Qısa cavab
Sikhlərin canlı Quru kimi hörmət etdiyi Quru Qrantx Sahibin açıq sözlərinə görə, çoxlu həyata. O, 8,4 milyon növ həyatdan danışır. Quru Arjan dinləyiciyə deyir ki, əvvəlki doğuşlarda qurd, fil və quş olub. Eyni kitab insan doğuşunu Rəbblə görüşmək fürsəti adlandırır. O, həmçinin deyir ki, hər insanın yaxşı və pis əməlləri Hakimin qarşısında oxunacaq. İslam razıdır ki, əməllər yazılır və oxunur və Hakimin Allahın (﷾) Özü olduğunu deyir. O, həmçinin razıdır ki, bu həyat fürsətdir və onun yeganə olduğunu öyrədir. Əvəzi əməli edən alır (17:13-14). Araşdırma bölməsi hər iki təlimi izah edir və hər cavaba cavab verir.
Tam izah
Quru Qrantx Sahib çoxlu doğuş barədə nə deyir
Quru Qrantx Sahib burada standart 1.430 səhifəlik nəşrinin səhifəsi olan Anqla gətirilir. Quru Nanak (sikhlər Quru Nanak Dev Ci deyir) Anq 433-də Allahın (﷾) bir qulu barədə yazır. Bu qul 84 lak, yəni 8,4 milyon varlıqda dolaşıb. Sitat gətirilən 1909-cu il tərcüməsinin müəllifi Macauliffe əlavə edir ki, Şərqdə reinkarnasiyada bu sayda növdən keçildiyinə inanılır. Beşinci Quru Arjan Anq 176-da formaların adını çəkir: qurd, güvə, fil, balıq, maral, quş, ilan, at və öküz. Eyni ilahidə o deyir ki, bu insan bədəni uzun müddətdən sonra formalaşıb. Həmin Anqdakı başqa ilahi Qurunun iradəsinə yox, öz iradəsinə tabe olan özbaşınalardan (manmukh) danışır. Onlar başlanğıcdan onlar üçün yazılana (dhur kirat) görə çoxlu doğuşda dolaşır. İnsan nə əkərsə, onu yeyər. Anq 1075-də Quru Arjan deyir ki, Allah (﷾) bəşəriyyətə bütün 84 lak növ arasında şöhrət verib. O əlavə edir ki, bu fürsəti əldən verən gediş-gəlişin ağrısını çəkir. Bu səhifə bu sətirləri Quruların təlimi kimi verir.
“Səksən dörd lak varlıqda dolaşan qulun ilahi bilik üçün yalvarır və dua edir.”
“Neçə doğuluşda qurd və ya pərvanə oldun! Neçə doğuluşda fil, balıq və ya maral! Neçə doğuluşda quş və ya ilan! Neçə doğuluşda at və ya öküz kimi qoşuldun! Dünyanın Rəbbi ilə görüş, Onunla görüşmək vaxtı budur. Uzun müddətdən sonra sənin üçün bu insan bədəni yaradılıb.”
“Onlar başlanğıcdan yazılmış taleləri üzündən çoxlu doğuluşlarda dolaşırlar. İnsan nə əkərsə, onu da yeyər.”
Raqa Maru ilahisində Quru Arjan deyir ki, bütün 84 lak növdən Tanrı izzəti insanlığa verib. O deyir ki, bu pilləni qaçıran gəlib-getmənin əzabını çəkir.
Sikhlər dövrənin necə bitdiyini deyir
Sikhlər belə sayır ki, dövrə Allahın (﷾) lütfü ilə (nadar, Rəbbin lütf nəzəri) bitir. Capci Quru Nanakın Qrantxı açan və hər səhər oxunan ilahisidir. Anq 2-də o deyir ki, Onun lütfü ilə qurtuluş qapısına çatırıq. Macauliffe həmin misranın birinci yarısının iki oxunuşunu çap edir. Onun mətnində Mərhəmətli şərəf libası verir. Qeydində o, başqa oxunuşu verir: əvvəlki əməllərimizlə bu insan bədənini qazanırıq. Qeyd onun anladığı kimi təlimi də izah edir. Əvvəlki doğuşların əməlləri can insan bədəninə çatanda hesablaşdırılır. Həmin bədəndə edilən əməllər can ilə sonrakına gedir. Hər iki oxunuşda qurtuluş qapısı Allahın (﷾) lütfü ilə açılır. Sikhlər Quru Qrantx Sahibə canlı Quru kimi hörmət edir və səyahətin sonunu belə başa düşür.
“Mehriban Olan bizə şərəf libası verəcək və Onun lütfü ilə xilas qapısına çatacağıq.”
Hakim, qeyd və nadir fürsət
Eyni kitab bu həyatı ağır sayır. Capcinin Anq 8-dəki yekun saloku (qısa misra) deyir ki, yaxşılıqlar və pisliklər Hakimin qarşısında oxunur. O deyir ki, insanlar əməllərinə görə Allaha (﷾) yaxın və ya uzaqdır. Macauliffe qeyd edir ki, bu salokun Quru Anqada aid olduğuna ümumən inanılır. Axşam duası Rahirasda Quru Arjan dinləyiciyə müraciət edir (Anq 12). İndi onun insan bədəni var, Allahla (﷾) görüşmək vaxtıdır. Bhaqat Kabir ilahiləri Quru Qrantx Sahibdə olan müqəddəsdir. O, Quru deyil. O deyir ki, insan doğuşunu əldə etmək çətindir və dönə-dönə gəlmir (Anq 1366). Sikhlər bu sətirləri birlikdə oxuyur. İnsan doğuşu çoxlu doğuş arasında nadir fürsətdir.
“Yaxşılıqlar və pisliklər Hakimin hüzurunda oxunacaq. İnsanların əməllərinə görə bəziləri Tanrıya yaxın, başqaları uzaq olacaq.”
“Ey insan, indi insan bədəni aldığın üçün Tanrı ilə görüşmək vaxtındır; Etdiyin bütün başqa şeylər fayda vermir”
“Kabir, insan doğuluşu almaq çətindir; o, təkrar-təkrar gəlmir; Meşənin yetişmiş meyvəsi yerə düşəndə ana budağa qayıtmadığı kimi.”
İslam qeydi və fürsəti saxlayır
Quran da qeydi öyrədir. İslamda Hakim Allahın (﷾) Özü, Din gününün Sahibidir (1:4). Qiyamət günü hər insana kitab verilir və öz əməl dəftərini oxuması deyilir. Zərrə qədər xeyir və şər görünəcək. Peyğəmbər (ﷺ) İbn Ömərə bu dünyada qərib və ya yolçu kimi olmağı demişdir. İbn Ömər əlavə edib ki, insan həyatından ölümü üçün götürməlidir. Deməli, qeyd və bu həyatın fürsət olması hissi ortaq zəmindir. Fərq həyatların sayındadır.
“Biz hər bir insanın əməlini öz boynundan asdıq. Qiyamət günü isə açıq vəziyyətdə qarşısına qoyulan kitabı ona göstərəcəyik. (Ona belə deyərik:) Kitabını oxu! Bu gün sənə özün-özünü hesaba çəkməyin yetər.”
“Kim zərrə qədər xeyir bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir. Kim də zərrə qədər şər bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir.”
“Din gününün Sahibinə!”
İbn Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) onun çiynindən tutub dedi: bu dünyada qərib və ya yolçu kimi ol. İbn Ömər öz nəsihətini əlavə edərdi: axşam olanda səhəri gözləmə və sağlığından xəstəliyin, həyatından ölümün üçün götür.
İslam bu həyatın yeganə olduğunu deyir
Quran insanın həyatlarını sayır. Allah (﷾) həyat verir, sonra ölüm, sonra onu Qiyamət günü üçün dirildir və o, Ona qayıdır (2:28; 45:26). O deyir ki, tam əvəz yalnız həmin gün verilir (3:185) və heç bir sonrakı bədənin adını çəkmir. Yaxşılığa etinasızlıq etmiş adama ölüm gələndə o, geri qaytarılmağı istəyir və ona “Xeyr!” deyilir. Ölülərin qarşısında diriləcəkləri günə qədər maneə durur (23:99-100).
“Allaha necə küfr edirsiniz ki, siz ölü idiniz, O sizi diriltdi. Sonra O, sizi öldürəcək, sonra dirildəcək, daha sonra da siz Ona qaytarılacaqsınız.”
“(Ey Peyğəmbər!) De: “Allah sizi dirildir, sonra öldürür, sonra da sizi (gələcəyinə) heç bir şəkk-şübhə olmayan Qiyamət günü (dirildib) bir yerə toplayacaq”. Lakin insanların çoxu (bunu) bilməz.”
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Sözsüz ki, Qiyamət günü mükafatlarınız sizə tam veriləcəkdir. Kim Oddan uzaqlaşdırılıb, Cənnətə daxil edilərsə, o, əlbəttə, uğur qazanmış olar. Dünya həyatı isə aldadıcı ləzzətdən başqa bir şey deyildir.”
“Nəhayət, onlardan birinə ölüm gəldiyi zaman deyər: “Ey Rəbbim! Məni geri qaytar. Bəlkə, tərk etdiyim yaxşı əməlləri (indi) edəm”. Xeyr! Onun bu dedikləri ancaq (boş) bir sözdür. Onların arxasında diriləcəkləri günə qədər bərzəx (həyatı) vardır.”
Əvəzi niyə əməli edən almalıdır
Əvəz əməli edənin üzərinə düşəndə və ona nə etdiyi göstəriləndə ədalətlidir. Hər oxucu axirət izahını bu ölçü ilə sınaya bilər. Quru Qrantx Sahib də Hakimin qarşısında oxunan qeyddən danışır (Anq 8). Lakin yenidən doğuş izahına görə, əvəz sonra yeni doğuşda yaşanır. İnsan nə əməli, nə də oxunmanı xatırlayır. Quranda əvəz axirətdə öz əməl dəftərini indicə oxumuş eyni insanın üzərinə düşür (17:13-14). Həmin gün onun öz əlləri və ayaqları etdiyinə şahidlik edir (36:65). Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz (6:164; 53:38-39) və heç kimə zülm edilmir (18:49). Bu səhifə heç bir insanı yox, təlimi tənqid edir. Heç kəs doğuşunun şəraitinə görə günahkar deyil.
“Biz hər bir insanın əməlini öz boynundan asdıq. Qiyamət günü isə açıq vəziyyətdə qarşısına qoyulan kitabı ona göstərəcəyik. (Ona belə deyərik:) Kitabını oxu! Bu gün sənə özün-özünü hesaba çəkməyin yetər.”
“Hər kəsin kitabı qarşısına qoyulacaq və sən günahkarların orada (yazılmış) olanlardan qorxduqlarını görəcəksən. Onlar deyəcəklər: “Vay halımıza! Bu necə bir kitab imiş! O nə bir kiçik, nə də bir böyük günahı buraxmadan hamısını sayıb yazmışdır!” Onlar etdikləri əməlləri öz qarşılarında görəcəklər. Rəbbin heç kəsə zülm etməz!”
“De: “Allah hər şeyin Rəbbi olduğu halda, mən Ondan başqa Rəbbmi axtaracağam?” Hər kəsin qazandığı (günah) yalnız öz əleyhinədir. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Sonra isə dönüşünüz Rəbbinizə olacaq və O, ixtilafa düşdüyünüz məsələlər barədə sizə xəbər verəcəkdir.”
“(O səhifələrində deyilənlərdən bəziləri bunlardır:) Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. İnsan üçün yalnız öz əməlinin əvəzi vardır.”
“Bu gün onların ağızlarına möhür vurarıq. Qazandıqları (günahlar) barəsində onların əlləri Bizimlə danışar, ayaqları da şəhadət verər.”
“Yaxşılıqlar və pisliklər Hakimin hüzurunda oxunacaq. İnsanların əməllərinə görə bəziləri Tanrıya yaxın, başqaları uzaq olacaq.”
“Onlar başlanğıcdan yazılmış taleləri üzündən çoxlu doğuluşlarda dolaşırlar. İnsan nə əkərsə, onu da yeyər.”
| Sual | Çoxlu doğuş | Bir həyat |
|---|---|---|
| Neçə həyat? | 84 lak (8,4 milyon) varlıq formasından keçən çoxlu doğuş (Ang 433). | Bu həyat, sonra Qiyamət günü. |
| Qeyd | Xeyirlər və şərlər Hakim önündə oxunur (Ang 8). | Hər kəs öz qeydini oxuyur. |
| Əvəzi kim görür? | Nə əməli, nə oxunuşu xatırlayan yeni doğuş. | Öz qeydini yenicə oxumuş eyni şəxs. |
Heç bir can başqasının yükünü daşımaz və heç birinə haqsızlıq edilmir.
Qeyri-bərabər doğuşlar: hökm yox, sınaq
Bir həyat varsa, həyatlar niyə bu qədər qeyri-bərabərdir? Quran deyir ki, ölüm və həyat hansımızın əməlcə yaxşı olduğunu sınamaq üçün yaradılıb (67:2). Hər kəs şərlə və xeyirlə sınanır (21:35). Heç kəsə gücündən artıq yük verilmir (2:286) və elçi çatmamış heç kəs cəzalandırılmır (17:15). Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, hər uşaq Allahın (﷾) bəşəriyyətə verdiyi təbii meyil olan fitrət üzrə doğulur (Buxari 1385). Deməli, əvvəlki həyatdan ona heç nə qoyulmur. Həyatda çətin başlanğıc Allahın (﷾) gördüyü və əvəzini verdiyi sınaqdır, heç vaxt əvvəlki həyat üçün hökm deyil. Karma və ədalətə aid səhifə qalanını izah edir.
“Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Biz sizi sınamaq üçün şər və xeyirlə imtahana çəkirik. Siz ancaq Bizə qaytarılacaqsınız!”
“Allah hər kəsi yalnız onun qüvvəsi çatdığı qədər mükəlləf edər. Hər kəsin qazandığı xeyir yalnız onun özünə, qazandığı şər də, yalnız öz əleyhinədir. “Ey Rəbbimiz, unutsaq və ya xəta etsək bizi cəzalandırma! Ey Rəbbimiz, bizdən əvvəlkiləri yüklədiyin kimi, bizi ağır yüklə yükləmə! Ey Rəbbimiz, gücümüz çatmayan şeyi daşımağa bizi vadar etmə! Bizi əfv et, bizi bağışla, bizə rəhm et! Sən bizim Himayədarımızsan! Kafir qövmə qalib gəlməkdə bizə yardım et!””
“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: hər uşaq fitrət, həqiqi iman üzərində doğulur və onu yəhudi, xristian və ya məcusi edən valideynləridir, necə ki heyvan bütöv bala doğur: onlardan birinin eybəcər doğulduğunu görürsünüzmü?
Bir həyat daxilində mərhəmət
Sikh oxucu deyə bilər ki, mərhəmətli Tanrı çoxlu fürsət verir. İslam cavab verir ki, onun mərhəməti bir həyatın necə hesablanmasındadır. Yaxşılıq on qat artırılır (6:160), Muslim 131 yeddi yüz qat və ya daha çoxunu əlavə edir, pislik isə yalnız onun misli yazılır. Niyyət edilib edilməyən pis əməl yaxşı əməl yazılır (Muslim 131). Allah (﷾) özlərinə zülm edənlərə Onun mərhəmətindən ümidsiz olmamağı deyir. O, Ona qayıdanların bütün günahlarını bağışlayır (39:53-54). “Cəhənnəmin əbədi olması ədalətlidirmi?” səhifəsi qalanına cavab verir.
“Kim (Allahın hüzuruna) yaxşı əməllə gələrsə, ona gətirdiyinin on qat əvəzi verilər. Kim də pis əməllə gələrsə, ona yalnız gətirdiyinin misli qədər cəza verilər. Onlara haqsızlıq edilməz.”
Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, Allah yaxşı və pis əməlləri qeyd etmişdir. Yaxşı əməl niyyət edib etməyənə bir tam yaxşı əməl yazılır; edərsə, on qatdan yeddi yüz qata qədər və ya daha çox yaxşı əməl yazılır. Pis əməl niyyət edib etməyənə bir tam yaxşı əməl yazılır; edərsə, bir pis əməl yazılır. Eyni hədisin başqa sənədi əlavə edir ki, Allah onu hətta silə də bilər.
“(Ey Peyğəmbər! Qullarıma mənim bu sözümü) de: “Ey Mənim özlərinə qarşı həddi aşmış qullarım! Allahın rəhmətindən ümidinizi üzməyin. Şübhəsiz ki, Allah bütün günahları bağışlayır. O, həqiqətən, Bağışlayandır, Rəhmlidir!””
“Əzab sizə gəlməmişdən öncə Rəbbinizə dönün və Ona təslim olun. Sonra sizə heç bir kömək edilməz.”
İslamın dəvəti
İslam sikh oxucudan bir suala iki cavabı ölçməyi istəyir. Birincidə can çoxlu doğuşdan keçir və lütf səyahəti bitirir. İkincidə bir həyat, sonra hər insanın Hakim olan Allah (﷾) qarşısında öz əməl dəftərini oxuduğu gün var. Quranı güvəndiyiniz tərcümədə oxuyun və onun Allahdan (﷾) olub-olmadığını soruşun. Onu gətirən Muhəmmədin (ﷺ) Allahın (﷾) göndərdiyi son elçi olub-olmadığını da soruşun (33:40). “Tanrı sikh Quruları vasitəsilə danışıbmı?” səhifəsi bunu necə sınamağı izah edir. Quran Allahdandırsa (﷾), onun Hakimi, qeydi və bir həyatı hər insanın qarşılaşacağı şeydir.
“(Ey Peyğəmbər!) De: “Allah sizi dirildir, sonra öldürür, sonra da sizi (gələcəyinə) heç bir şəkk-şübhə olmayan Qiyamət günü (dirildib) bir yerə toplayacaq”. Lakin insanların çoxu (bunu) bilməz.”
“Biz hər bir insanın əməlini öz boynundan asdıq. Qiyamət günü isə açıq vəziyyətdə qarşısına qoyulan kitabı ona göstərəcəyik. (Ona belə deyərik:) Kitabını oxu! Bu gün sənə özün-özünü hesaba çəkməyin yetər.”
“Muhamməd aranızdakı kişilərdən heç birinin atası deyildir. Lakin o, Allahın rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusudur. Allah hər şeyi biləndir.”
Sətir-sətir
Quru Qrantx Sahib, Anq 176 — Raqa Qauri, Quru Arjan
“Neçə doğuluşda qurd və ya pərvanə oldun! Neçə doğuluşda fil, balıq və ya maral! Neçə doğuluşda quş və ya ilan! Neçə doğuluşda at və ya öküz kimi qoşuldun! Dünyanın Rəbbi ilə görüş, Onunla görüşmək vaxtı budur. Uzun müddətdən sonra sənin üçün bu insan bədəni yaradılıb.”
Nə üçün istinad olunub
Bu ilahilərdəki doğuşlar bu həyatda zehnin halları üçün obrazdır. Onlar hərfi doğuşlar deyil.
Cavab
İslam sikhlər üçün Qurularını necə oxumağa qərar vermir. Macauliffenin 1909-cu il tərcüməsi sətirləri doğuşlar kimi verir və Anq 176 insan bədəninin uzun müddətdən sonra formalaşdığını deyir. Sikh onları zehnin halları kimi oxuyursa, Qrantx çoxlu həyat öyrətmir. Onda iki din arasında bu sualda fərq daralır. Onlar doğuşlardırsa, bu səhifədəki ədalət sualı tətbiq olunur.
Nəticə — Açıq oxunuşda Qrantx çoxlu doğuş öyrədir və səhifə bunu ölçür. Başqa oxunuşda qalan sual bir həyatdan sonra nə gəldiyidir və Quran ona cavab verir.
Quru Qrantx Sahib, Anq 2 — Jap, Quru Nanak (Japji, 4-cü pauri bölməsi)
“Mehriban Olan bizə şərəf libası verəcək və Onun lütfü ilə xilas qapısına çatacağıq.”
Nə üçün istinad olunub
Lütf dövrəni bitirir. Heç kəs tələyə düşməyib və Allahın lütfü qurtuluş qapısını açır.
Cavab
Qəbul edək ki, qapı lütflə açılır. İslamda da tək əməllər yox, mərhəmət xilas edir. Allah (﷾) Ona qayıdanların bütün günahlarını bağışlayır (39:53-54), yaxşılıq artırılır, pislik isə misli kimi yazılır (6:160). Fərq lütfün xilas edib-etməməsi yox, həyatın yenidən yaşanmalı olub-olmamasıdır.
Nəticə — Hər iki təlim xilası Allahın (﷾) mərhəmətinə qoyur. Quran bu mərhəməti bir həyat daxilinə qoyur və heç kəsin ona qayıtmadığını deyir.
Quru Qrantx Sahib, Anq 1075 — Raqa Maru, Quru Arjan
Raqa Maru ilahisində Quru Arjan deyir ki, bütün 84 lak növdən Tanrı izzəti insanlığa verib. O deyir ki, bu pilləni qaçıran gəlib-getmənin əzabını çəkir.
Nə üçün istinad olunub
Mərhəmətli Tanrı çoxlu fürsət verir. Hər şeyə qərar vermək üçün bir həyat çox sərtdir.
Cavab
İslam bir həyatın necə hesablanmasından cavab verir. Niyyət edilib edilməyən yaxşı əməl yaxşı əməl yazılır. Niyyət edilib edilməyən pis əməl də yaxşı əməl yazılır (Muslim 131). Elçi çatmamış heç kəs cəzalandırılmır (17:15) və ona gücündən artığı verilmir (2:286). “Cəhənnəmin əbədi olması ədalətlidirmi?” səhifəsi qalanına cavab verir.
Nəticə — İslamda mərhəmət bir həyatın hesablanmasındadır. Yaxşılıq artırılır, pislik bir dəfə yazılır və heç kəs edə bilmədiyinə görə tutulmur.
Quru Qrantx Sahib, Anq 176 — Raqa Qauri, Quru Arjan (ondan əvvəlki ilahi)
“Onlar başlanğıcdan yazılmış taleləri üzündən çoxlu doğuluşlarda dolaşırlar. İnsan nə əkərsə, onu da yeyər.”
Nə üçün istinad olunub
Can hər bədəndə eyni Nurdur, ona görə bədən unutsa da, əvəz alan eyni insandır. Ədalətə yaddaş lazım deyil.
Cavab
Quran əvəzi başqa cür təsvir edir. İnsana öz əməl dəftəri göstərilir, onu oxuması deyilir və hesabı aparmaq üçün öz nəfsi kifayətdir (17:13-14). Anq 8 də Hakimin qarşısında oxunan qeyddən danışır. Lakin yenidən doğuş izahına görə, əvəz sonra yeni doğuşda yaşanır. İnsan nə əməli, nə də oxunmanı xatırlayır. Quranda o, qeyd əlində eyni insanın üzərinə düşür.
Nəticə — Quranda əvəz alanın öz əməl dəftəri əlindədir. Yenidən doğuş izahına görə, əvəzi nəyin qazandırdığını xatırlaya bilməyən yaşayır.
Quran 42:30 — əş-Şura surəsi, ayə 30
“Başınıza gələn hər bir müsibət öz əllərinizlə qazandıqlarınızın ucbatındandır. (Allah günahların) çoxunu bağışlayır.”
Nə üçün istinad olunub
Quran da deyir ki, müsibət öz əməllərinizdən gəlir (42:30) və sizə hansı olduğu deyilmir.
Cavab
İslamda çətinlik xatırladığı həyatda eyni insanın üzərinə düşür və 42:30 əlavə edir ki, O, çoxlu əməli bağışlayır. Bu dünyada çətinlik sınaqdır, mömin üçün isə təmizlənmədir (Buxari 5641). O, son hesab deyil. Son hesab hər kəsin öz əməl dəftərini oxuduğu gündədir. Yeni doğulan uşaq fitrət üzrə doğulur (Buxari 1385), ona görə ona heç bir əvvəlki əməl qoyulmur.
Nəticə — Dünya çətinliyi xatırlanan bir həyat daxilində sınaqdır. Hesab qeyd əldə gəlir.
Quran 67:2 — əl-Mülk surəsi, ayə 2
“Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
Nə üçün istinad olunub
Yalnız bir həyat varsa, doğuşlar niyə bu qədər qeyri-bərabərdir? Yenidən doğuş bunu izah edir, bir həyat etmir.
Cavab
Quran həyatda çətin başlanğıcı əvvəlki həyat üçün hökm kimi oxumur. O, həyatı hər kəs üçün sınaq adlandırır (21:35). Hər kəs ona verilənə görə mühakimə olunur, çünki heç kəs gücündən artığını daşımır (2:286). Hər uşaq fitrət üzrə doğulur (Buxari 1385). Deməli, İslam ona əvvəlki həyatdan heç nə qoymur.
Nəticə — Qeyri-bərabər həyatlar Allahın (﷾) gördüyü və əvəzini verdiyi sınaqdır. İslam onları əvvəlki həyatla izah etmir və heç kəsi ona heç verilməyənə görə tutmur.
Quran 2:28 — Əl-Bəqərə surəsi, ayə 28
“Allaha necə küfr edirsiniz ki, siz ölü idiniz, O sizi diriltdi. Sonra O, sizi öldürəcək, sonra dirildəcək, daha sonra da siz Ona qaytarılacaqsınız.”
Nə üçün istinad olunub
Quranda da birdən çox həyat var. O, ‘həyat, ölüm, həyat’ deyir və onun kafirləri “iki dəfə diriltdin” deyir.
Cavab
Quran həyatları sayır və say bitir. Siz həyatsız idiniz və O, sizə həyat verdi. O, sizi öldürür və yenidən dirildir və Ona qayıdırsınız. Bu, bu həyat və dirilmədir (2:28; 45:26). İbn Kəsir İbn Məsudun 40:11-in 2:28 kimi olması izahını nəql edir və üç həyat sayan oxunuşları rədd edir. Geri qaytarılmağı istəyən ölən adam rədd edilir.
Nəticə — Qurandakı iki həyat bu həyat və dirilmədir. Heç biri başqa bədəndə bu dünyaya qayıdış deyil.
Quru Qrantx Sahib, Anq 1366 — Salok Kabir, Bhaqat Kabir
“Kabir, insan doğuluşu almaq çətindir; o, təkrar-təkrar gəlmir; Meşənin yetişmiş meyvəsi yerə düşəndə ana budağa qayıtmadığı kimi.”
Nə üçün istinad olunub
Hər iki kitab bu həyatı fürsət adlandırır. Deməli, bunda aralarında həqiqi fərq yoxdur.
Cavab
Hər ikisi həqiqətən onu fürsət adlandırır. Arxasındakı mənzərə fərqlidir. Qrantxda fürsət çoxlu doğuş arasında nadirdir və onu əldən verən yenə gediş-gəliş çəkir (Anq 1075). Quranda o, yeganə fürsətdir və qayıtmaq yalvarışı rədd edilir (23:99-100). Bu, bu həyatı yüngül yox, daha ağır edir.
Nəticə — Fürsət ortaq zəmindir. İslam deyir ki, o, yeganədir, ona görə onun ağırlığı bu həyatın üzərinə düşür.
Quran 17:15 — əl-İsra surəsi, ayə 15
“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”
Nə üçün istinad olunub
Bir həyat olsa, başqa dində doğulan hər kəs öz təqsiri olmadan itib.
Cavab
Elçi çatmamış heç kəs cəzalandırılmır (17:15). Allah (﷾) zərrə qədər haqsızlıq etməz (4:40) və heç kəsə gücündən artığı verilmir (2:286). Hər kəs doğuşuna görə yox, ona çatana görə mühakimə olunur. Xəbər insana çatandan sonra onunla nə etdiyi soruşulacaq. Bu səhifənin onu qarşınıza qoymasının səbəbi budur. “İslamı və ya İsanı heç eşitməmiş insanlarla nə baş verir?” səhifəsi bunu izah edir.
Nəticə — Heç kəs ona çatmayana görə itmir. Çatandan sonra onun verdiyi cavab sayılır.
Baxışlar
Sikh baxışı: çoxlu doğuş və onları bitirən lütf
Sikhlər belə sayır ki, can Allahın lütfü qurtuluş qapısını açana qədər əməlləri ilə formalaşan çoxlu doğuşdan keçir. İnsan bədəni Rəbblə görüşmək üçün nadir fürsətdir.
Quru Nanak və Quru Arjan 84 lak (8,4 milyon) varlıqdan danışır və Quru Arjan formaların adını çəkir. Deməli, can çoxlu doğuşdan keçir.
Təkzib
Qəbul edək ki, sətirlər bunu deyir. Hansı izahın doğru olması hansı kitabın Allahdan (﷾) olmasından asılıdır. Sınanmağı istəyən Quran (4:82; 2:23) bir həyat, sonra Qiyamət öyrədir (2:28; 45:26).
Quru Arjan deyir ki, özbaşınalar onlar üçün yazılana (dhur kirat) görə çoxlu doğuşda dolaşır. İnsan nə əkərsə, onu yeyər. Deməli, yenidən doğuş ədalətlidir.
Təkzib
Qəbul edək ki, Qrantx doğuşu əməllərə bağlayır. Son ədalət əməl edənin əməli görməsini tələb edir. Quranda hər can öz əməl dəftərini oxuyur (17:13-14) və heç kəs başqasının yükünü daşımır (6:164).
İnsan doğuşu Rəbblə görüşmək üçün nadir fürsətdir (Anq 12, 176, 1075, 1366). Deməli, candan əvvəl çoxlu doğuş olub.
Təkzib
Nadir fürsətə əvvəlki doğuşlar lazım deyil. Quran deyir ki, Allah (﷾) həyat verənə qədər hər insan həyatsız idi (2:28). O deyir ki, bu həyat əməlcə kimin yaxşı olduğunu sınamaq üçün yaradılıb (67:2).
Allahın lütfü ilə can qurtuluş qapısına çatır (Anq 2), deməli, dövrə lütflə bitir.
Təkzib
İslam da mərhəmətin xilas etdiyini öyrədir. Allah (﷾) Ona qayıdanların bütün günahlarını bağışlayır (39:53-54) və yaxşılığı artırır, pisliyi isə misli kimi yazır (6:160). Fərq hər hansı həyatın yenidən yaşanmalı olub-olmamasıdır.
İslam baxışı
İslam bir həyat, sonra ölüm, sonra Qiyamət günü öyrədir, həmin gün hər insan Hakim olan Allah (﷾) qarşısında öz əməl dəftərini oxuyur. O razıdır ki, bu həyat fürsətdir və onun yeganə olduğunu deyir.
Quran deyir ki, hər insana kitab veriləcək və öz əməl dəftərini oxuması deyiləcək. Zərrə qədər xeyir və şər görünəcək.
Quran insanın həyatlarını sayır. Allah (﷾) həyat verir, sonra ölüm, sonra onu Qiyamət günü üçün dirildir və o, Ona qayıdır.
Quran deyir ki, tam əvəz yalnız Qiyamət günü verilir (3:185). O, heç bir sonrakı bədənin adını çəkmir.
Quran ölən adamın geri qaytarılma yalvarışını rədd edir. O, ölülərin qarşısına diriləcəkləri günə qədər maneə qoyur.
Heç kəs başqasının yükünü daşımır və hər kəs öz əməlinin mükafatını alır. Deməli, mühakimə olunan əməli edəndir.
Bu həyatda çətinlik gizli hökm yox, sınaqdır. Heç kəsə gücündən artığı verilmir və xəbər çatmamış heç kəs cəzalandırılmır.
Allah (﷾) Ona qayıdanların bütün günahlarını bağışlayır və yaxşılığı artırır. Deməli, mərhəmət bir həyat daxilində işləyir.
Peyğəmbər (ﷺ) səhabəsinə bu dünyada yolçu kimi yaşamağı demişdir. O, ona həyatından ölümü üçün götürməyi demişdir.