlib Peyğəmbərdən (ﷺ) İslam, iman və ibadətdə gözəllik barədə, sonra isə Saat barədə soruşdu. Peyğəmbər dedi ki, soruşulan soruşandan artıq bilmir və onun iki əlamətini verdi: cariyə öz xanımını doğacaq və ayaqyalın, cılız geyimli, kasıb çobanların hündür binalar ucaltmaqda bir-biri ilə yarışdığını görəcəksən. Sonra Peyğəmbər Ömərə dedi ki, yad adam onlara dinlərini öyrətməyə gəlmiş mələk Cəbrayıl idi.

“Ey iman gətirənlər! Müəyyən bir müddətədək bir-birinizə borc verdikdə, onu yazın. Qoy bunu aranızda bir katib ədalətlə yazsın. Katib Allahın onu öyrətdiyi kimi yazmaqdan boyun qaçırmasın. Qoy o yazsın, boynunda borc olan adam da (götürdüyü borcun miqdarını) yazdırsın, Rəbbi olan Allahdan qorxsun və borcdan heç bir şey əskiltməsin. Əgər boynunda borc olan kimsə səfehdirsə, yaxud (ağıldan) zəifdirsə və ya özü yazdırmağa qadir deyilsə, qoy onun himayədarı (borcu) ədalətlə yazdırsın. Aranızdakı kişilərdən də iki nəfəri şahid tutun. Əgər iki kişi tapılmazsa, razı olduğunuz şahidlərdən bir kişi və iki qadını şahid tutun ki, qadınlardan biri unutduqda, o birisi onun yadına salsın. Şahidlər (şahidlik etməyə) çağırıldıqda, boyun qaçırmasınlar. Az da olsa, çox da olsa, onu (qaytarılma) vaxtı ilə (bərabər) yazmaqdan usanmayın. Belə etməyiniz, Allah yanında daha ədalətli, şahidlik üçün daha düzgün və şübhəyə düşməməyiniz üçün daha münasibdir. Yalnız aranızda gedən nağd ticarət istisnadır. Bunu yazmamağınız isə sizin üçün günah deyildir. Alış-veriş etdikdə şahid tutun. Lakin katibə və şahidə zərər verilməsin. Əgər (zərər) versəniz, şübhəsiz ki, bu, sizin üçün bir fasiqlikdir. Allahdan qorxun! Allah sizi öyrədir. Allah hər şeyi biləndir.”

“Ey iman gətirənlər! Əgər bir fasiq sizə bir xəbər gətirsə, (onu) araşdırın. Yoxsa bilmədən bir qövmə pislik edər, sonra da etdiyinizə peşman olarsınız.”

Əbu Səid əl-Xudri rəvayət edir ki, Əbu Musa Ömərin yanına girmək üçün üç dəfə icazə istədi, cavab almadı və getdi. O, Ömərə dedi ki, Peyğəmbər (ﷺ) üç dəfə icazə istəyib icazə verilməyən geri qayıtmalıdır demişdir. Ömər bunun üçün şahid gətirməsini tələb edəcəyini dedi. Əbu Musa ənsardan bir məclisdən soruşdu, Əbu Səid onunla getdi və Ömərə Peyğəmbərin belə dediyini bildirdi.

Muslim sənədi verir: Malikə oxuyan Yəhya ibn Yəhyadan, Nafidən, İbn Ömərdən ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: camaat namazı tək namazdan iyirmi yeddi dərəcə üstündür.

Hədis tənqidinin klassik dərsliyi. Səhih hədisi sənədi əvvəldən sona ədalətli və dəqiq rəvayətçilər vasitəsilə birləşən, heç bir qeyri-adilik və gizli qüsur olmayan hədis kimi izah edir. Əl-Buxarini yalnız səhih hədislərdən ibarət kitab toplayan ilk şəxs, sonra Muslimi adlandırır və onların iki kitabını Allahın Kitabından sonra ən səhih kitablar adlandırır.

Abdullah ibn əl-Mübarək (vəfatı 797) deyir ki, sənəd dinin bir hissəsidir və onsuz hər kəs istədiyini deyə bilərdi.

Səhabə Əbu Hureyrənin (vəfatı təxminən 680) tələbəsi Həmmam ibn Münəbbih ondan eşitdiyi 138 rəvayəti yazıb. Həmidullah toplunu biri Berlində, biri Dəməşqdə olan iki əlyazmadan nəşr edib. Eyni rəvayətlər sonrakı əsrdə tərtib olunmuş Əhməd ibn Hənbəlin Müsnədində də var.

Ignaz Goldziher və Joseph Schacht kimi Qərb alimləri hədislərin çoxunun Peyğəmbərdən (ﷺ) çox sonra dövriyyəyə buraxıldığını iddia etmişdi. Alman İslam alimi Motzki Əbdürrəzzaqın (vəfatı 827) Müsənnəfindəki 3.810 rəvayətlik nümunəni yoxladı. O, əsərin birinci İslam əsrindən gələn həqiqi rəvayətlər mənbəyi kimi etibarlı olduğu qənaətinə gəldi.

Makedoniyalı İskəndərin e.ə. 323-cü ildə ölümündən dörd əsrdən çox sonra, ikinci əsrdə yazan Arrian deyir ki, İskəndərlə xidmət etmiş iki nəfərin, Ptolemey və Aristobulun məlumatlarını izləyib. Onların öz kitabları itib. Onun əsəri hələ də tarixçilərin İskəndərin yürüşləri üçün işlətdiyi əsas mənbədir.

“O, havadan (istədiyini) danışmaz. Bu (Quran), ona nazil edilən bir vəhydir.”

“Hər kəs özünə doğru yol bəlli olduqdan sonra Peyğəmbərə qarşı çıxıb möminlərin yolundan başqa bir yolla gedərsə, onu üz tutduğu yola yönəldər və Cəhənnəmə giriftar edərik. Ora nə pis dönüş yeridir.”

Əl-Miqdam ibn Mədikərib rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) ona Quran və onunla birgə ona bənzər bir şey verildiyini demiş və xəbərdarlıq etmişdir ki, elə vaxt gələcək ki, taxtında toxluqla uzanmış kişi deyəcək: yalnız Quran ilə kifayətlənin və yalnız onda halal tapdığınızı halal sayın.