Qısa cavab
Xeyr. Quran 5:68 iki yox, üç şeyin adını çəkir: Tövrat, İncil (İsanın vəz etdiyi Müjdə) və onların Rəbbindən gələn vəhy. Ərəb dilində ondan əvvəlki ayə Peyğəmbər Muhəmmədə (ﷺ) verilən vəhy üçün eyni sözləri işlədir. Deməli, 5:68 onları Qurandan uzaqlaşdırmır, Qurana da çağırır. Erkən təfsirçi ət-Təbəri deyir ki, üçüncü şey Qurandır. İbn Kəsir izah edir ki, Tövrat və İncil, həqiqətən tabe olunsa, Muhəmmədə (ﷺ) imanı əmr edir. Quran deyir ki, onun adı hər ikisində çəkilir. Quran 10:94 Peyğəmbərin (ﷺ) özünə deyilib və “Əgər” sözü ilə başlayır. İbn Kəsir deyir ki, bu, onun nə vaxtsa şübhə etdiyi demək deyil. O, əvvəlki Kitabı oxuyanları tabe olunacaq rəhbərlər kimi yox, mesajın doğru olduğuna şahidlər kimi çağırır. İslamın cavabı: heç bir ayə kimsəyə bugünkü Bibliyaya olduğu kimi itaət etməyi demir.
Tam izah
Quran 5:68 üç şeyin adını çəkir
Ayə Tövratı, İncili və üçüncü şeyi sadalayır: “Rəbbinizdən sizə nazil edilənə”. Bir ayə əvvəl Peyğəmbərə (ﷺ) “Rəbbindən sənə nazil edilən”i təbliğ etmək deyilir. Sonra 5:68-in özündə deyilir ki, bu vəhy onların çoxunun azğınlığını və küfrünü artıracaq. Ərəb dilində ifadə hər dəfə eynidir, ma unzila (nazil edilən), yalnız müraciət edilən şəxs dəyişir. Deməli, üçüncü şey, onların Rəbbindən gələn bütün vəhy, Quranı da əhatə edir. Erkən təfsirçi ət-Təbəri (9-10-cu əsr) deyir ki, bu, Qurandır.
“De: “Ey Kitab əhli! Tövrata, İncilə və Rəbbinizdən sizə nazil edilənə düzgün əməl etmədikcə, siz (doğru) bir şey (yol) üzərində deyilsiniz”. Əlbəttə, Rəbbindən sənə nazil edilən (Quran) onlardan bir çoxunun azğınlığını və küfrünü artıracaqdır. Sən isə kafir qövm üçün heyifsilənmə.”
“Ey Rəsul! Rəbbindən sənə nazil ediləni təbliğ et! Əgər (bunu) etməsən, Onun risalətini yerinə yetirmiş olmazsan. Allah səni insanlardan qoruyacaqdır. Şübhəsiz ki, Allah kafir qövmü doğru yola yönəltməz.”
‘Rəbbinizdən sizə nazil edilən’ ifadəsini Muhəmmədin (ﷺ) onlara gətirdiyi Furqan, yəni Quran kimi izah edir və deyir ki, Kitab əhli onun hamısına, o cümlədən ona iman gətirmək çağırışına əməl etməlidir.
Həqiqətən tabe olunsa, əvvəlki kitablar ona aparır
14-cü əsr təfsirçisi İbn Kəsir ayəni belə izah edir. Kitab əhlinin (yəhudilərin və xristianların) Allahın (﷾) nazil etdiyinin hamısına əməl etməyincə həqiqi dəyəri yoxdur. Tövrat və İncilin özü Peyğəmbərə (ﷺ) imanı əmr edir. Quran da eyni şeyi deyir: ona həqiqətən tabe olanlar onun adını əllərindəki Tövrat və İncildə tapanlardır. Deməli, bu kitablara sadiq qalmaq, Quranın mənasında, Quranı qəbul etmək deməkdir. 5:47 kimi, ayə onlardan insanların əlavə etdiyi sözlərə yox, Allahın (﷾) nazil etdiyinə, həmin kitablarda qalan vəhyə əməl etməyi istəyir. 5:47-nin ətrafındakı parça bunu göstərir. Bəzi yəhudilər öz Tövratlarındakı daşqalaqdan daha yüngül hökm ümidi ilə Peyğəmbərin (ﷺ) yanına zina işi gətirib. Peyğəmbərin (ﷺ) səhabəsi deyir ki, 5:41, 5:44, 5:45 və 5:47 bu barədə enib. Tam izah “‘İslam dilemması’ Quranın yanlış olduğunu sübut edirmi?” səhifəsindədir.
İzah edir ki, Kitab əhli Allahın peyğəmbərlərə nazil etdiyi bütün kitablara iman gətirib əməl etməyincə həqiqi dəyəri yoxdur və həmin kitabların özü Muhəmmədə (ﷺ) tabe olmağı və onun peyğəmbərliyinə inanmağı əmr edir.
“O kəslər ki, əllərindəki Tövrat və İncildə (vəsfləri) barəsində yazılmış gördükləri ummi (yazıb-oxumaq bilməyən) peyğəmbərin, ardınca gedərlər. O peyğəmbər onlara yaxşı işlər görməyi buyurar, pis əməlləri isə qadağan edər, onlara pak şeyləri halal, murdar şeyləri isə haram edər. Onların ağır yüklərini yüngülləşdirər və onları buxovlardan (məşəqqətlərdən) xilas edər. Ona iman gətirən, onu dəstəkləyən, ona kömək edən və onunla göndərilmiş nurun ardınca gedənlər isə nicat tapanlardır.”
“İncil əhli Allahın onda nazil etdiyi (şəriət qanunları ilə) hökm versin. Allahın nazil etdiyi ilə hökm verməyənlər – məhz onlar fasiqdirlər.”
“İçərisində Allahın hökmü olan Tövrat özlərində olduğu halda, onlar səni necə hakim təyin edirlər? Hələ bir bundan sonra da (verdiyin hökmdən) üz çevirirlər. Onlar iman gətirmiş kimsələr deyillər.”
Abdullah ibn Ömər rəvayət edir ki, yəhudilər Peyğəmbərin (ﷺ) yanına zina işi gətirdilər. O, Tövratın daşqalaq barədə nə dediyini soruşdu. Onlar dedilər ki, günahkarları rüsvay edib şallaqlayırlar. Abdullah ibn Salam dedi ki, onlar yalan deyirlər. Tövrat gətirildi, oxuyan isə daşqalaq ayəsini əli ilə örtdü. Qaldırması deyiləndə qaldırdı və ayə orada idi. Sonra Peyğəmbər (ﷺ) hər ikisinin daşqalaq edilməsini əmr etdi.
Əl-Bəra ibn Azib rəvayət edir ki, bir yəhudi alimi and altında soruşulanda Tövratın zina üçün daşqalaq buyurduğunu etiraf etdi. Onlar varlıları bağışlayıb yoxsulları cəzalandırırdılar, buna görə də bunun əvəzinə üzü qaraltmaq və şallaqlamaq barədə razılaşdılar. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, onlar Allahın əmrini öldürdükdən sonra onu dirildən ilk adam odur. Əl-Bəra deyir ki, Quran 5:41 bu barədə enib: onlar demişdilər ki, Muhəmmədin yanına gedin və şallağı qəbul edin, amma daşqalaq hökmündən çəkinin. Sonra 5:44, 5:45 və 5:47 nazil oldu, o deyir ki, hamısı kafirlər barədədir.
| 5:68-də adı çəkilən | Burada nə deməkdir |
|---|---|
| Tövrat | Həqiqətən əməl edilsə, Peyğəmbərə (ﷺ) imanı əmr edir (İbn Kəsir). |
| İncil, İsanın təbliğ etdiyi Müjdə | Həqiqətən əməl edilsə, eynisini əmr edir. |
| Rəbblərindən gələn bütün vəhy | 5:67-də Peyğəmbərə (ﷺ) göndərilən üçün işlədilən eyni ərəb sözləri. Ət-Təbəri: bu, Qurandır. |
Quran 10:94 “Əgər” sözü ilə başlayır
Ayə ümumiyyətlə müsəlmanlara yox, Peyğəmbərə (ﷺ) deyilib. Bu, şərtdir: o, “Əgər” sözü ilə başlayır. O, ona haqqın Rəbbindən gəldiyini, buna görə şübhə etməməli olduğunu deməklə bitir. İbn Kəsir 6:114-dəki uyğun sözləri izah edərkən deyir ki, bu, şərti ifadədir. Bu, Peyğəmbərdə (ﷺ) nə vaxtsa şübhə yarandığı demək deyil.
“Əgər sənə nazil etdiyimizə şübhə edirsənsə, səndən əvvəl Kitabı oxuyanlardan soruş. Rəbbindən sənə haqq gəlmişdir. Odur ki, əsla şübhə edənlərdən olma.”
“(De:) “Allah bu Kitabı sizə müfəssəl nazil etdiyi halda, mən Ondan başqasınımı hakim qəbul edəcəyəm?” Kitab verdiyimiz kimsələr Onun (Quranın) həqiqətən də, sənin Rəbbin tərəfindən nazil edildiyini bilirlər. Odur ki sən, əsla şübhə edənlərdən olma.”
‘Doğruluq və ədalətlə tamamlandı’ ifadəsini Qətadə vasitəsilə izah edir: Allahın bildirdiyində doğruluq və hökm etdiyində ədalət. ‘Onun sözlərini dəyişdirən yoxdur’ ifadəsini belə izah edir: heç kim nə bu dünyada, nə də axirətdə Allahın hökmünü geri döndərə bilməz. ‘Şübhə edənlərdən olma’ (6:114) barədə 10:94-ü müqayisə edir və izah edir ki, bu, şərti ifadədir və Peyğəmbərdə (ﷺ) nə vaxtsa şübhə yarandığı demək deyil.
Rəhbərlər yox, şahidlər
Əvvəlki Kitabın oxucularından təsdiq etmək istənilən budur ki, Quranın mesajı onlara məlum idi. Quran başqa yerdə də eyni şeyi deyir. O, əvvəlki ümmətlərin kitablarında zikr edilib və İsrail oğullarının (yəhudilərin) alimləri onun doğru olduğunu bilirdi. Şahidi çağıran məhkəmə hökmü ona vermir.
“Şübhəsiz ki, o (Quran), əvvəlki ümmətlərin kitablarında (Tövratda və İncildə) də zikr edilmişdir. Məgər İsrail oğullarından olan alimlərin onu bilmələri onlar üçün bir əlamət deyilmi?!”
“(De:) “Allah bu Kitabı sizə müfəssəl nazil etdiyi halda, mən Ondan başqasınımı hakim qəbul edəcəyəm?” Kitab verdiyimiz kimsələr Onun (Quranın) həqiqətən də, sənin Rəbbin tərəfindən nazil edildiyini bilirlər. Odur ki sən, əsla şübhə edənlərdən olma.”
Peyğəmbərin (ﷺ) özünə deyilirmi?
‘Əgər’ ilə başlayırmı?
Onun nə vaxtsa şübhə etdiyi demək olurmu?İbn Kəsir: şərti ifadədir.
Əvvəlki Kitabı oxuyanlar ardınca gedilməli rəhbər edilirmi?Onlar mesajın onlara məlum olduğuna şahiddir.
Eyni Quran deyir ki, onların əlindəki mətn dəyişdirilib
Tövrat və İncilin adını çəkən Quran həm də deyir ki, bəziləri öz əlləri ilə kitab yazıb onu Allahın (﷾) kitabı adlandırıb. O deyir ki, bəziləri sözlərin yerini dəyişib. O deyir ki, bəziləri onlara göndərilənin xeyli hissəsini unudub. 5:68 ilə eyni surə bunu iki dəfə deyir: bəziləri sözlərin yerini dəyişir (5:13, 5:41). Peyğəmbərin (ﷺ) əmisi oğlu İbn Abbas deyib ki, Kitab əhli öz müqəddəs yazısını dəyişib. O deyib ki, onlar onu öz əlləri ilə yazıb Allahdan (﷾) olduğunu deyib. Quran Kitab əhli ilə onların müqəddəs yazısı barədə danışanda onlara Qanunu gətirib öyrənməyi deyir. Bu, ona tabe olmaq yox, dəlil istəmək dilidir. Deməli, Quran onların əlindəki mətnin hər sözünü yox, Allahın (﷾) göndərdiyi vəhyi təsdiqləyir. O, özünü həmin əvvəlki müqəddəs yazı üzərində şahid adlandırır.
“Vay o şəxslərin halına ki, onlar öz əlləri ilə kitab yazır, sonra da: “Bu, Allah tərəfindəndir!”– deyirlər ki, bunun sayəsində bir az qazanc əldə etsinlər. Öz əlləri ilə yazdıqlarına görə vay onların halına! Qazandıqları şeyə görə də vay onların halına!”
“Yəhudilərdən bəziləri kəlmələrin yerini dəyişib, dillərini əyərək və dinə tənə vuraraq: “Eşitdik və asi olduq”, “eşit, eşitməz olasan” və “raina! (bizə qayğı göstər!)“ – deyirlər. Əgər onlar: “Eşitdik və itaət etdik”, eşit” və bizə nəzər yetir!”– desəydilər, əlbəttə, (bu) onlar üçün daha xeyirli və daha doğru olardı. Lakin Allah onları küfrlərinə görə lənətlədi. Onların yalnız az bir qismi iman gətirər.”
““Biz nəsraniyik!”– deyənlərdən də əhd almışdıq. Onlar da (özlərinə) öyrədilmiş şeylərin bir hissəsini unutdular. Buna görə də onların arasına Qiyamət gününə qədər ədavət və kin saldıq. Allah onlara nə etdikləri barədə xəbər verəcəkdir.”
“(İsrail oğulları) verdikləri əhdi pozduqlarına görə, Biz onları lənətlədik və qəlblərini sərtləşdirdik. Onlar (kitabda olan) kəlmələrin yerlərini dəyişib, onlar (özlərinə) öyrədilmiş şeylərin bir hissəsini unutdular. İçərilərindən az bir qismi müstəsna olmaqla, sən onlardan daim xəyanət görəcəksən. Onları əfv et və (təqsirlərindən) keç. Şübhəsiz ki, Allah yaxşılıq edənləri sevər.”
“Ey Rəsul! Qəlbləri iman gətirmədiyi halda ağızları ilə: “İman gətirdik!”– deyən kimsələrdən və yəhudilərdən küfrə can atanların (halı) səni kədərləndirməsin. Onlar yalanı həvəslə dinləyir, həm də sənin yanına gəlməyən başqa bir camaata həvəslə qulaq asırlar. Bunlar haqqı bildikdən sonra kəlmələrin yerlərini dəyişdirib (onlara) deyirlər: “Əgər sizə bu (dəyişdirilən hökm) verilsə, onu götürün. Yox əgər o verilməsə, (ondan) çəkinin!” Allah kimi fitnəyə salmaq istərsə, sən ondan ötrü heç bir şeylə Allaha mane ola bilməzsən. Onlar, Allahın, qəlblərini təmizləmək istəmədiy kimsələrdir. Onlar üçün dünyada rəzillik, axirətdə isə böyük bir əzab vardır.”
“Tövrat nazil olmamışdan əvvəl İsrailin (Yəqubun) özünə haram etdiklərindən savayı bütün yeməklər İsrail oğullarına halal idi. De: “Əgər doğru danışanlarsınızsa, Tövratı gətirin və onu oxuyun!””
“Biz sənə, özündən əvvəlki kitabı təsdiqləyən və onu qoruyan Kitabı haqq olaraq nazil etdik. Sən onların arasında, Allahın nazil etdiyi ilə hökm ver. Sənə gələn haqqı buraxıb onların istəklərinə tabe olma. Sizin hər biriniz üçün bir şəriət və bir yol təyin etdik. Allah istəsəydi, sizi tək bir ümmət edərdi. Fəqət bu (müxtəlif şəriətlər), sizə verdikləri ilə sizi imtahan etməsi üçündür. Elə isə yaxşı işlər görməkdə bir-birinizlə yarışın. Hamınızın dönüşü Allahadır. O, ixtilaf etdiyiniz şeylər barəsində sizə xəbər verəcəkdir.”
İbn Abbas müsəlmanlara dedi: Allahın Rəsuluna (ﷺ) nazil olmuş Kitabınız ən yenisi ikən və siz onu təmiz, dəyişilməmiş oxuduğunuz halda niyə Kitab əhlindən nəsə soruşursunuz? Allah sizə xəbər verib ki, onlar Allahın Kitabını dəyişib təhrif ediblər, Kitabı öz əlləri ilə yazıb az qazanc üçün satmaq məqsədi ilə onun Allahdan olduğunu deyiblər. Sizə gələn elm onlardan soruşmaqdan sizi saxlamırmı? O əlavə etdi ki, vallah, onlardan bir adamın müsəlmanlardan onlara nazil olanı soruşduğunu heç görməyiblər. Eyni rəvayət əl-Buxari 2685-də də var.
Ayə-ayə
Quran 5:68 — əl-Maidə surəsi, ayə 68
“De: “Ey Kitab əhli! Tövrata, İncilə və Rəbbinizdən sizə nazil edilənə düzgün əməl etmədikcə, siz (doğru) bir şey (yol) üzərində deyilsiniz”. Əlbəttə, Rəbbindən sənə nazil edilən (Quran) onlardan bir çoxunun azğınlığını və küfrünü artıracaqdır. Sən isə kafir qövm üçün heyifsilənmə.”
Nə üçün istinad olunub
Quran yəhudilərə və xristianlara Tövrata və İncilə sadiq qalmağı deyir, deməli, onların əlindəki Bibliya hələ də qüvvədədir.
Cavab
Ayə üçüncü şeyi, onların Rəbbindən gələn vəhyi əlavə edir. Quran 5:67 və 5:68-də Peyğəmbərin (ﷺ) vəhyi üçün eyni ərəb ifadəsini, ma unzila (nazil edilən) işlədir. İbn Kəsir izah edir ki, əvvəlki kitablar, həqiqətən tabe olunsa, Peyğəmbərə (ﷺ) imanı əmr edir. Quran 7:157 deyir ki, onlar onun adını Tövrat və İncildə tapır.
Nəticə — Ayə dinləyicilərini Qurana da çağırır, buna görə onlara onun əvəzinə Bibliyanı saxlamağı deyə bilməz.
Quran 10:94 — Yunus surəsi, ayə 94
“Əgər sənə nazil etdiyimizə şübhə edirsənsə, səndən əvvəl Kitabı oxuyanlardan soruş. Rəbbindən sənə haqq gəlmişdir. Odur ki, əsla şübhə edənlərdən olma.”
Nə üçün istinad olunub
Quran Muhəmmədə (ﷺ) şübhə edəndə yəhudilərdən və xristianlardan soruşmağı deyir, deməli, onların Kitabı etibarlı idi.
Cavab
Ayə Peyğəmbərə (ﷺ) deyilmiş şərtdir. O, ona haqqın Rəbbindən gəldiyini, buna görə şübhə etməməli olduğunu deməklə bitir. İbn Kəsir deyir ki, şərt onun nə vaxtsa şübhə etdiyi demək deyil. Kitab əhli 26:197-də olduğu kimi şahid çağırılır, orada İsrail alimləri mesajın doğru olduğunu bilir.
Nəticə — Ayə indiki Bibliyaya itaət yox, mesajın qabaqcadan xəbər verildiyinə şahidlik istəyir.
Baxışlar
Xristian oxunuşu
Quran yəhudilərə və xristianlara Tövrata və İncilə sadiq qalmağı deyir. O, Peyğəmbər Muhəmmədə (ﷺ) şübhə edəndə onlardan soruşmağı deyir. Bu oxunuşa görə Quran Bibliyanı 7-ci əsrdə olduğu kimi təsdiqləyir. Xristianlar deyir ki, bugünkü əllərindəki Bibliya həmin Bibliyadır.
Xristianlar 5:68-i yəhudilərə və xristianlara əllərindəki Bibliyanı saxlamaq əmri kimi oxuyur.
Təkzib
Ayə üçüncü şeyin, onların Rəbbindən gələn vəhyin adını 5:67-nin Peyğəmbərin (ﷺ) vəhyi üçün işlətdiyi sözlərlə çəkir. Həqiqətən tabe olunsa, Tövrat və İncil Qurana aparır. Eyni surə deyir ki, bəziləri sözlərin yerini dəyişib (5:13, 5:41), buna görə o, onların əlindəki hər sözü nəzərdə tuta bilməz.
Xristianlar 10:94-ü Quranın Bibliyanı Muhəmmədin (ﷺ) şübhələrini həll edəcək qədər etibarlı saydığının sübutu kimi oxuyur.
Təkzib
Ayə şərtdir və Peyğəmbərə (ﷺ) haqqın artıq ona gəldiyini deməklə bitir. İbn Kəsir deyir ki, bu, onun nə vaxtsa şübhə etdiyi demək deyil. Əvvəlki Kitabı oxuyanlar mesajın qabaqcadan xəbər verildiyinə şahid kimi çağırılır. Onlar əllərindəki hər sözə zəmanət vermək üçün çağırılmır.
İslam baxışı
Quran 5:68 Kitab əhlini Tövrata, İncilə və Qurana birlikdə çağırır. Əvvəlki kitablar, həqiqətən tabe olunsa, Peyğəmbərə (ﷺ) işarə edir. Quran 10:94 Peyğəmbərə (ﷺ) deyilmiş, Kitab əhlini şahid kimi çağıran şərtdir. Heç bir ayə kimsəyə indiki Bibliyaya tabe olmağı demir.
Quran 5:68 üç şeyin adını çəkir: Tövrat, İncil və Rəbbdən gələn vəhy.
Quran 5:67 və 5:68-də eyni ərəb sözlərini işlədir: Rəbbinizdən nazil edilən. Hər ikisində bu, Peyğəmbərin (ﷺ) vəhyi deməkdir.
Ət-Təbəri 5:68-dəki üçüncü şeyi Peyğəmbərin (ﷺ) gətirdiyi Quran kimi izah edir.
İbn Kəsir izah edir ki, Tövrat və İncil Muhəmmədə (ﷺ) tabe olmağı və onun peyğəmbərliyinə inanmağı əmr edir.
Quran bildirir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) adı Tövrat və İncildə çəkilir.
Quran 10:94 Peyğəmbərə (ﷺ) deyilmiş şərtdir. O, ona haqqın Rəbbindən gəldiyini, buna görə şübhə etməməli olduğunu deməklə bitir.
İbn Kəsir bu şərti ifadəni heç vaxt Peyğəmbərin (ﷺ) həqiqətən şübhə etməsi mənasında olmayan kimi izah edir.
Quran İsrail oğullarının alimlərini onun mesajının əvvəlki müqəddəs yazıda məlum olduğuna şahid kimi çağırır.
Eyni Quran deyir ki, Kitab əhlindən bəziləri müqəddəs yazını öz əlləri ilə yazıb, sözlərin yerini dəyişib və mesajın bir hissəsini unudub. O, onlardan Qanunu dəlil kimi gətirməyi istəyir.
Eyni surə, Maidə deyir ki, bəziləri sözlərin yerini dəyişir (5:13, 5:41).
Quran 5:43 deyir ki, onların əlindəki Tövratda gətirdikləri iş barədə Allahın (﷾) hökmü hələ də var idi. Quran hər sözü yox, vəhydən qalanı təsdiqləyir.
Səhabə Quran 5:41, 5:44, 5:45 və 5:47-nin niyə endiyini izah edir. Bu, öz Tövratlarındakı daşqalaq hökmündən yayınmaq istəyən yəhudilər barədə idi.