Qısa cavab
Xeyr. Quran 5:116 Üçlüyü ümumiyyətlə təsvir etmir. O, Allahın (﷾) Qiyamət günü İsadan soruşacağı sualı bildirir: insanlara onu və anasını tanrı kimi ibadət etməyi deyibmi? Bu sual kilsə şurasının nə qərara aldığı barədə yox, insanların nə etdiyi barədədir. Bəzi insanlar isə həqiqətən Məryəmə ibadət edirdi. Dördüncü əsr yepiskopu Epiphanius Roma Ərəbistan əyalətində ona piroq təqdim edən xristianların əleyhinə yazmış və bunu pisləmişdi. Quran başqa ayələrdə Üçlüyün özündən danışanda Məryəmi heç vaxt üçlərdən biri saymır. O, sadəcə “(Tanrı) ‘üçdür!’ deməyin” deyir, çünki Allah (﷾) birdir. İslamın cavabı aydındır: Allah (﷾) birdir, nə İsa, nə də anası ilahi deyil.
Tam izah
5:116 əslində nə deyir
Ayə Qiyamət günündə baş verir. Allah (﷾) İsadan soruşur ki, insanlara onu və anasını Allahla (﷾) yanaşı tanrı qəbul etməyi deyibmi. İsa bunu inkar edir. Növbəti ayədə deyir ki, onlara yalnız həm onun, həm onların Rəbbi olan Allaha (﷾) ibadət etməyi deyib. Deməli, ayə İsaya və Məryəmə edilən ibadət barədə sualdır. O, heç bir etiqadı (kilsənin nəyə inandığının bəyanatını) bildirmir.
“Allah deyəcək: “Ey Məryəm oğlu İsa! Sənmi insanlara: “Allahı qoyub məni və anamı iki məbud qəbul edin!”– demişdin?” (İsa da belə) deyəcək: Sən pak və müqəddəssən! Haqqım olmayan bir şeyi demək mənə yaraşmaz. Əgər bunu demiş olsaydım, əlbəttə, Sən onu bilərdin. Sən mənim qəlbimdə olanları bilirsən, mən isə Səndə olanları bilmirəm. Şübhəsiz ki, qeybləri bilən Sənsən!”
“Mən onlara ancaq Sənin mənə əmr etdiyini: “Mənim də Rəbbim, sizin də Rəbbiniz olan Allaha ibadət edin!”– demişəm. Nə qədər ki, onların arasında idim, mən onlara şahid idim. Sən məni (onların arasından) götürdükdən sonra isə onlara nəzarət edən Sən oldun. Sən hər şeyə şahidsən.”
Quran Üçlükdən harada danışır
Quran Üçlükdən başqa ayələrdə danışır. O, “Allah üçün üçüncüsüdür” deməyi rədd edir və xristianlara “(Tanrı) ‘üçdür!’ deməyin” deyir. Bu ayələrin heç biri Məryəmi üçlərdən biri saymır. 5:73-dən iki ayə sonra Quran nə İsanın, nə də anasının ilahi olmadığına açıq səbəb verir: hər ikisi yemək yeməli idi. Deməli, Quran İsanın ilahiliyini inkar etdiyi kimi Məryəmin də ilahiliyini inkar edir. Lakin onu heç yerdə üçlərin arasına qoymur.
“Ey Kitab əhli! Dininizdə ifrata varmayın və Allah barəsində həqiqətdən başqa bir şey söyləməyin. Məryəm oğlu İsa Məsih ancaq Allahın elçisi, Onun Məryəmə göndərdiyi (“Ol!”) kəlməsi və Onun tərəfindən göndərilən bir ruhdur. Allaha və Onun elçilərinə iman gətirin və: (Tanrı) “üçdür!” deməyin. (Batil əqidənizə) son qoyun! (Bu) sizin üçün xeyirli olar. Həqiqətən, Allah Tək İlahdır! O, pakdır, müqəddəsdir, övladı olmaqdan uzaqdır. Göylərdə və yerdə nə varsa, Ona məxsusdur. Vəkil olaraq Allah yetər.”
““Şübhəsiz ki, Allah üçün üçüncüsüdür!”– deyənlər də, kafir oldular. Halbuki Tək İlahdan başqa (ibadətə layiq olan) heç bir məbud yoxdur. Əgər onlar dediklərinə son qoymasalar, onlardan kafir olanlar ağrılı-acılı bir əzaba uğrayacaqlar.”
“Məryəm oğlu Məsih ancaq bir elçidir, ondan əvvəl də elçilər gəlib getmişlər. Onun anası isə Allaha (sidq) ürəkdən inanan bir qadın idi. Hər ikisi də yemək yeyərdi. Bax gör ayələrimizi onlara necə bəyan edirik, sonra da, gör onlar (haqdan) necə üz çevirirlər.”
| Ayə | Nə deyir |
|---|---|
| 5:116 | Qiyamət günü Allah (﷾) İsadan insanlara özünü və anasını tanrı tutmağı deyib-demədiyini soruşur. |
| 5:117 | İsa deyir ki, onlara yalnız onun və onların Rəbbi olan Allaha (﷾) ibadət etməyi deyib. |
| 4:171 | Xristianlara Üçlük deməmək deyilir, çünki Allah (﷾) birdir. |
| 5:73 | Allahın (﷾) üçdən biri olduğunu demək rədd edilir. |
| 5:75 | İsa və anası yemək yeməli idi. |
Heç bir ayə Məryəmi üçdən biri saymır.
Məryəmə ibadət edən xristianlar
Salamisli Epiphanius təxminən 375-ci ildə yazmış xristian yepiskop idi. O, Roma Ərəbistan əyalətində Məryəmin adına piroq təqdim edən qadınları, kollirianları təsvir edir. Bunu Məryəmə Tanrıya aid olan ibadəti vermək kimi pislədi. Deməli, 5:116-nın soruşduğu Məryəmə ibadət Roma Ərəbistan əyalətində xristianlar arasında real idi. Bunu xristian yepiskopun özü pisləyib.
Dördüncü əsr yepiskopu Epiphanius Roma Ərəbistan əyalətində, adəti Frakiyadan gələn qadınları təsvir edir; onlar müəyyən gündə Məryəmin adına kiçik çörək və ya piroq (kollyris) təqdim edirdilər və buna görə kollirianlar adlanırdılar. O, bunu pisləyir: Məryəmə hörmət edilməlidir, lakin ona ibadət edilməməlidir, çünki ibadət yalnız Tanrıya aiddir.
Ayə-ayə
Quran 5:116 — əl-Maidə surəsi, ayə 116
“Allah deyəcək: “Ey Məryəm oğlu İsa! Sənmi insanlara: “Allahı qoyub məni və anamı iki məbud qəbul edin!”– demişdin?” (İsa da belə) deyəcək: Sən pak və müqəddəssən! Haqqım olmayan bir şeyi demək mənə yaraşmaz. Əgər bunu demiş olsaydım, əlbəttə, Sən onu bilərdin. Sən mənim qəlbimdə olanları bilirsən, mən isə Səndə olanları bilmirəm. Şübhəsiz ki, qeybləri bilən Sənsən!”
Nə üçün istinad olunub
Quran xristian Üçlüyünü Allah, İsa və Məryəm hesab edir.
Cavab
Ayə heç vaxt ‘üç’ demir. O, İsanın insanlara onu və anasına ibadət etməyi deyib-demədiyini soruşur. Bəzi insanlar həqiqətən Məryəmə ibadət edirdi və Epiphanius bunu pisləyib. Başqa iki ayə ‘üç’dən danışır (4:171 və 5:73). Yusuf Əli onların ‘üç’ sözünü ingiliscə ‘Trinity’ (Üçlük) kimi tərcümə edir. Bu ayələrin heç biri Məryəmi üçlərdən biri saymır.
Nəticə — Ayə Üçlüyün səhv tərifi yox, insanların həqiqətən Məryəmə etdiyi ibadət barədədir.
Baxışlar
Tənqidçinin etirazı
Quran Üçlüyü səhv başa düşür. O, xristianların Ataya, Oğula və Məryəmə ibadət etdiyini düşünür, heç bir kilsə isə bunu öyrətməyib.
Quran 5:116 İsanın və anasının tanrı qəbul edilməsindən danışır. Tənqidçilər bunu Quranın Üçlük təsəvvürü kimi oxuyur.
Təkzib
Heç bir kilsə etiqadı Məryəmi üçlərin arasına qoymur və Quran da heç vaxt qoyduğunu demir. 5:116 ayəsi İsaya və Məryəmə edilən ibadət barədə soruşur və bəzi xristianlar həqiqətən ona ibadət edirdi. 5:73-dən iki ayə sonrakı 5:75 ayəsi İsanı və anasını heç birinin ilahi olmadığını göstərmək üçün çəkir: o, ancaq elçi idi və hər ikisi yemək yeyirdi.
İslam baxışı
Quran 5:116 ibadət barədə sualdır və Məryəmə ibadət xristian yepiskopun pislədiyi real əməl idi. Quran Üçlüyü ayrıca rədd edir və Məryəmi heç vaxt üçlərdən biri saymır.
5:116-da Allah (﷾) İsadan soruşur ki, insanlara onu və anasını tanrı kimi ibadət etməyi deyibmi. Ayə heç bir etiqadı müəyyən etmir.
Üçlüyü rədd edən 4:171 və 5:73 ayələri Məryəmi heç vaxt üçlərdən biri saymır.
Epiphanius dördüncü əsr yepiskopu idi. O, Roma Ərəbistan əyalətində ibadət kimi Məryəmə piroq təqdim edən xristianları pislədi.
Quran öyrədir ki, nə İsa, nə də Məryəm ilahidir, çünki hər ikisi yeməyə ehtiyac duyurdu.