Qısa cavab
Xeyr. Vedantada karma Rəbbin əvəzidir (əməllərin qarşılığını verməsi). Brahma Sutra deyir ki, hər əməlin meyvəsi Ondan gəlir. Bu təlimə görə, kor doğulmuş uşaq cəza çəkir. Manunun qanun kitabı deyir ki, belə insanlar əvvəlki cinayətlərə görə belə doğulur və “onların (hamısına) fəzilətlilər nifrət edir”. Lakin nə ittiham oxunur, nə qeyd göstərilir, uşaq isə heç nə xatırlamır. Həyatlar zəncirinin başlanğıcı yoxdur, buna görə cəzanı heç bir ilk azad əməl qazanmayıb. Bəzi hindular, caynlar və buddistlər Rəbbsiz karma öyrədir. Onda bu, nə ədalətli, nə də ədalətsiz olan kor prosesdir. İslam bir həyat və bir mühakimə öyrədir. Hər kəs öz qeydini oxuyur və heç kim başqasının yükünü daşımır. Quran deyir ki, kora heç bir günah yoxdur. Peyğəmbər (ﷺ) gözünü itirib səbir edən möminlərə Cənnət vəd edib.
Tam izah
Hindu təlimi: karma Rəbbin əvəzidir
Karma hər əməlin bu və ya sonrakı həyatda öz meyvəsini gətirdiyi təlimidir. Vedanta Upanişadları (Vedanın ruh və Tanrı barədə təlimləri) Brahma Sutra vasitəsilə oxuyan məktəbdir. Vedantada karma nə təsadüf, nə də kor qüvvədir. Brahma Sutra Badarayanaya aid edilən qısa, qədim mətndir. O deyir ki, əməllərin meyvəsi Rəbbdən gəlir, “çünki (yalnız bu) mümkündür”. Təxminən səkkizinci əsrin Vedanta müəllimi Şankara bunu izah edir. Yalnız hamının hakimi hər icraçının savabına uyğun əvəzi həyata keçirə bilər. Əvəz insanın etdiyinin qarşılığının verilməsi deməkdir. Məkan və zamanın hər fərqini yalnız O bilir. Əməl bunu edə bilməz, çünki edilən kimi keçib gedir. On birinci və on ikinci əsrlərin Vedanta müəllimi Ramanuca da eyni şeyi deyir. “şüursuz və ötəri” olan əməl gələcəkdə nəticə gətirə bilməz, buna görə mükafatlar hər şeyi bilən Rəbbdən gəlir. Hər hindu məktəbi razı olmayıb. Brahma Sutra bildirir ki, Mimamsa Sutraları aid edilən Jaimini hesab edirdi ki, meyvələri dini savabın özü gətirir. Mimamsa qurban qaydalarını öyrənən məktəbdir. Bu baxışa görə əməl görünməz sonrakı təsir, apurva, qoyur və nəticə “yalnız əməldən çıxır”. Verilən səbəblərdən biri budur ki, nəticələri paylayan Rəbb “tərəfkeşlik və qəddarlıqda ittiham olunmalı olardı”. Badarayana növbəti sutrada (qısa kəlam) bu baxışı rədd edir və səbəb kimi Rəbbin adını çəkir. Bəs onda məxluqlar niyə belə bərabərsizdir, bəziləri xoşbəxt, bəziləri bədbəxt? Sutra cavab verir ki, Rəbb qınana bilməz, çünki savab və günaha baxır. Şankara Onu bütün toxumların üstünə eyni yağan, hər toxumun isə öz növünə görə bitdiyi yağışa bənzədir. O belə nəticəyə gəlir ki, Rəbb bütün məxluqları “əvvəlki əməllərinə uyğun və onların əvəzi olan forma və hallarda” yaradır.
“Ondan (yəni Rəbbdən) (əməllərin) meyvəsi (gəlir); çünki (yalnız bu) mümkündür.”
“Növbə ilə dünyanın yaradılışını, saxlanmasını və geri udulmasını təmin edən, məkan və zamanın bütün fərqlərini bilən hamının hakimi yalnız o, icraçıların savabına uyğun olan bütün o əvəz yollarını həyata keçirməyə qadirdir; edilən kimi keçib gedən əməllərin isə gələcəkdə nəticə gətirməyə gücü yoxdur, çünki yoxdan heç nə çıxa bilməz.”
“Çünki yalnız o, hər şeyi bilən, hər şeyə qadir, ali dərəcədə səxavətli Olan qurbanlar, hədiyyələr, təqdimlər və s., həmçinin dindar düşüncə ilə razı qalaraq bu və səmavi dünyada müxtəlif ləzzət formalarını və onun təbiətinə bənzər təbiətə çatmaqdan ibarət Azadlığı bəxş edə bilər. Çünki şüursuz və ötəri olan əməl gələcək zamana bağlı nəticə gətirməyə qabil deyil.”
“Jaimini eyni səbəblərə görə (əməllərin meyvələrini gətirənin) dini savab olduğunu (düşünür).”
“İndi aydındır ki, əməl keçib getməzdən əvvəl görünməz nəticə doğurmasa, gələcəkdə nəticə gətirə bilməz; buna görə apurva adlandırdığımız, əməlin görünməz sonrakı halı və ya nəticənin görünməz əvvəlki halı kimi baxıla bilən nəticənin mövcud olduğunu qəbul edirik. Bu fərziyyə bütün çətinlikləri aradan qaldırır, digər tərəfdən isə Rəbbin əməllərin nəticələrini gətirməsi mümkün deyil. Çünki birincisi, bir eyni səbəb böyük müxtəliflikdə nəticələri izah edə bilməz; ikincisi, Rəbb tərəfkeşlik və qəddarlıqda ittiham olunmalı olardı; üçüncüsü, əməlin özü öz meyvəsini gətirmirsə, onu ümumiyyətlə etmək faydasız olardı. Bütün bu səbəblərə görə nəticə savablı və ya savabsız olmasından asılı olmayaraq yalnız əməldən çıxır.”
“Badarayana isə birincini (yəni Rəbbi əməl meyvələrinin səbəbi) sayır, çünki o, (əməllərin özlərinin) səbəbi kimi göstərilib.”
“(Rəbb) bərabərsizlik (paylanmada) və qəddarlıqda (qınana) bilməz, çünki (savab və günahı) nəzərə alır; (Müqəddəs Mətn) belə bildirir.”
“Cavab veririk ki, Rəbb paylanmada bərabərsizlik və qəddarlıqda qınana bilməz, ‘çünki ölçülərə bağlıdır’. Rəbb özündən, heç bir kənar ölçü olmadan bu bərabərsiz yaradılışı yaratsaydı, özünü qınağa açardı; lakin fakt budur ki, yaradarkən müəyyən ölçülərə bağlıdır, yəni savab və günaha baxmalıdır. Buna görə yaradılışın bərabərsiz olması yaradılmış canlıların savab və günahındandır və Rəbbin qınanacağı qüsur deyil. Rəbbin vəziyyəti Yağış Verən Parjanyanın vəziyyətinə bənzər sayılmalıdır. Çünki Parjanya düyü, arpa və başqa bitkilərin yetişməsinin ümumi səbəbidir, müxtəlif növlər arasındakı fərq isə toxumlarda gizli olan müxtəlif imkanlardandır; eləcə də Rəbb tanrıların, insanların və s. yaradılmasının ümumi səbəbidir, bu varlıq sinifləri arasındakı fərqlər isə fərdi ruhlara məxsus müxtəlif savabdandır.”
“Üstəlik bütün Vedanta mətnləri bildirir ki, Rəbb bütün yaradılışın yeganə səbəbidir. Bütün məxluqları əvvəlki əməllərinə uyğun və onların əvəzi olan forma və hallarda yaratması da Rəbbi bütün əməl meyvələrinin səbəbi adlandırmağa bizə haqq verir.”
Müqəddəs mətnlərin özündə mükafat və cəza kimi doğuş
Bu təlim vəhy qatı olan şrutidə var. Çandoqya Upanişadı deyir ki, davranışı yaxşı olanlar tezliklə yaxşı doğuşa çatır. O, brəhmən (kahin), kşatriya (döyüşçü) və ya vaişya (tacir) doğuşunun adını çəkir. Davranışı pis olanlar it, donuz və ya kənarlaşdırılmış Çandala kimi pis doğuşa çatır. Bhaqavad Gitada Krişna Rəbb kimi danışır və deyir ki, qəddarları və müqəddəs olmayanları daim “yalnız iblis bətnlərinə” atır. Orada onlar “hər doğuşda aldanaraq” qalır. Qanun kitablarının ən tanınmışı olan Manusmriti bunu açıq deyir. Bəzi adamlar bu həyatdakı cinayətlərə, bəziləri isə “əvvəlki (varlıqda)” etdiklərinə görə görkəmcə dəyişir. O, nişanələri sadalayır. Brəhmənin qızılını oğurlamaq dırnaqları xəstə edir, Vedanın sözlərini oğurlamaq nitqi itirdir, paltar oğurlamaq isə ağ cüzam gətirir. Sonra o, səbəbi verir: “(əvvəlki) cinayətlərin (günahının) qalığı”. Beləcə “əqli geri qalanlar, lallar, korlar, karlar və eybəcər adamlar doğulur, onların (hamısına) fəzilətlilər nifrət edir”. O deyir ki, buna görə riyazət edilməlidir: günahları kəffarə olunmayanlar “(yenidən) rüsvayçı nişanələrlə doğulur”.
“Davranışı yaxşı olanlar tezliklə yaxşı doğuşa, brəhmən, kşatriya və ya vaişya doğuşuna çatacaq. Davranışı pis olanlar isə tezliklə pis doğuşa, it, donuz və ya Çandala doğuşuna çatacaq.”
“Bu düşmənləri, qəddarları, insanların ən alçağını və müqəddəs olmayanları daim bu aləmlərə, yalnız iblis bətnlərinə atıram. İblis bətnlərinə düşüb hər doğuşda aldanaraq, ey Kuntinin oğlu! Heç vaxt mənə gəlmədən ən alçaq hala enirlər.”
“Bəzi pis adamlar bu həyatda etdikləri cinayətlər üzündən, bəziləri isə əvvəlki (varlıqda) etdikləri üzündən (təbii) görkəmlərində dəyişikliyə uğrayır.”
Manu müəyyən günahların ardınca gələn nişanələri sadalayır: brəhmənin qızılını oğurlayanın dırnaqları xəstə olur, içki içənin dişləri qara, brəhməni öldürən vərəm, müəlliminin yatağını təhqir edənin dərisi xəstə; taxıl oğurlayanın üzvü çatışmır, Veda sözlərini oğurlayan nitqini itirir (üç şərhçi izah edir: Vedanı başqasının oxumasını dinləməklə icazəsiz öyrənən; başqası bunu plagiatçı kimi götürür), paltar oğurlayanda ağ cüzam olur, at oğrusu topal olur. 52-ci misraya görə çıraq oğurlayan kor, onu söndürən bir gözlü olur. Bühler qeyd edir ki, bəzi şərhçilər və mətnlər 52-ci misranı buraxır.
“Beləliklə, (əvvəlki) cinayətlərin (günahının) qalığı üzündən əqli geri qalanlar, lallar, korlar, karlar və eybəcər adamlar doğulur, onların (hamısına) fəzilətlilər nifrət edir.”
“Buna görə təmizlənmək üçün həmişə riyazət edilməlidir, çünki günahları kəffarə olunmayanlar (yenidən) rüsvayçı nişanələrlə doğulur.”
İttihamsız, dinləmədən və qeydsiz cəza
Bu səhifə heç bir insanı yox, təlimi tənqid edir. Kor və ya kar doğulmuş uşaq cinayətkar deyil və heç kimə elə davranılmamalıdır. Lakin yuxarıdakı mətnlərə görə, uşağın bədəni məhz budur: doğuşdan əvvəl edilmiş əməllərə görə Rəbbin cəzası. Ədalətli hökm cinayəti adlandırır, təqsirləndirilən adamı dinləyir və dəlili göstərir. Burada nə ittiham, nə dinləmə, nə də qeyd var. Uşaq əməli xatırlaya bilmir və heç kim onun hansı əməl olduğunu deyə bilmir. Manunun bir günahın bir nişanə, başqa günahın başqa nişanə gətirdiyi siyahısını heç kim yoxlaya bilmir. Sonra qanun nişanəyə günahın əlaməti kimi baxıb. İki dəfə doğulmuş adam (üç yuxarı sinifdən biri) əvvəlki həyatdakı əməlinə görə riyazət borclu ola bilər. Bu tamamlanana qədər o, fəzilətli adamlardan uzaq durmalıdır. Şərhçilər izah edir ki, əvvəlki əməl qara dişlərdən ‘və ya başqa bədən qüsurundan’ ‘çıxarıla bilər’. Yas ziyafətində iştirak edən kor adam verənə doxsan qonağın mükafatını itirdirir. Qanun onları mirasdan da kənarlaşdırıb: kor və ya kar doğulanlar və danışa bilməyənlər pay almır. Manu əlavə edir və bunu demək lazımdır ki, onlara yenə də yemək və paltar bol verilməlidir. Bu vəzifə qanunu bilən adamın gücü çatdıqca onun üzərinə düşür. Lakin kənarlaşdırılana verilən yemək və paltar günahsıza ədalət deyil.
“Beləliklə, (əvvəlki) cinayətlərin (günahının) qalığı üzündən əqli geri qalanlar, lallar, korlar, karlar və eybəcər adamlar doğulur, onların (hamısına) fəzilətlilər nifrət edir.”
“İki dəfə doğulmuş adam, istər tale (hökmü), istər əvvəlki həyatda edilmiş (əməl) üzündən riyazət etməli olsa, riyazət edilməmiş fəzilətli adamlarla ünsiyyətdə olmamalıdır.”
“Kor adam iştirakı ilə (ziyafət) verənə doxsan (qonaq), bir gözlü altmış, ağ cüzamlı yüz, (dəhşətli) xəstəliklə cəzalandırılmış min (qonaq) mükafatını itirdirir.”
“Axtalar və kənarlaşdırılmışlar, anadangəlmə kor və ya karlar, dəlilər, əqli geri qalanlar və lallar, həmçinin hər hansı (hərəkət və ya hiss) orqanı çatışmayanlar pay almır. Lakin (qanunu) bilən adamın gücünə görə onların hamısına belə yemək və paltarı bol verməsi ədalətlidir; verməyən kənarlaşdırılmış olacaq.”
Klassik cavab: zəncirin başlanğıcı yoxdur
Hindu müəllimlər bu problemi çoxdan görüb və Şankara onu özü qoyur. Rəbb hər məxluqa əvvəlki əməllərinin layiq olduğunu verirsə, məxluqlar heç nə etməzdən əvvəl, ilk yaradılışda nəyə layiq idi? Əməllər halları, hallar isə əməlləri izah edirsə, mühakimə dairəvi gedir. Brahma Sutra cavab verir ki, yenidən doğuş dünyasının başlanğıcı yoxdur. Şankara izah edir ki, savab və bərabərsizlik “toxum və cücərti kimi həm nəticə, həm səbəbdir”. Deməli, heç vaxt arxasında keçmiş olmayan ilk yaradılış olmayıb. O iddia edir ki, başlanğıc ləzzət və ağrını səbəbsiz paylanmış qoyardı. Onda biz “əvvəlki yaxşı və ya pis əməllərə baxmadan mükafat və cəzaların verilməsi” təlimini qəbul etməli olardıq.
“Əgər (ilk yaradılışdan əvvəl savab və günahın) fərqlənməməsi üzündən onun (yəni Rəbbin savab və günaha baxmasının) mümkün olmadığı etiraz edilsə, etirazı (dünyanın) başlanğıcsız olması əsasında təkzib edirik.”
“Lakin etiraz edilir ki, ‘Başlanğıcda yalnız bu Varlıq var idi, tək, ikincisiz’ parçası yaradılışdan əvvəl fərq olmadığını və deməli, yaradılışın bərabərsiz ola biləcəyi savabın olmadığını təsdiq edir. Əgər Rəbbin paylamalarında yaradılışdan sonrakı canlıların əməlləri ilə idarə olunduğunu qəbul etsək, əməlin həyat halının müxtəlifliyindən, müxtəlifliyin isə yenə əməldən asılı olması dairəvi mühakiməsinə düşürük. Rəbb fərq bir dəfə yarandıqdan sonra dini savaba görə hərəkət edən sayıla bilər; lakin ondan əvvəl bərabərsizliyin səbəbi, yəni savab olmadığı üçün belə çıxır ki, ilk yaradılış bərabərsizliklərdən azad olmalı idi. Bu etiraza köçmə dünyasının başlanğıcsız olması sözü ilə cavab veririk. Dünyanın başlanğıcı olsaydı, etiraz keçərli olardı; lakin başlanğıcsız olduğu üçün savab və bərabərsizlik toxum və cücərti kimi həm nəticə, həm səbəbdir və buna görə onların fəaliyyətinə məntiqi etiraz yoxdur.”
“Dünyanın başlanğıcsızlığı ağla uyğundur. Çünki başlanğıcı olsaydı, belə çıxardı ki, dünya səbəbsiz vücuda gəlir, azad olmuş ruhlar da yenidən köçmə varlığı dairəsinə girər; üstəlik, onda ləzzət və ağrının bərabərsiz paylanmasının müəyyənedici səbəbi olmazdı və əvvəlki yaxşı və ya pis əməllərə baxmadan mükafat və cəzaların verilməsi təliminə razılaşmalı olardıq.”
Sonsuz zəncir hökmü niyə ədalətli etmir
Şankaranın cavabı dairəni sonsuz edir, amma onu qırmır. Hər doğuş əvvəlki ilə, o da ondan əvvəlki ilə, əbədi olaraq izah edilir. Deməli, zəncir heç vaxt əzabın ümumiyyətlə niyə olduğunu və ya bir ruhun zəncirinin niyə korluqdan, başqasınınkının niyə rahatlıqdan keçdiyini izah etmir. Hər cavab yalnız budur: əvvəlkinə görə. Daha dərin problem var. Şankaranın sitat gətirdiyi Kauşitaki Upanişadı “bu aləmlərdən aşağı aparmaq istədiyinə” danışır. Rəbb ona “pis iş gördürür”. Şərhçilər izah edir ki, bu, ədalətsizlik deyil. Varlığın əvvəlki savabı və ya günahı “indiki varlığında etdiyi əməllərin xüsusi keyfiyyətini müəyyən edir”. Onda hər əməl əvvəlki hökmlə formalaşır, hər hökm isə əvvəlki əmələ cavab verir. Təmiz qeydi olan ruhun azad etdiyi ilk əməl yoxdur. Şankara başqa yerdə deyir ki, ruh yenə də hərəkət edir: “Rəbb həqiqətən onu hərəkət etdirir, lakin özü hərəkət edir.” Lakin Rəbb onu indi əvvəlki səylərinə baxaraq, o səyləri isə ondan əvvəlki səylərə baxaraq hərəkət etdirir. Şankara bunu “geriyə gediş” adlandırır və bu, əbədi olaraq geri gedir. İlk azad əməl olmadan ‘layiq olub’ ifadəsinin dayanacağı heç nə yoxdur. Bu dəlil kainatın zamanda başlanğıcı olmasından asılı deyil. Hindu kosmologiyasının sonsuz dövrlərini qəbul edək: ilk azad əməli olmayan hökmlər zənciri yenə də onların heç birini ədalətli edə bilməz.
“Lakin etiraz edilir ki, ‘Başlanğıcda yalnız bu Varlıq var idi, tək, ikincisiz’ parçası yaradılışdan əvvəl fərq olmadığını və deməli, yaradılışın bərabərsiz ola biləcəyi savabın olmadığını təsdiq edir. Əgər Rəbbin paylamalarında yaradılışdan sonrakı canlıların əməlləri ilə idarə olunduğunu qəbul etsək, əməlin həyat halının müxtəlifliyindən, müxtəlifliyin isə yenə əməldən asılı olması dairəvi mühakiməsinə düşürük. Rəbb fərq bir dəfə yarandıqdan sonra dini savaba görə hərəkət edən sayıla bilər; lakin ondan əvvəl bərabərsizliyin səbəbi, yəni savab olmadığı üçün belə çıxır ki, ilk yaradılış bərabərsizliklərdən azad olmalı idi. Bu etiraza köçmə dünyasının başlanğıcsız olması sözü ilə cavab veririk. Dünyanın başlanğıcı olsaydı, etiraz keçərli olardı; lakin başlanğıcsız olduğu üçün savab və bərabərsizlik toxum və cücərti kimi həm nəticə, həm səbəbdir və buna görə onların fəaliyyətinə məntiqi etiraz yoxdur.”
“Rəbbin bu dünyanı müxtəlif halları ilə yaradarkən ölçülərə bağlı olduğunu necə bildiyimiz soruşulsa, cavab veririk ki, Müqəddəs Mətn bunu bildirir; məsələn, iki parçanı müqayisə edin: ‘Çünki o (Rəbb) bu aləmlərdən yuxarı aparmaq istədiyinə yaxşı iş gördürür; eyni o, bu aləmlərdən aşağı aparmaq istədiyinə pis iş gördürür’ (Kauş. Up. III, 8); və ‘Adam yaxşı əməllə yaxşı, pis əməllə pis olur’ (Bri. Up. III, 2, 13).”
“Bu parçadan, deyir şərhçilər, Rəbb tərəfindən ədalətsizlik nəticə çıxarmamalıyıq; çünki varlığın əvvəlki savabı və ya günahı indiki varlığında etdiyi əməllərin xüsusi keyfiyyətini müəyyən edir, Rəbb isə yalnız ümumi səbəb kimi hərəkət edir (Parjanya kimi).”
“Heç də yox, cavab veririk; çünki ruhun fəaliyyəti müstəqil olmasa da, ruh hərəkət edir. Rəbb həqiqətən onu hərəkət etdirir, lakin özü hərəkət edir. Üstəlik, Rəbb onu indi hərəkət etdirərkən əvvəlki səylərinə baxır, əvvəlki varlıqda da ondan əvvəlki səylərinə baxaraq hərəkət etdirib; samsaranın əbədiliyi nəzərə alınsa, bu geriyə gedişə heç bir etiraz edilə bilməz.”
Rəbbsiz: Jaimini, buddistlər və caynlar
Bəziləri meyvələri paylayan Rəbbi olmayan karma öyrədir. Şankaranın onun baxışını verdiyi kimi, Jaimini hesab edirdi ki, nəticə “yalnız əməldən çıxır”. Buddistlər və caynlar da Rəbbsiz karma və yenidən doğuş öyrədir. Milindapanha rahib Naqasenanın padşah Milindanın suallarına cavab verdiyi buddist kitabıdır. Padşah soruşur ki, insanlar niyə eyni deyil, bəziləri qısaömürlü, xəstə, yoxsul və ya aşağı doğuşlu, başqaları isə əksinədir. Naqasena cavab verir ki, bitkilər toxumları fərqli olduğu üçün fərqlənir. O, Buddadan sitat gətirir: varlıqlar “Karmanın varisləri”dir və “Onları aşağı və yüksək və s. bölgülərə bölən Karmadır”. Lakin buddistlər bütün əzabın karma olduğunu demir. Budda ağrının səbəbləri kimi ödü, bəlğəmi, küləyi və havanı da adlandırıb. Naqasena deyir ki, Karmanın meyvəsi kimi yaranan “başqa səbəblərdən yaranandan çox azdır”. O əlavə edir: “Buddanın basirəti olmadan heç kim Karmanın təsir həcmini müəyyən edə bilməz.” Budda əməllərin nəticələrini “düşünülə bilməz” dörd şeyin sırasında sayıb. Uttaradhyayana cayn müqəddəs kitabıdır. O, səkkiz növ karma öyrədir, “onlarla bağlı ruh Doğuşlar Dairəsində dönüb dolanır”. Onlar ağrı və ləzzəti, ömrün uzunluğunu və insanın doğulduğu ailəni müəyyən edir. Hər ruh özününkünü daşıyır: “Karma edəni izləyir”. Cayn himni “öz azad iradəsi ilə hərəkət edən” hər hansı yaradanı inkar edir.
“İndi aydındır ki, əməl keçib getməzdən əvvəl görünməz nəticə doğurmasa, gələcəkdə nəticə gətirə bilməz; buna görə apurva adlandırdığımız, əməlin görünməz sonrakı halı və ya nəticənin görünməz əvvəlki halı kimi baxıla bilən nəticənin mövcud olduğunu qəbul edirik. Bu fərziyyə bütün çətinlikləri aradan qaldırır, digər tərəfdən isə Rəbbin əməllərin nəticələrini gətirməsi mümkün deyil. Çünki birincisi, bir eyni səbəb böyük müxtəliflikdə nəticələri izah edə bilməz; ikincisi, Rəbb tərəfkeşlik və qəddarlıqda ittiham olunmalı olardı; üçüncüsü, əməlin özü öz meyvəsini gətirmirsə, onu ümumiyyətlə etmək faydasız olardı. Bütün bu səbəblərə görə nəticə savablı və ya savabsız olmasından asılı olmayaraq yalnız əməldən çıxır.”
“Padşah dedi: ‘Niyə, Naqasena, bütün insanlar eyni deyil, bəziləri qısaömürlü, bəziləri uzunömürlü, bəziləri xəstə, bəziləri sağlam, bəziləri çirkin, bəziləri gözəl, bəziləri nüfuzsuz, bəziləri böyük güclü, bəziləri yoxsul, bəziləri varlı, bəziləri aşağı doğuşlu, bəziləri yüksək doğuşlu, bəziləri axmaq, bəziləri müdrikdir?’ Ağsaqqal cavab verdi: ‘Niyə bütün tərəvəzlər eyni deyil, bəziləri turş, bəziləri duzlu, bəziləri acı, bəziləri ekşi, bəziləri büzücü, bəziləri şirindir?’ ‘Güman edirəm, cənab, müxtəlif toxumlardan gəldikləri üçün.’ ‘Eləcə də, böyük padşah, insanlar arasında çəkdiyin fərqlər izah olunmalıdır. Çünki Mübarək Olan demişdir: ‘Varlıqların, ey brəhmən, hər birinin öz Karması var, Karmanın varisləridir, Karmalarının qəbiləsinə mənsubdur, Karma ilə qohumdur, hər birinin Karması qoruyucu ağasıdır. Onları aşağı və yüksək və s. bölgülərə bölən Karmadır.’’”
Gəzərgi Sivaka Buddadan insanın hiss etdiyi hər şeyin, xoş, ağrılı və ya neytral, keçmiş əməllər üzündən olduğunu öyrədənlər barədə soruşur. Budda cavab verir ki, bəzi hisslər ödən, bəziləri bəlğəmdən, bəziləri küləkdən, bəziləri onların birləşməsindən, bəziləri havanın dəyişməsindən, bəziləri özünə qulluq etməməkdən, bəziləri gərginlikdən gəlir, bəziləri isə keçmiş əməllərin nəticəsidir. İnsanın hiss etdiyi hər şeyin keçmiş əməllərdən gəldiyini deyənlər məlum olandan kənara çıxır və səhv edir.
“Beləliklə, Karmanın meyvəsi kimi yaranan başqa səbəblərdən yaranandan çox azdır. Cahillər hər ağrının Karmanın meyvəsi olaraq yarandığını deyəndə həddi aşır. Buddanın basirəti olmadan heç kim Karmanın təsir həcmini müəyyən edə bilməz.”
“Rahiblər, bu dörd şey düşünülə bilməzdir. Onlar barədə düşünülməməlidir və onlar barədə düşünməyə çalışan hər kəs dəli olar və ya məyus olar.”
“İndi sıra ilə Karmanın səkkiz növünü izah edəcəyəm, onlarla bağlı ruh Doğuşlar Dairəsində dönüb dolanır.”
Karmanın səkkiz növü düzgün biliyə mane olan, düzgün imana mane olan, ağrı və ya ləzzət yaşatmağa aparan, aldanmağa aparan, ömrün uzunluğunu müəyyən edən, bədənli ruhun adını və ya fərdiliyini müəyyən edən, ailə nəslini (gotra) müəyyən edən və əbədi səadət yoluna girməyə mane olanlardır.
“Nə qohumları, nə dostları, nə oğulları, nə əqrəbaları onun əzabına şərik olmaz, onu tək özü daşımalıdır; çünki Karma edəni izləyir.”
“Burada öz azad iradəsi ilə hərəkət edən yaradan yoxdur, əks halda təsiri həsir düzəltməyə də yayılardı. İşvara üç aləmi düzəldirsə, sənin və ya bütün sənətkarların nə faydası olardı?”
Rəbbsiz karma niyə yenə də ədalət deyil
Bunların heç biri problemdən qaçmır, əksinə, onu kəskinləşdirir. Buddistlər cavab verir ki, karma niyyətin özüdür, buna görə təsadüf karma yaratmır. Lakin niyyət əməlin niyə yaxşı və ya pis olduğunu izah edir. O, qəddar niyyətin necə uyğun ölçüdə qısa ömrə və ya kor gözə çevrildiyini izah etmir. Bunun üçün hər pisliyin nəyə layiq olduğunun tərəzisi lazımdır və belə tərəzi saxlamaq hakimin işidir. Şankaranın özü iddia edib ki, əməlin görünməz sonrakı təsiri özü hərəkət edə bilməz. O, “ağac və ya metal parçası ilə müqayisə edilə bilən şüursuz təbiətli bir şeydir və belə olaraq şüurlu varlıq tərpətmədikcə hərəkət edə bilməz”. Karma toxumların öz növünə görə bitməsi kimi prosesdirsə, o, ümumiyyətlə ədalət deyil: turş toxum öz turşluğuna layiq deyil. Deməli, buddist üçün uşağın korluğunun iki mənbəyindən biri var. Bu, ya Buddadan başqa heç kimin oxuya bilmədiyi karmadır, ya da Buddanın adını çəkdiyi xəstəlik və ya zədə kimi başqa səbəblərdən biridir. Birinci halda heç kimin oxuya bilmədiyi hökm bu səhifənin başladığı problemdir. İkinci halda karma uşağın niyə əzab çəkdiyinə cavab deyil. Karmanın varlıqları həqiqətən “aşağı və yüksək” böldüyü yerdə digər etirazların Rəbbə ehtiyacı yoxdur. Onlar yaddaşdan, sonsuz zəncirdən və olmayan ilk azad əməldən gəlir. İslam üçüncü cavab verir. Çətinlik nə gizli hökm, nə də kor səbəbdir, onu görən və qarşılığını verən Allahdan (﷾) sınaqdır.
“Əməl dediyim niyyətdir. Çünki seçim etdikdən sonra bədən, nitq və zehinlə hərəkət edilir.”
“İkincisi, meyvənin gələcəkdə özü əməlin birbaşa nəticəsi sayılan fövqəlhissi prinsipdən (apurva) çıxacağını qəbul etməyə haqqımız yoxdur; çünki o fövqəlhissi prinsip ağac və ya metal parçası ilə müqayisə edilə bilən şüursuz təbiətli bir şeydir və belə olaraq şüurlu varlıq tərpətmədikcə hərəkət edə bilməz.”
“Beləliklə, Karmanın meyvəsi kimi yaranan başqa səbəblərdən yaranandan çox azdır. Cahillər hər ağrının Karmanın meyvəsi olaraq yarandığını deyəndə həddi aşır. Buddanın basirəti olmadan heç kim Karmanın təsir həcmini müəyyən edə bilməz.”
“Rahiblər, bu dörd şey düşünülə bilməzdir. Onlar barədə düşünülməməlidir və onlar barədə düşünməyə çalışan hər kəs dəli olar və ya məyus olar.”
“Padşah dedi: ‘Niyə, Naqasena, bütün insanlar eyni deyil, bəziləri qısaömürlü, bəziləri uzunömürlü, bəziləri xəstə, bəziləri sağlam, bəziləri çirkin, bəziləri gözəl, bəziləri nüfuzsuz, bəziləri böyük güclü, bəziləri yoxsul, bəziləri varlı, bəziləri aşağı doğuşlu, bəziləri yüksək doğuşlu, bəziləri axmaq, bəziləri müdrikdir?’ Ağsaqqal cavab verdi: ‘Niyə bütün tərəvəzlər eyni deyil, bəziləri turş, bəziləri duzlu, bəziləri acı, bəziləri ekşi, bəziləri büzücü, bəziləri şirindir?’ ‘Güman edirəm, cənab, müxtəlif toxumlardan gəldikləri üçün.’ ‘Eləcə də, böyük padşah, insanlar arasında çəkdiyin fərqlər izah olunmalıdır. Çünki Mübarək Olan demişdir: ‘Varlıqların, ey brəhmən, hər birinin öz Karması var, Karmanın varisləridir, Karmalarının qəbiləsinə mənsubdur, Karma ilə qohumdur, hər birinin Karması qoruyucu ağasıdır. Onları aşağı və yüksək və s. bölgülərə bölən Karmadır.’’”
Gəzərgi Sivaka Buddadan insanın hiss etdiyi hər şeyin, xoş, ağrılı və ya neytral, keçmiş əməllər üzündən olduğunu öyrədənlər barədə soruşur. Budda cavab verir ki, bəzi hisslər ödən, bəziləri bəlğəmdən, bəziləri küləkdən, bəziləri onların birləşməsindən, bəziləri havanın dəyişməsindən, bəziləri özünə qulluq etməməkdən, bəziləri gərginlikdən gəlir, bəziləri isə keçmiş əməllərin nəticəsidir. İnsanın hiss etdiyi hər şeyin keçmiş əməllərdən gəldiyini deyənlər məlum olandan kənara çıxır və səhv edir.
Bir həyat və sahibinin oxuduğu qeyd
Quran bu dünyada bir həyat və ondan sonra bir mühakimə öyrədir. Heç kim görmədən hökm almır. Qiyamət günü hər kəsə kitab verilir və ona deyilir: “Kitabını oxu!” Kitab “nə bir kiçik, nə də bir böyük günahı buraxmadan” sayıb yazır və heç kimə zülm edilmir. Hətta insanın əlləri və ayaqları etdiklərinə şahidlik edəcək. Heç bir can başqasının günahını daşımır: “Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz”. İnsan üçün yalnız öz səyi var. Heç kim xəbərdar edilməzdən əvvəl cəzalandırılmır: “Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik”.
“Biz hər bir insanın əməlini öz boynundan asdıq. Qiyamət günü isə açıq vəziyyətdə qarşısına qoyulan kitabı ona göstərəcəyik. (Ona belə deyərik:) Kitabını oxu! Bu gün sənə özün-özünü hesaba çəkməyin yetər.”
“Hər kəsin kitabı qarşısına qoyulacaq və sən günahkarların orada (yazılmış) olanlardan qorxduqlarını görəcəksən. Onlar deyəcəklər: “Vay halımıza! Bu necə bir kitab imiş! O nə bir kiçik, nə də bir böyük günahı buraxmadan hamısını sayıb yazmışdır!” Onlar etdikləri əməlləri öz qarşılarında görəcəklər. Rəbbin heç kəsə zülm etməz!”
“Bu gün onların ağızlarına möhür vurarıq. Qazandıqları (günahlar) barəsində onların əlləri Bizimlə danışar, ayaqları da şəhadət verər.”
“De: “Allah hər şeyin Rəbbi olduğu halda, mən Ondan başqa Rəbbmi axtaracağam?” Hər kəsin qazandığı (günah) yalnız öz əleyhinədir. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Sonra isə dönüşünüz Rəbbinizə olacaq və O, ixtilafa düşdüyünüz məsələlər barədə sizə xəbər verəcəkdir.”
“(O səhifələrində deyilənlərdən bəziləri bunlardır:) Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. İnsan üçün yalnız öz əməlinin əvəzi vardır.”
“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”
| Sual | Rəbbin əvəzi kimi karma | İslam |
|---|---|---|
| Neçə həyat? | Başlanğıcı olmayan zəncirdə doğuşdan-doğuşa. | Bir həyat, sonra bir hökm. |
| Qeyd göstərilirmi? | Heç bir ittiham oxunmur və qeyd göstərilmir; əməl xatırlanmır. | Hər kəs kiçik və böyük heç nəyi buraxmayan öz qeydini oxuyur. |
| Kimin əməlləri sayılır? | İnsanın xatırlaya bilmədiyi həyatlardan əməllər. | Heç kim başqasının yükünü daşımır; hər kəsə çalışdığı var. |
| Korlar? | Manunun hüquq kitabı deyir ki, əməlisalehlər onlara xor baxır. | Korda günah yoxdur; görmə qabiliyyətini itirib səbir edən mömin üçün Cənnət. |
Kora günah yoxdur
Manu deyir ki, korlara “fəzilətlilər nifrət edir”. Quran deyir: “Kora, çolağa, bir də xəstəyə ... günah gəlməz”. Ayə onlara başqalarının evlərində “Bir yerdə, yaxud ayrı-ayrılıqda” sərbəst yemək icazəsi verir. Peyğəmbər (ﷺ) bir dəfə öyrənməyə gəlmiş kor adama qaşqabaq töküb üz çevirib. Quran buna görə onu qınayıb və bu qınaq bu günə qədər Quranda durur. Peyğəmbər (ﷺ) gözünü itirən möminə Allahdan (﷾) vəd çatdırıb. O səbir etsə, Allah (﷾) gözlərinin yerinə ona Cənnət verəcək. Epilepsiyası olan bir qadın Peyğəmbərdən (ﷺ) sağalması üçün dua etməsini istəyib. O, qadına Cənnətlə səbir seçimini təklif edib və qadın səbri seçib. Peyğəmbərin (ﷺ) səhabəsi İbn Abbas sonradan onu Cənnət əhlindən bir qadın kimi göstərib. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, Allah (﷾) insanların üzlərinə və ya malına yox, qəlblərinə və əməllərinə baxır. Kor və ya kar mömin Allah (﷾) qarşısında hər kəs kimi dayanır. İslamda itki hörmət edilən və qarşılığı verilən sınaqdır, heç vaxt günah damğası deyil.
“Beləliklə, (əvvəlki) cinayətlərin (günahının) qalığı üzündən əqli geri qalanlar, lallar, korlar, karlar və eybəcər adamlar doğulur, onların (hamısına) fəzilətlilər nifrət edir.”
“Kora, çolağa, bir də xəstəyə (cihadda iştirak edə bilmədiyinə görə) günah gəlməz. Sizin özünüzə də öz evlərinizdə, yaxud atalarınızın evlərində, yaxud analarınızın evlərində, yaxud qardaşlarınızın evlərində, yaxud bacılarınızın evlərində, yaxud əmilərinizin evlərində, yaxud bibilərinizin evlərində, yaxud dayılarınızın evlərində, yaxud xalalarınızın evlərində, yaxud açarları əllərinizdə olan evlərdə, yaxud dostlarınızın evlərində yemək yeməkdə heç bir günah gəlməz. Bir yerdə, yaxud ayrı-ayrılıqda yemək yeməyinizdə də sizə heç bir günah gəlməz. Evlərə daxil olduğunuz zaman özünüzü Allah tərəfindən mübarək və çox xoş bir salamla salamlayın. Allah ayələrini sizə belə izah edir ki, bəlkə başa düşəsiniz.”
“(Peyğəmbər) qaşqabağını tökdü və üz çevirdi – yanına kor (Abdullah ibn Ümmi-Məktum) gəldiyinə görə. (Ey Muhamməd!) Nə bilirsən, bəlkə o (günahlardan) təmizlənəcəkdi yaxud öyüd dinləyib və bu öyüd ona fayda verəcəkdi! (Öyüd-nəsihətinə) ehtiyacı olmayana gəlincə isə, sən ona tərəf çevrilirsən. Onun (günahlardan) təmizlənməməsinin sənə bir aidiyyəti yoxdur. Amma tələsərək sənin yanına gələn, (Allahdan) qorxan kimsəyə gəlincə, sən ona məhəl qoymursan!”
Ənəs ibn Malik Peyğəmbərin (ﷺ) dediyini eşidib ki, Allah demişdir: qulumu iki sevimlisi ilə, yəni gözləri ilə sınasam və o, səbr etsə, onların yerinə ona Cənnət verərəm. əl-Buxari bunu ‘gözünü itirənin fəziləti’ başlığı altına qoyub.
Əta ibn Əbu Rəbah rəvayət edir ki, İbn Abbas ona Cənnət əhlindən bir qadın göstərməyi təklif etdi. O, Peyğəmbərin (ﷺ) yanına gəlib bədəninin açıldığı epilepsiya tutmalarından əziyyət çəkdiyini deyən və onun üçün dua etməsini istəyən qara dərili qadın idi. O dedi: istəsən, səbr et, Cənnət sənindir; istəsən, Allaha dua edim, səni sağaltsın. Qadın səbr edəcəyini dedi, lakin açılmaması üçün dua etməsini istədi və o, onun üçün dua etdi.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Allah üzlərinizə və ya malınıza baxmaz, qəlblərinizə və əməllərinizə baxar.
Uşaqlar, çətinlik və həyatın məqsədi
Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, hər uşaq Allahın (﷾) bəşəriyyətə verdiyi təbii meyl olan fitrət üzərində, balanın bütöv doğulduğu kimi doğulur. Əvvəlki həyatdan ona heç nə yüklənmir. Ölən uşaqlar Cənnətdə İbrahimlədir. Bir rəvayətdə Peyğəmbərdən (ﷺ) müşriklərin uşaqları barədə soruşulanda o deyib ki, onlar da oradadır. Bu həyatdakı çətinlik gizli hökm deyil. Heç bir yorğunluq, xəstəlik və ya kədər, hətta tikanın batması belə möminə toxunmaz ki, Allah (﷾) bunun sayəsində onun bəzi günahlarını silməsin. Allah (﷾) bəzilərini başqalarından “Verdiyi nemətlərlə sınamaq üçün” üstün tutur. Vəziyyət fərqi hökm yox, sınaqdır. Yenidoğulmuş sınaqda deyil, çünki ona heç bir günah yüklənmir. Onun ağrısı görülür və çəkilir, ölsə, Cənnətə gedir. Uşağın ağrısındakı sınaq onu sevən və ona baxanlar üçündür. Quran həyatın özünün səbəbini verir: Allah (﷾) “Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan”dır. O vəd edir ki, “Yalnız səbir edənlərə mükafatları saysız-hesabsız veriləcəkdir”. Allahın (﷾) əzaba niyə icazə verdiyi barədə səhifə qalanını izah edir.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: hər uşaq fitrət, həqiqi iman üzərində doğulur və onu yəhudi, xristian və ya məcusi edən valideynləridir, necə ki heyvan bütöv bala doğur: onlardan birinin eybəcər doğulduğunu görürsünüzmü?
Səmura ibn Cündəb Peyğəmbərin (ﷺ) səhabələrinə danışdığı uzun yuxunu rəvayət edir. İki mələk ona başqa şeylərlə yanaşı bağda ətrafında çoxlu uşaq olan çox hündür bir kişi göstərdi. Ona dedilər ki, kişi İbrahimdir və uşaqlar Allahın bəşəriyyətə verdiyi təbii xilqət olan fitrə üzrə ölmüş hər uşaqdır. Bəzi müsəlmanlar soruşdu: müşriklərin uşaqları da? O dedi: müşriklərin uşaqları da.
Əbu Səid əl-Xudri və Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: müsəlmana heç bir yorğunluq, xəstəlik, kədər, qüssə, əziyyət və ya sıxıntı, hətta tikanın batması belə toxunmaz ki, Allah bunun sayəsində onun bəzi günahlarını silməsin.
“Verdiyi nemətlərlə sınamaq üçün sizi yer üzünün xələfləri təyin edən, dərəcə etibarilə birinizi digərinizdən üstün tutan Odur. Həqiqətən, sənin Rəbbin tezliklə cəza verəndir. Həqiqətən, O, bağışlayandır, rəhmlidir.”
“Biz Qiyamət günü ədalət tərəziləri ilə haqq-hesab çəkəcəyik. Heç kimə hər hansı bir şeydə zülm edilməyəcəkdir. (Görülmüş iş) bir xardal dənəsi mislində olsa belə, onu gətirib (tərəziyə) qoyacağıq. Biz hesab çəkməyə bəs edərik.”
“Biz sizi bir az qorxu, bir az aclıq, bir az da mal-dövlət, insan və məhsul itkisi ilə sınayarıq. Səbir edənləri müjdələ. O kəslər ki, onlara bir müsibət üz verdikdə: “Biz, Allaha məxsusuq və biz yalnız Ona qayıdacağıq!”– deyirlər. Onlara öz Rəbbi tərəfindən məğfirət və rəhmət vardır. Məhz onlar doğru yolda olanlardır.”
“Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
“(Qullarıma Mənim bu Sözümü) de: “Ey Mənim iman gətirən qullarım! Rəbbinizdən qorxun! Bu dünyada yaxşılıq edənləri yaxşılıq (Cənnət) gözləyir. Allahın yeri genişdir. Yalnız səbir edənlərə mükafatları saysız-hesabsız veriləcəkdir”.”
Cavablar və onlara cavab
Şankara, Brahma Sutra 2.1.34 şərhi — Sacred Books of the East 34, s. 358-359
“Cavab veririk ki, Rəbb paylanmada bərabərsizlik və qəddarlıqda qınana bilməz, ‘çünki ölçülərə bağlıdır’. Rəbb özündən, heç bir kənar ölçü olmadan bu bərabərsiz yaradılışı yaratsaydı, özünü qınağa açardı; lakin fakt budur ki, yaradarkən müəyyən ölçülərə bağlıdır, yəni savab və günaha baxmalıdır. Buna görə yaradılışın bərabərsiz olması yaradılmış canlıların savab və günahındandır və Rəbbin qınanacağı qüsur deyil. Rəbbin vəziyyəti Yağış Verən Parjanyanın vəziyyətinə bənzər sayılmalıdır. Çünki Parjanya düyü, arpa və başqa bitkilərin yetişməsinin ümumi səbəbidir, müxtəlif növlər arasındakı fərq isə toxumlarda gizli olan müxtəlif imkanlardandır; eləcə də Rəbb tanrıların, insanların və s. yaradılmasının ümumi səbəbidir, bu varlıq sinifləri arasındakı fərqlər isə fərdi ruhlara məxsus müxtəlif savabdandır.”
Nə üçün istinad olunub
Toxumun çıxdığı ağacı xatırlamağa ehtiyacı olmadığı kimi, karmanın da yaddaşa ehtiyacı yoxdur. Qəzanı unudan sərxoş sürücü yenə də ona səbəb olub və heç kim öz körpəliyini xatırlamır. Karma məhkəmədə mühakimə yox, yağışın hər toxumu öz növünə görə bitirməsi kimi səbəb və nəticədir.
Cavab
Vedantanın özü karmaya kor proses kimi baxmır. Brahma Sutra deyir ki, meyvə Rəbbdən gəlir. Şankara deyir ki, yalnız Rəbb “icraçıların savabına uyğun olan bütün o əvəz yollarını həyata keçirməyə qadirdir”. O, keçmiş yaxşı və ya pis əməllərə görə “mükafat və cəzaların” verilməsindən danışır. Bəzi hindular isə əksinə, Jaimini ilə birlikdə Rəbbsiz olaraq hesab edir ki, nəticə “yalnız əməldən çıxır”. Verilən səbəb diqqətə layiqdir: belə nəticələri paylayan Rəbb “tərəfkeşlik və qəddarlıqda ittiham olunmalı olardı”. Badarayana bu baxışı rədd edir və Şankara cavab verir ki, görünməz sonrakı təsir “şüurlu varlıq tərpətmədikcə hərəkət edə bilməz”. Hər halda kor proses nə ədalətli, nə də ədalətsiz ola bilər. Hakimin hökmü isə başqa şeydir və ədalətli hakim ittihamı adlandırır və dəlili göstərir. Sərxoş sürücü dəlil əsasında məhkum olunur və o, açıq-aydın sürən eyni adamdır. Körpəliyini unutmuş adam yenə də başqalarının böyüdüyünü izlədiyi eyni bədəndir. Heç kimin müşahidə edə biləcəyi heç nə bir doğuşu başqasına bağlamır. Kor doğulmuş uşağa heç nə göstərilə bilməz: heç kim onun hansı əməlin əvəzini ödədiyini deyə bilmir. Manu bildiyini iddia edir, amma onun cavabları yoxlana bilmir: Vedanın sözlərini oğurlamağa görə nitqin itməsi, paltar oğurlamağa görə ağ cüzam. İslamda heç kim qeydi olmadan mühakimə olunmur: “Kitabını oxu!” Kitab “nə bir kiçik, nə də bir böyük günahı buraxmadan” yazır və hətta insanın əlləri və ayaqları şahidlik edir.
Nəticə — Vedantada karma Rəbbin hökmüdür və ədalətli hökmə ittiham və qeyd lazımdır. Rəbbsiz karma kor prosesdir və bu da ədalət deyil.
Manusmriti 11.53 — 11-ci fəsil, 53-cü misra
“Beləliklə, (əvvəlki) cinayətlərin (günahının) qalığı üzündən əqli geri qalanlar, lallar, korlar, karlar və eybəcər adamlar doğulur, onların (hamısına) fəzilətlilər nifrət edir.”
Nə üçün istinad olunub
Manu vəhy edilmiş şruti yox, öz dövrünün qanun kitabı, smritidir. Onun günahlar və anadangəlmə qüsurlar siyahısı xalq inancıdır. Karma təlimi Upanişadlarda və Gitada onsuz da durur.
Cavab
Doğuşun mükafat və cəza olduğu təlimi şrutinin özündədir. Çandoqya Upanişadı davranışı pis olanlardan danışır. Onlar “tezliklə pis doğuşa, it, donuz və ya Çandala doğuşuna çatacaq”, yəni kənarlaşdırılmış adam doğuşuna. Gitada Rəbb deyir ki, qəddarları və müqəddəs olmayanları “yalnız iblis bətnlərinə” atır. Brahma Sutra deyir ki, Rəbb məxluqların bərabərsizliyinə görə qınana bilməz, çünki onların savab və günahına baxır. Şankara deyir ki, O, bütün məxluqları “əvvəlki əməllərinə uyğun və onların əvəzi olan forma və hallarda” yaradır. Manu yalnız konkret hökmlərin adını çəkir. Manunu kənara qoyun, bu mətnlərdə uşağın doğuşdakı halı yenə də ondan əvvəl edilmiş əməllərə görə cəzadır.
Nəticə — Upanişadlar, Gita və Brahma Sutra öyrədir ki, doğuş əvvəlki əməllərin əvəzidir. Manu yalnız təfərrüatları verir.
Bhaqavad Gita 2:22 — 2-ci fəsil, 22-ci misra
“İnsan köhnə paltarları atıb başqa, yenilərini geydiyi kimi, bədənli (nəfs) də köhnə bədənləri atıb başqa, yenilərinə keçir.”
Nə üçün istinad olunub
Uşaq yeni günahsız deyil. Əvvəl hərəkət etmiş eyni əbədi mənlik indi insanın yeni paltar geydiyi kimi yeni bədən geyinib. Əzab çəkən əməli edəndir. Krişna Arcunaya deyir ki, onların hər ikisi çoxlu doğuşdan keçib və deyir: “Hamısını bilirəm”.
Cavab
Mənlik əməlin yaddaşını daşımırsa və heç kimin yoxlaya biləcəyi qeyd yoxdursa, iddia yoxlana bilməz. Heç nə bu uşağın o əməli etdiyini göstərmir. Əzab çəkən yalnız bu həyatı və bu ağlı bilir və bilə bilmədiyinə cavab verə bilməz. ‘Bunu xatırlaya bilmədiyin həyatda etmisən’ deyən məhkəmə yer üzünün heç bir yerində ədalətli adlandırılmazdı. Quran hər canı öz həyatındakı öz əməllərinə görə sorumlu tutur: “Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz”. İnsan üçün yalnız öz səyi var. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, hər uşaq balanın bütöv doğulduğu kimi fitrət üzərində doğulur. Əvvəlki həyatdan ona heç bir borc yüklənmir. Krişnanın öz sözləri bu fikri təsdiq edir: keçmiş doğuşları o bilir, Arcuna isə bilmir. Quranda hər kəsə öz qeydi göstərilir və ona deyilir: “Kitabını oxu!”
Nəticə — Heç kimin izləyə bilmədiyi şəxsiyyət heç kimin göstərə bilmədiyi günahı daşıya bilməz. İslam hər canı öz həyatının əməllərinə görə sorumlu tutur.
Şankara, Brahma Sutra 3.2.38 şərhi — Sacred Books of the East 38, s. 181
“Növbə ilə dünyanın yaradılışını, saxlanmasını və geri udulmasını təmin edən, məkan və zamanın bütün fərqlərini bilən hamının hakimi yalnız o, icraçıların savabına uyğun olan bütün o əvəz yollarını həyata keçirməyə qadirdir; edilən kimi keçib gedən əməllərin isə gələcəkdə nəticə gətirməyə gücü yoxdur, çünki yoxdan heç nə çıxa bilməz.”
Nə üçün istinad olunub
Rəbb hər şeyi bilir. İnsan məhkəmələrinə ittiham və dəlil lazımdır, çünki insan hakimlər səhv edə bilər. Rəbb səhv edə bilməz, buna görə Ona dinləmə lazım deyil. Ruha səbəb deyilsə də, deyilməsə də, Onun hökmü ədalətlidir.
Cavab
Quranın Allahı (﷾) da hər şeyi bilir, amma görmədən mühakimə etmir. O, hər kəsə öz qeydini göstərir: “Bu gün sənə özün-özünü hesaba çəkməyin yetər.” İnsanın öz üzvləri şahidlik edir. Elçilər əvvəl gəlib ki, insanların “Allaha qarşı bir bəhanəsi olmasın”. Qeyd Hakim üçün yox, mühakimə olunan üçün göstərilir. Səbəbi heç vaxt bilinə bilməyən hökm qəbul edilə, ondan tövbə edilə və ya ondan dərs alına bilməz. Manu riyazət tələb edir, çünki “günahları kəffarə olunmayanlar” nişanələrlə doğulur. Lakin heç kim onların hansı günahlar olduğunu deyə bilmir.
Nəticə — Hər şeyi bilən Quran Allahı (﷾) yenə də hər cana qeydini göstərir və onu əvvəlcə xəbərdar edir. Doğuşdakı hökm isə heç nə göstərmir.
Brihadaranyaka Upanişad 4.4.5 — 4-cü fəsil, 4-cü bölmə, 5-ci misra
“Burada deyirlər ki, şəxs arzulardan ibarətdir. Arzusu necədirsə, iradəsi elədir; iradəsi necədirsə, əməli elədir; və hansı əməli edirsə, onu biçəcək.”
Nə üçün istinad olunub
Heç kim hökm almır. Ruh öz arzularının apardığı yerə gedir: “Arzusu necədirsə, iradəsi elədir; iradəsi necədirsə, əməli elədir”. Bu mənada hər ruh öz doğuşunu seçib.
Cavab
Eyni ayə “hansı əməli edirsə, onu biçəcək” sözləri ilə bitir: seçmək yox, biçmək. Arzu onun meyvəsinə razılıq deyil: oğru qızıl istəyir, həbsxana yox. Heç kim kor doğulmaq arzulamır. Heç kimin etdiyini xatırlamadığı seçimin seçim olduğu göstərilə bilməz. Bu səhifədəki mətnlər isə seçimdən yox, cəzadan danışır. Gitanın Rəbbi deyir ki, qəddarları “daim” iblis bətnlərinə atır. Manu cinayətlərdən və “rüsvayçı nişanə”lərdən danışır. Doğuş seçilibsə, cəza deyildi və bu mətnlər onu cəza adlandırmaqda yanılır. Cəza idisə, seçilməyib. İslam korlara korluğu seçdiklərini demir. O, çətinliyi Allahın (﷾) göndərdiyi sınaq adlandırır və O, onun qarşılığını verir.
Nəticə — Arzunun meyvə verməsi yenə də biçməkdir, razılıq deyil. Mətnlər belə doğuşları cəza adlandırır, cəza isə seçim deyil.
Bhaqavad Gita 18:66 — 18-ci fəsil, 66-cı misra
“Bütün vəzifələri tərk edib yeganə sığınacaq kimi mənə gəl. Səni bütün günahlardan azad edəcəyəm. Kədərlənmə.”
Nə üçün istinad olunub
Karma məhkəmə yox, məktəbdir. O, insanları yaxşı edir, çünki hər əməl onu edənə qayıdır. Hər həyat azadlığa doğru böyümək şansıdır və Rəbbin lütfü zənciri bitirə bilər: “Səni bütün günahlardan azad edəcəyəm.”
Cavab
Yaxşılıq etmək üçün səbəb ədalətin yerinə yetirilməsi ilə eyni deyil. Hər doğuşda unudulan dərs isə heç nə öyrətmir, çünki şagird ona nə öyrədildiyini heç vaxt bilmir. İslam qeyd saxlanmaqla eyni motivi verir: “Kim də zərrə qədər şər bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir”. Onu özü görür. Gitanın vədi göstərir ki, Rəbb bağışlaya bilər, Quran da bunu deyir: “Allahın rəhmətindən ümidinizi üzməyin”. Lakin İslamda tövbəyə çağırış bu bir həyatda, nədən döndüyünü bilən insana gəlir. Lütf hökmü bitirə bilər, amma hökmün layiq olunduğunu göstərə bilməz. Heç kimin adını çəkə bilmədiyi cinayətə əfv cinayətin edildiyini sübut etmir.
Nəticə — Karma motiv verə bilər, amma heç kimin xatırlamadığı dərs heç nə öyrətmir və heç kimin adını çəkə bilmədiyi hökm ədalət deyil.
Quran 42:30 — əş-Şura surəsi, ayə 30
“Başınıza gələn hər bir müsibət öz əllərinizlə qazandıqlarınızın ucbatındandır. (Allah günahların) çoxunu bağışlayır.”
Nə üçün istinad olunub
Quranın özü deyir: “Başınıza gələn hər bir müsibət öz əllərinizlə qazandıqlarınızın ucbatındandır”. Bu karmadır: əzab insanın öz əməllərindən gəlir.
Cavab
Ayə insanlara bu həyatda etdikləri əməllər barədə danışır. O, eyni nəfəsdə deyir: “(Allah günahların) çoxunu bağışlayır”. Peyğəmbər (ﷺ) öyrədib ki, heç bir çətinlik, hətta tikanın batması belə möminə çatmaz ki, onun sayəsində bəzi günahları silinməsin. Çətinlik qeydi təmizləyir. O, çəkəndən gizlədilmiş hökm deyil. Ayə heç vaxt yenidoğulmuşun bədənini əvvəlki həyat barədə hökm etmir və Quran bunu istisna edir: heç kim başqasının yükünü daşımır. İslam bütün çətinliyin günahdan gəldiyini də demir. Allah (﷾) bəzilərini başqalarından “sınamaq üçün” üstün tutur. Peyğəmbər (ﷺ) gözünü itirib səbir edən möminə Cənnət vəd edib.
Nəticə — 42:30 bu həyatda edilmiş əməllərdən, bağışlanma ilə birlikdə danışır. O, heç vaxt uşağın bədənini keçmiş həyata görə hökm etmir.
Quran 6:165 — əl-Ənam surəsi, ayə 165
“Verdiyi nemətlərlə sınamaq üçün sizi yer üzünün xələfləri təyin edən, dərəcə etibarilə birinizi digərinizdən üstün tutan Odur. Həqiqətən, sənin Rəbbin tezliklə cəza verəndir. Həqiqətən, O, bağışlayandır, rəhmlidir.”
Nə üçün istinad olunub
İslamda da uşaqlar əzab çəkir və İslam bunu sınaq adlandırır. Onda Allah günahsızlara səbəbsiz ağrı verir. Karma heç olmasa əzabın layiq olunduğunu deyir.
Cavab
Sınaq və hökm fərqli şeylərdir. Hökm geriyə, cinayətə baxır və onu çəkəni damğalayır. Sınaq irəliyə, mükafata baxır və onu çəkənə hörmət edilir. Yenidoğulmuş ümumiyyətlə sınaqda deyil. Ona heç bir günah yüklənmir, ağrısı görülür və çəkilir və ölən uşaqlar Cənnətə gedir. Uşağın ağrısındakı sınaq onu sevən və ona baxanlar üçündür. Allah (﷾) deyir ki, insanları “bir az da mal-dövlət, insan və məhsul itkisi” ilə sınayacaq. O, səbir edənləri müjdələyir. Quran deyir: “Kora, çolağa, bir də xəstəyə ... günah gəlməz”. Manu deyir ki, korlara “fəzilətlilər nifrət edir”. O deyir ki, yas ziyafətindəki kor adam verənə doxsan qonağın mükafatını itirdirir. Quran Peyğəmbərin (ﷺ) özünü kor adama qaşqabaq tökdüyünə görə qınayıb. Allah (﷾) gözünü itirib səbir edənə Cənnət vəd edir. Peyğəmbər (ﷺ) səbri seçən epilepsiyalı qadına Cənnət təklif edib. Qiyamət günü hər haqsızlıq xardal dənəsinə qədər çəkilir. Karmanın ‘layiq olma’ sözü heç kimin yoxlaya bilmədiyi iddiadır. İslamın vədi budur ki, heç bir ağrı boşa getmir və heç biri qarşılıqsız qalmır. Allahın (﷾) əzaba niyə icazə verdiyi barədə səhifə qalanını izah edir.
Nəticə — İslamda uşağın əzabı hökm deyil: uşağa qarşılıq verilir, sınaq isə ətrafındakılar üçündür.
Quran 72:23 — əl-Cinn surəsi, ayə 23
“(Edə biləcəyim) ancaq Allahı və Onun göndərdiklərini təbliğ etməkdir. Kim Allaha və Onun rəsuluna asi olarsa, onun üçün içərisində əbədi qalacaqları Cəhənnəm odu vardır.”
Nə üçün istinad olunub
İslam bir qısa həyatın günahlarına görə əbədi Cəhənnəmlə hədələyir. Karma daha mərhəmətlidir: onun cəhənnəmləri bitir və hər ruh şans ardınca şans alır.
Cavab
İslamda heç kim ona heç vaxt çatmamış mesaja görə cəzalandırılmır. Allah (﷾) deyir: “Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik”. Hər kəs oxuduğu öz qeydi ilə mühakimə olunur. Allahın (﷾) mərhəməti qəzəbinə üstün gəlir. Yaxşı əməl on qat, pis əməl isə yalnız öz misli qədər yazılır. O, Ona dönənlərin bütün günahlarını bağışlayır: “Allahın rəhmətindən ümidinizi üzməyin”. Cəhənnəm hər günah üçün sayılan qiymət də deyil. Quran Od qarşısında dayananlar barədə deyir: “Əgər geri qaytarılsaydılar, yenə də özlərinə qadağan olunmuş şeylərə (günahlara) qayıdardılar”. Cəhənnəm hər xəbərdarlıqdan və hər mərhəmət təklifindən sonra insanın özünü nə etdiyinə cavabdır. “Allah zərrə qədər haqsızlıq etməz”. Hindu cəhənnəmləri də həmişə müvəqqəti deyil. Təxminən on üçüncü əsrin Vedanta müəllimi Madhva Dvaita məktəbini qurub. O, müqəddəs mətn saydığı yazılardan sitat gətirir: Rəbbə nifrət edənlər qaranlıq cəhənnəmə düşür və heç vaxt oradan qalxmır. O, həm də “iki əbədi cəhənnəm”in adını çəkən mətnlər gətirir. Hindu alimi R. G. Bhandarkarın (1837-1925) bildirdiyi kimi, Madhva məktəbi hesab edir ki, bəzi ruhlar “həmişə varlıq dairəsindən keçənlər”dir. Başqaları “qaranlıq halına layiq olanlar”dır. Karmanın şansları isə dərsin yaddaşı olmadan, heç kimin izah etmədiyi hökm altında alınır. İslamı heç eşitməmiş insanlar barədə səhifə qalanını izah edir.
Nəticə — İslam xəbərdarlıqdan əvvəl heç kimi cəzalandırmır, hər kəsi öz qeydi ilə mühakimə edir və tövbə edilən hər günahı bağışlayır. Vedantanın Madhva məktəbi də əbədi cəhənnəm öyrədir.
Stevenson 1993, doğum ləkələri və keçmiş həyat iddiaları
Bildirir ki, əvvəlki həyatı xatırladığını iddia edən və ya böyüklərin belə həyatı olduğunu düşündüyü 895 uşaqdan 309-unda (35 faiz) uşağın xatırladığını dediyi ölü şəxsin adətən ölümcül yarasına və ya başqa nişanəsinə uyğun gəldiyi deyilən doğum ləkələri və ya anadangəlmə qüsurlar var idi; tibbi sənədin, adətən yarılma hesabatının alındığı 49 halın 43-ündə uyğunluq təsdiqlənib. Belə uşaqlar, yazır, axtarıldığı hər yerdə tapılıb, lakin ən asan Cənubi Asiya ölkələrində.
Nə üçün istinad olunub
Hindistanda və başqa yerlərdə uşaqlar keçmiş həyatları xatırlayır. Virciniya Universitetinin psixiatrı Ian Stevenson kimi tədqiqatçılar yüzlərlə halı sənədləşdirib, bəzilərində doğum ləkələri xatırlanan adamın yaralarına uyğun gəlir. Yenidən doğuş faktdır, deməli, karma həqiqidir.
Cavab
Hər məlumatı qəbul edək, onlar ən çoxu ədalətli hökmü yox, qayıdışı göstərir. Stevensonun öz tapıntısı budur ki, uşaqların nişanələrinin xatırlanan adamın adətən ölümcül yaralarına uyğun gəldiyi deyilir. Bu, cinayətə görə cəza yox, keçirilmiş zədədir. Nişanə yaralayana yox, yaralanana düşür. Bu, Vedanın sözlərini oğurlamağı nitqin itməsi ilə cəzalandıran Manu sxeminin əksidir. Stevenson həm də belə halları ən asan yenidən doğuşa artıq inanılan Cənubi Asiyada tapıb. Yenidən doğuş Riq Vedanın dəfn himnlərinin təlimi də deyil. Onlar ölüləri bətnə yox, “Ən uca göydə” Yama və Atalara göndərir.
Nəticə — Hər məlumat doğru olsa belə, ədaləti yox, qayıdışı göstərərdi: nişanələr edilmiş cinayətlərə yox, alınmış yaralara uyğun gəlir.
Quran 7:172-173 — əl-Əraf surəsi, ayə 172-173
“Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların zürriyyətlərini çıxararaq və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”– deyə onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. Bu, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməməniz üçündür. Yaxud: “Atalarımız bizdən əvvəl (Allaha) şərik qoşmuş, biz də onlardan sonra gələn bir nəsil olmuşuq. Məgər Sən bizi batilə uyanların etdikləri əməllərə görəmi məhv edəcəksən?”– deməməniz üçündür.”
Nə üçün istinad olunub
İslam hər canı doğuşdan əvvəl bağlanmış, heç kimin xatırlamadığı əhdlə sorumlu tutur. Bu, heç kimin xatırlamadığı keçmiş həyata görə karmadan yaxşı deyil.
Cavab
Ayələr əhdin məqsədini özləri verir. O, “siz Qiyamət günü: ‘Biz bundan xəbərsiz idik!’– deməməniz üçündür” alınıb. Onlar yalançı tanrılarına görə atalarını da günahlandıra bilməzdilər. Bu, ona qarşı ittiham yox, hər cana qoyulmuş şahidlikdir. Təkcə buna görə heç kim cəzalandırılmır: “Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik”. Əhdin hər insanda qoyduğu Allahın (﷾) Onun bəşəriyyəti yaratdığı nümunə olan bilikdir. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, hər uşaq onun üzərində doğulur. Karmanın unudulmuş əməli indi bədəndə, qeydsiz cəzalandırılan cinayətdir. Əhd isə indi elçi tərəfindən çağırılan, cavab vermək üçün bütöv həyat verilən Allah (﷾) biliyidir. Heç kim başqasının yükünü daşımır.
Nəticə — Əhd unudulmuş cinayət yox, hər candakı Allah (﷾) biliyidir. Elçi xəbərdar etməyincə heç kim buna görə cəzalandırılmır.
Quran 57:22-23 — əl-Hədid surəsi, ayə 22-23
“Yer üzündə baş verən və sizin başınıza gələn elə bir müsibət yoxdur ki, Biz onu yaratmamışdan əvvəl o, Kitabda (lövhi-məhfuzda) olmasın. Şübhəsiz ki, bu, Allah üçün çox asandır. (Ey insanlar!) Bu, əlinizdən çıxana kədərlənməməyiniz və Allahın sizə verdiyinə fərəhlənməməyiniz üçündür. Allah heç bir özündən razını, (özü ilə) fəxr edəni sevməz.”
Nə üçün istinad olunub
Quran deyir ki, heç bir müsibət baş verməzdən əvvəl qədərdə yazılmamış olmur. Deməli, İslam da hər əzabı qabaqcadan müəyyən edir və ona karmadan yaxşı səbəb vermir. Karma heç olmasa onun qazanıldığını deyir.
Cavab
Növbəti ayə məqsədi verir. Bu, “əlinizdən çıxana kədərlənməməyiniz və Allahın sizə verdiyinə fərəhlənməməyiniz üçündür”. Bu, əzab çəkəni ittiham etmək üçün yox, ona təsəlli vermək üçün deyilir. Olacaqların qədəri Allahın (﷾) qabaqcadan yazılmış biliyidir. O, heç kimin xatırlamadığı həyatda edilmiş əmələ görə hökm deyil. İslamda çətinlik qarşılığı verilən sınaqdır. O, günahları silir və gözünü itirib səbir edən möminə Cənnət vəd olunur. Upanişadlarda daha ağır qədər var. Şankara Rəbbin savaba baxdığını sübut etmək üçün Kauşitakidən sitat gətirir. O deyir ki, Rəbb “bu aləmlərdən aşağı aparmaq istədiyinə” “pis iş gördürür”. Şərhçilər izah edir ki, varlığın əvvəlki savabı və ya günahı “indiki varlığında etdiyi əməllərin xüsusi keyfiyyətini müəyyən edir”. Onda təkcə əzab yox, günahın özü də unudulmuş keçmişə görə hökmün bir hissəsidir. Quran da deyir ki, bir xalq azanda “Allah da onların qəlblərini azdırdı”. Lakin orada zəncirin başlanğıcı var. O insanlar Musanın Allahın (﷾) elçisi olduğunu bilirdi və öz əməlləri ilə əvvəlcə onlar üz çevirib. Hər insan fitrət üzərində doğulur və elçi tərəfindən xəbərdar edilir. Allah (﷾) “yalnız fasiqləri azdırar”. Şərhçilərin oxuduğu kimi, Kauşitakidə ilk dönmə yoxdur: hər pis əməl əvvəlkinə cavab verir və bu, sonsuz geri gedir. İslamın fatalist olub-olmaması barədə səhifə qalanını izah edir.
Nəticə — Quranın qədəri təsəlli verir və qarşılığı verilir, onun azması isə insanın öz üz çevirməsi ilə başlayır. Şərhçilərin oxuduğu kimi, Kauşitakidə hətta günah da unudulmuş keçmişə görə hökmdür.
Şankara, Brahma Sutra 2.1.35 şərhi — Sacred Books of the East 34, s. 359-360
“Lakin etiraz edilir ki, ‘Başlanğıcda yalnız bu Varlıq var idi, tək, ikincisiz’ parçası yaradılışdan əvvəl fərq olmadığını və deməli, yaradılışın bərabərsiz ola biləcəyi savabın olmadığını təsdiq edir. Əgər Rəbbin paylamalarında yaradılışdan sonrakı canlıların əməlləri ilə idarə olunduğunu qəbul etsək, əməlin həyat halının müxtəlifliyindən, müxtəlifliyin isə yenə əməldən asılı olması dairəvi mühakiməsinə düşürük. Rəbb fərq bir dəfə yarandıqdan sonra dini savaba görə hərəkət edən sayıla bilər; lakin ondan əvvəl bərabərsizliyin səbəbi, yəni savab olmadığı üçün belə çıxır ki, ilk yaradılış bərabərsizliklərdən azad olmalı idi. Bu etiraza köçmə dünyasının başlanğıcsız olması sözü ilə cavab veririk. Dünyanın başlanğıcı olsaydı, etiraz keçərli olardı; lakin başlanğıcsız olduğu üçün savab və bərabərsizlik toxum və cücərti kimi həm nəticə, həm səbəbdir və buna görə onların fəaliyyətinə məntiqi etiraz yoxdur.”
Nə üçün istinad olunub
Şankara buna çoxdan cavab verib. Yenidən doğuş dünyasının başlanğıcı yoxdur, buna görə savab və bərabərsizlik “toxum və cücərti kimi həm nəticə, həm səbəbdir”. Hər izah harasa dayanmalıdır və ilk üzvü olmayan silsilə ziddiyyət deyil.
Cavab
Şankara çətinliyi özü qoyur: “əməlin həyat halının müxtəlifliyindən, müxtəlifliyin isə yenə əməldən asılı olması”. Onun cavabı dairəni sonsuz edir, amma onu qırmır. Hər doğuş əvvəlki ilə, əbədi olaraq izah edilir. Deməli, zəncir heç vaxt əzabın ümumiyyətlə niyə olduğunu və ya bir ruhun zəncirinin niyə korluqdan, başqasınınkının niyə rahatlıqdan keçdiyini izah etmir. Şərhçilər əlavə edir ki, əvvəlki savab və ya günah “indiki varlığında etdiyi əməllərin xüsusi keyfiyyətini müəyyən edir”. Onda hər əməl əvvəlki hökmlə formalaşır və təmiz qeydi olan ruhun azad etdiyi ilk əməl yoxdur. Deməli, ‘layiq olub’ ifadəsinin dayanacağı heç nə yoxdur. Etiraz sonsuz silsilənin qeyri-mümkün olması deyil və kainatın zamanda başlanğıcı olmasına da əsaslanmır. O budur ki, hökmlərin sonsuz zəncirində onlardan hər hansını ədalətli edən azad əməl heç vaxt yoxdur. Quranın izahı kor silsilədə yox, hikmətli və ədalətli Allahda (﷾) dayanır. O, “Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan”dır və səbir edənlərə “saysız-hesabsız” qarşılıq verir.
Nəticə — Başlanğıcsız zəncir sualı əbədi geri çəkir. O, heç vaxt hökmü layiq edən ilk azad əməli vermir.
Şankara, Brahma Sutra 2.3.42 şərhi — Sacred Books of the East 38, s. 60
“Heç də yox, cavab veririk; çünki ruhun fəaliyyəti müstəqil olmasa da, ruh hərəkət edir. Rəbb həqiqətən onu hərəkət etdirir, lakin özü hərəkət edir. Üstəlik, Rəbb onu indi hərəkət etdirərkən əvvəlki səylərinə baxır, əvvəlki varlıqda da ondan əvvəlki səylərinə baxaraq hərəkət etdirib; samsaranın əbədiliyi nəzərə alınsa, bu geriyə gedişə heç bir etiraz edilə bilməz.”
Nə üçün istinad olunub
Hər ruh azad hərəkət edir. Şankara deyir: “Rəbb həqiqətən onu hərəkət etdirir, lakin özü hərəkət edir.” Qeydi olan cinayətkar növbəti cinayətini yenə də azad edir və onun hökmünə layiqdir. İlk əməl lazım deyil: hər doğuş əvvəlki həyatdakı azad əmələ cavab verir.
Cavab
Şankaranın tam parçası daha çox şey deyir. Ruhun fəaliyyəti “müstəqil olmasa da”, o hərəkət edir. Rəbb onu indi hərəkət etdirərkən “əvvəlki səylərinə baxır”. O, onları “əvvəlki varlıqda da ondan əvvəlki səylərinə baxaraq” hərəkət etdirib. Şankara bunu “geriyə gediş” adlandırır. Deməli, hər səy əvvəlki səyin əvəzi ilə formalaşır və bu, sonsuz geri gedir. Cinayətkarın qeydi heç bir qeydi olmayan adamın etdiyi ilk cinayətlə başlayıb. Burada belə cinayət və belə adam yoxdur. Hər ruh hər həyata xatırlaya bilmədiyi hökmlərlə artıq əyilmiş girir. Quran da deyir: “Aləmlərin Rəbbi olan Allah (doğru yolda olmağınızı) istəməyincə, siz istəyə bilməzsiniz!” Deməli, sual Allahın (﷾) hər əməlin arxasında durub-durmaması deyil. Sual hər əməlin artıq əvvəlkinin əvəzi olub-olmamasıdır. İslamda hər uşaq fitrət üzərində, bütöv başlayır və onun ilk azad əməlləri özününkü olur. Allah (﷾) onu xəbərdarlıqdan sonra, qeyd qarşısında olaraq onlarla mühakimə edir.
Nəticə — Şankaranın ‘özü hərəkət edir’ sözü “geriyə gediş” ilə gəlir: hər səy əvvəlkinə baxılaraq hərəkət etdirilir və bu, sonsuz geri gedir. Zəncirin yenə də ilk azad əməli yoxdur.
Milindapanha 2.2.6 — Padşah Milindanın sualları, II kitab, 2-ci fəsil, 6-cı sual
“Eləcə də, böyük padşah, yaxşı və ya pis əməllər bu ad-və-forma ilə edilir və başqası yenidən doğulur. Lakin o başqası bununla əməllərindən (Karmasından) azad olmur.”
Nə üçün istinad olunub
Buddistlər həyatdan həyata keçən mənlik öyrətmir. Yenidən doğulan “Nə eynidir, nə başqası”, amma əməllərdən azad olmur. Başqasının manqolarından bitmiş manqoları oğurlayan adam yenə də oğrudur. Karma isə niyyətdir: “Əməl dediyim niyyətdir.” Təsadüf karma yaratmır.
Cavab
Manqo oğrusu günahkardır, çünki manqoları özü götürüb. Sahib onu padşahın hüzuruna gətirib ittiham edə bilər. Bu misal ittihamı olan məhkəməni və nə etdiyini bilən oğrunu borc götürür, yenidən doğuşda isə bunların heç biri yoxdur. Yenidən doğulan “Nə eynidir, nə başqası” isə, əzab çəkən sadəcə günah edən deyil. Bu səhifənin təsvir etdiyi ədalətsizlik budur. Niyyət əməlin niyə yaxşı və ya pis olduğunu izah edir. O, bu niyyətin niyə bu bədənə və bu ölçüdə çevrildiyini izah etmir. Budda əməllərin nəticələrini “düşünülə bilməz” dörd şeydən biri adlandırıb. İslamda hər can öz niyyətlərinə öz həyatında cavab verir və öz qeydini oxuyur.
Nəticə — Yenidən doğulan nə eyni, nə də başqasıdırsa, heç kim onun daşıdığı əməlləri etdiyini göstərə bilməz. Nəticələri “düşünülə bilməz” olan karma heç kimin oxuya bilmədiyi hökmdür.
Uttaradhyayana Sutra 13.23 — 13-cü mühazirə (Citra və Sambhuta), 23-cü misra
“Nə qohumları, nə dostları, nə oğulları, nə əqrəbaları onun əzabına şərik olmaz, onu tək özü daşımalıdır; çünki Karma edəni izləyir.”
Nə üçün istinad olunub
Caynlara nə Rəbb, nə də hakim lazımdır. Karma ruhu öz ehtirasları ilə bağlayır. Hər növ öz meyvəsini verir: ağrı və ya ləzzət, ömrün uzunluğu, doğulduğu ailə. Onu başqası daşıya bilməz: “Karma edəni izləyir”. Ruh isə düzgün bilik, iman, davranış və riyazətlə özünü azad edir.
Cavab
Cayn misrası və Quran bir şeydə razıdır: heç kim başqasının yükünü daşıya bilməz. Lakin bunun ədalət olması üçün əməli edən öz əməlini bilməlidir. Uttaradhyayana karmanı özünün deşdiyi deşikdə əzilən oğruya bənzədir. O oğru deşdiyi divarı bilir. Kor doğulmuş uşaq heç bir deşik bilmir və heç kim ona bir deşik göstərə bilmir. Hər növ karma öz meyvəsini öz təbiəti ilə verirsə, karma mexanizmdir, mexanizm isə nə ədalətli, nə də ədalətsizdir. Eyni müqəddəs kitab “Başlanğıcsız zamandan yaranan” bədbəxtlikdən danışır. O, səkkiz növ arasında aldanmağa aparan karmanı da sayır. Deməli, ruhu bağlayan ehtirasları əvvəl bağlanmış karma oyadıb və zənciri heç bir ilk azad əməl başlatmayıb. İslam da hər canı düzgün inanca və düzgün davranışa çağırır. Lakin o, hər canı bir həyatda təmiz başladır və Allah (﷾) ona qeydi göstərir.
Nəticə — Cayn karması hər ruhu öz əməllərində saxlayır, amma onların heç birini göstərmir və onun ilk azad əməli yoxdur. Hakimsiz ölçü ədalət yox, mexanizmdir.
Milindapanha 3.4.2 — Padşah Milindanın sualları, III kitab, 4-cü fəsil, 2-ci sual
“Padşah dedi: ‘Niyə, Naqasena, bütün insanlar eyni deyil, bəziləri qısaömürlü, bəziləri uzunömürlü, bəziləri xəstə, bəziləri sağlam, bəziləri çirkin, bəziləri gözəl, bəziləri nüfuzsuz, bəziləri böyük güclü, bəziləri yoxsul, bəziləri varlı, bəziləri aşağı doğuşlu, bəziləri yüksək doğuşlu, bəziləri axmaq, bəziləri müdrikdir?’ Ağsaqqal cavab verdi: ‘Niyə bütün tərəvəzlər eyni deyil, bəziləri turş, bəziləri duzlu, bəziləri acı, bəziləri ekşi, bəziləri büzücü, bəziləri şirindir?’ ‘Güman edirəm, cənab, müxtəlif toxumlardan gəldikləri üçün.’ ‘Eləcə də, böyük padşah, insanlar arasında çəkdiyin fərqlər izah olunmalıdır. Çünki Mübarək Olan demişdir: ‘Varlıqların, ey brəhmən, hər birinin öz Karması var, Karmanın varisləridir, Karmalarının qəbiləsinə mənsubdur, Karma ilə qohumdur, hər birinin Karması qoruyucu ağasıdır. Onları aşağı və yüksək və s. bölgülərə bölən Karmadır.’’”
Nə üçün istinad olunub
Buddistlərə Rəbb lazım deyil. Karma toxumların onlardan bitən bitkilərin dadını müəyyən etdiyi kimi öz-özünə işləyir. “Onları aşağı və yüksək və s. bölgülərə bölən Karmadır.” Bütün əzab da karma deyil. Rəbbin mühakiməsi barədə etirazlar bizə toxunmur.
Cavab
Onda karma ya hakimdir, ya da proses. O, toxumların öz növünə görə bitməsi kimi prosesdirsə, ümumiyyətlə ədalət deyil. Turş toxum öz turşluğuna layiq deyil. Doğru və yanlışdan xəbərsiz qanun nə ədalətli, nə də ədalətsiz ola bilər. O, hər doğuşu əxlaqi layiqliyə uyğunlaşdırırsa, niyyəti və tövbəni çəkməli və bədəni günaha uyğunlaşdırmalıdır. Bu, hakimin işidir. Şankaranın özü iddia edib ki, əməlin görünməz sonrakı təsiri “şüurlu varlıq tərpətmədikcə hərəkət edə bilməz”. Yaddaşdan, sonsuz zəncirdən və olmayan ilk azad əməldən gələn etirazların Rəbbə ehtiyacı yoxdur. Onlar karmanın varlıqları aşağı və yüksək böldüyü deyilən hər yerə aiddir. Milindapanha həm də deyir ki, əzabın çoxu karmadan başqa səbəblərdən gəlir. Onda karma bu əzabları ümumiyyətlə izah etmir. Milindapanhanın özü deyir ki, Buddanın basirəti olmadan heç kim karmanın nə qədər uzandığını bilə bilməz. Qeyd əzab çəkənə bağlıdır.
Nəticə — Rəbbsiz karma ya kor prosesdir və ədalət deyil, ya da hakimsiz mühakimədir. İslam Hakimin adını çəkir, qeydi göstərir və hər çətinliyin qarşılığını verir.
Baxışlar
Rəbbin əvəzi kimi karma (Vedanta)
Karma təsadüf deyil. Hər şeyi bilən Rəbb hər məxluqa öz əməllərinin layiq olduğu meyvəni verir, necə ki yağış hər toxumu öz növünə görə bitirir. Məxluqların bərabərsizliyi Rəbbin qüsuru yox, onların savab və günahının meyvəsidir. Həyatlar zəncirinin başlanğıcı yoxdur, buna görə hər hal toxum və cücərti kimi əvvəlki əməllərlə qazanılıb. Əzab çəkən mənlik hərəkət etmiş eyni əbədi mənlikdir, yeni olan yalnız bədəndir. Rəbb onu hərəkət etdirir, lakin özü hərəkət edir. Zəncir bilik və Rəbbin lütfü ilə azadlıqda bitir.
Şankara və Ramanuca Brahma Sutra barədə; Upanişadlar, Gita və Manu
Brahma Sutra deyir ki, əməllərin meyvəsi Rəbbdən gəlir. Şankara və Ramanuca izah edir ki, əməllər edilən kimi keçib gedir, buna görə öz nəticələrini gətirə bilmir.
Təkzib
Qəbul edək ki, əməl keçib gedir və öz nəticəsini gətirə bilmir. Onda Rəbbin əvəzi hökmdür, hökmə isə ittiham və qeyd lazımdır. İslamda hər kəsə deyilir: “Kitabını oxu!”
Rəbb məxluqların bərabərsizliyinə görə qınana bilməz, çünki onların yaxşı və pis əməllərinə baxır. O, bütün toxumların üstünə eyni yağan yağış kimidir.
Təkzib
Qəbul edək ki, yağış bütün toxumların üstünə eyni yağır və hər biri öz növünə görə bitir. Lakin uşaq toxum deyil. Mətnlər onun doğuşunu əməllərin əvəzi adlandırır və onun heç bir əməli adlandırılmır və göstərilmir.
Yenidən doğuş dünyasının başlanğıcı yoxdur. Deməli, yaxşı əməllər və bərabərsizlik toxum və cücərti kimidir: hər biri digərindən yaranır və hər biri digərini yaradır.
Təkzib
Qəbul edək ki, başlanğıcsız silsilə qeyri-mümkün deyil. Lakin hökmlərin sonsuz zəncirində onların heç birini layiq edən ilk azad əməl yoxdur.
Rəbb ruhu əvvəlki səylərinə baxaraq hərəkət etdirir, lakin ruh özü hərəkət edir.
Təkzib
Şankara əlavə edir ki, Rəbb ruhu indi hərəkət etdirərkən “əvvəlki səylərinə baxır”. Deməli, bu, “geriyə gediş” olaraq əbədi geri gedir. Hər əməl əvvəlkinə cavab verir və heç vaxt ilk azad əmələ çatılmır. İslamda hər uşaq fitrət üzərində başlayır və onun ilk azad əməlləri özününkü olur.
Çandoqya Upanişadı və Gita öyrədir ki, yaxşı və pis davranış yaxşı və pis doğuşlara aparır.
Təkzib
Qəbul edək ki, bu mətnlər bunu deyir. Onlar doğulana doğuşunu hansı əməlin qazandığını demir və ona heç nə göstərmir. Heç kimin oxuya bilmədiyi hökm yoxlana və cavablandırıla bilməz.
Bədənli mənlik insanın paltarını dəyişdiyi kimi köhnə bədənləri atıb yenilərini alır.
Təkzib
Mənlik keçmiş həyatın yaddaşını daşımır və heç kimin yoxlaya biləcəyi qeyd yoxdur. Deməli, heç nə bu uşağın o əməli etdiyini göstərmir. Quran hər canı öz həyatındakı öz əməllərinə görə sorumlu tutur. Hər uşaq Allahın (﷾) ona verdiyi pak təbiət olan fitrət üzərində doğulur.
Rəbb azadlıq verir. Gitada O deyir: “Səni bütün günahlardan azad edəcəyəm”, Ramanuca isə Rəbbin bəxş etdiyi Azadlıqdan danışır.
Təkzib
Qəbul edək ki, Rəbb bağışlaya bilər. Quran da bunu deyir: “Allahın rəhmətindən ümidinizi üzməyin”. Lakin lütf hökmün layiq olunduğunu göstərə bilməz. İslamda tövbəyə çağırış bu bir həyatda, nədən döndüyünü bilən insana gəlir.
Əməllər öz meyvəsini gətirir (Mimamsa)
Meyvəni əməlin özü gətirir. O, keçib getməzdən əvvəl görünməz sonrakı təsir, apurva, qoyur və bu, sonradan nəticə verir. Müqəddəs mətn mükafat üçün qurban əmr edir və əməl öz meyvəsini gətirməsəydi, əmr faydasız olardı. Nəticələri paylayan Rəbb tərəfkeş və qəddar olardı.
Brahma Sutra və Şankaranın verdiyi kimi Jaimini
Brahma Sutra Jaiminin əməllərin meyvələrini dini savabın gətirdiyi baxışını bildirir.
Təkzib
Qəbul edək ki, Jaimini Rəbb istəmirdi. Onda karma nə ədalətli, nə də ədalətsiz olan kor prosesdir. Şankaranın özü deyib ki, görünməz sonrakı təsir “şüurlu varlıq tərpətmədikcə hərəkət edə bilməz”.
Bu baxışa görə nəticə görünməz apurva vasitəsilə yalnız əməldən çıxır. Nəticələri verən Rəbb tərəfkeşlik və qəddarlıqda ittiham olunardı.
Təkzib
Bu narahatlığı qəbul edək. İslam ona cavab verir: bərabər olmayan nemətlər hökm yox, sınaqdır (6:165) və hər çətinlik görülür və qarşılığı verilir. “Allah zərrə qədər haqsızlıq etməz” (4:40) və O, hər kəsə öz qeydini göstərir. Hakimi olmayan əməl meyvəsi ədalət yox, mexanizmdir.
Rəbbsiz karma (Buddist)
Varlıqlar öz əməllərinin varisləridir və əməl niyyətdir. Heç bir tanrı mükafat və cəza paylamır. Toxum bitkinin dadını müəyyən etdiyi kimi, karma da varlıqları yüksək və aşağı bölür. Bütün əzab karmadan gəlmir və karmanın nə qədər uzandığını yalnız Budda görə bilər. Həyatdan həyata keçən dəyişməz mənlik yoxdur. Yenidən doğulan nə eyni adamdır, nə də başqası.
Milindapanha və Pali moizələri
İnsanların niyə bərabərsiz doğulduğu soruşulanda Naqasena cavab verir ki, bitkilər toxumları fərqli olduğu üçün fərqlənir. O, Buddadan sitat gətirir: varlıqları aşağı və yüksək bölən karmadır.
Təkzib
Qəbul edək ki, toxumlar bitkinin dadını müəyyən edir. Lakin turş toxum öz turşluğuna layiq deyil. Karma yalnız belə prosesdirsə, ədalət deyil. O, hər doğuşu günaha uyğunlaşdırırsa, ona hakim lazımdır.
Budda niyyətin özünü əməl adlandırır.
Təkzib
Qəbul edək ki, niyyət əməli yaxşı və ya pis edir. O, qəddar niyyətin necə uyğun ölçüdə kor gözə və ya qısa ömrə çevrildiyini izah etmir. Bunun üçün hakimin saxladığı tərəzi lazımdır.
Əzabın çoxu karmadan başqa səbəblərdən gəlir. Buddanın basirəti olmadan heç kim karmanın nə qədər uzandığını deyə bilməz.
Təkzib
Qəbul edək ki, bütün əzab karma deyil. Lakin karma olan yerdə “Buddanın basirəti olmadan heç kim Karmanın təsir həcmini müəyyən edə bilməz”. Deməli, heç bir əzab çəkən bir əməlin əvəzini ödəyib-ödəmədiyini bilə bilməz. İslam əzab çəkən hər möminə eyni şeyi deyir: bu, günahları silir və qarşılığı verilir.
Yenidən doğulan nə eynidir, nə başqası, amma əməllərdən azad olmur.
Təkzib
Yenidən doğulan “Nə eynidir, nə başqası” isə, əzab çəkən sadəcə əməli edən deyil. Heç nə onun buna cavab verməli olduğunu göstərmir.
Rəbbsiz karma (Cayn)
Ruh səkkiz növ karma ilə bağlıdır və onlarla bağlı olaraq doğuşlar dairəsində dönüb dolanır. Karma ağrı və ləzzəti, ömrün uzunluğunu və insanın doğulduğu ailəni müəyyən edir. Dünyanı heç bir yaradan idarə etmir. Hər ruh yalnız öz əməllərini biçir və heç kim onlara şərik ola bilməz: karma edəni izləyir. Düzgün bilik, iman, davranış və riyazət ruhu başlanğıcı olmayan bədbəxtlikdən azad edir.
Cayn kanonunun Uttaradhyayana Sutrası
Ruh onu doğuşlar dairəsində döndürən səkkiz növ karma ilə bağlıdır. Onlar ağrı və ləzzəti, ömrün uzunluğunu və ailə nəslini müəyyən edir.
Təkzib
Səkkiz növ karmanı qəbul edək. Ağrını, ömrü və ailəni öz təbiəti ilə müəyyən edən karma mexanizmdir. Mexanizm nə ədalətli, nə də ədalətsizdir və ruha onun heç bir əməlini göstərmir.
Heç kim başqasının əzabına şərik olmur, çünki karma əməli edəni izləyir. Heç kim öz əməllərinin nəticəsindən qaçmır.
Təkzib
İslam razıdır ki, heç kim başqasının yükünü daşımır. Lakin ədalət üçün əməli edənə öz əməli göstərilməlidir. Cayn misrasındakı oğru deşdiyi divarı bilir, kor doğulmuş uşaq isə heç bir deşik bilmir.
Cayn himni öz azad iradəsi ilə hərəkət edən hər hansı yaradanı inkar edir. Cayn misrası ruhun keçmiş əməllərinə uyğun bədənlər almasını bağlılıq adlandırır.
Təkzib
Qəbul edək ki, bu himn yaradanı inkar edir. Onda heç kim mühakimə etmir və ruh dinləmə ilə yox, qanunla “keçmiş əməllərinə uyğun bədənlər alır”. İslam hər cana öz qeydini göstərən Hakimin adını çəkir.
Düzgün bilik, iman, davranış və ağır riyazət daimi xoşbəxtliyə aparan yoldur. Onlar başlanğıcsız zamandan davam edən bədbəxtlikdən çıxarır.
Təkzib
İslam da hər canı düzgün inanca və düzgün davranışa çağırır. Lakin o, hər canı bir həyatda təmiz başladır və Allah (﷾) ona qeydi göstərir. Cayn misrasında bədbəxtliyin başlanğıcı yoxdur, deməli, onu heç bir ilk azad əməl başlatmayıb.
İslam baxışı
Hər insan bir həyat yaşayır, pak doğulur və Allah (﷾) tərəfindən, öz qeydi qarşısında olaraq bir dəfə mühakimə olunur. Heç kim başqasının günahını daşımır. Xəbərdarlıq çatmazdan əvvəl heç kim cəzalandırılmır. Çətinlik və əlillik sınaqdır. Allah (﷾) onlara hörmət edir və qarşılığını verir. Onlar heç vaxt heç kimin xatırlamadığı keçmişə görə hökm deyil.
Qiyamət günü hər kəs heç nəyi buraxmayan öz qeydini oxuyur. Onun öz bədəni də şahidlik edir.
Heç bir can başqasının yükünü daşımır. Allah (﷾) elçi xəbərdar etməyincə heç kimi cəzalandırmır ki, heç kimin Ona qarşı bəhanəsi olmasın.
Quran deyir ki, kora, çolağa və xəstəyə günah yoxdur. O, Peyğəmbəri (ﷺ) kor adama qaşqabaq tökdüyünə görə qınayıb.
Peyğəmbər (ﷺ) gözünü itirib səbir edən möminə Cənnət vəd edib. O, səbri seçən epilepsiyalı qadına da bunu vəd edib.
Hər uşaq fitrət üzərində doğulur və ölən uşaqlar Cənnətdədir. Bir rəvayətdə müşriklərin uşaqları da oradadır.
İnsanlar arasındakı fərqlər sınaqdır və həyatın özü kimin əməlcə ən yaxşı olduğunu sınamaq üçün yaradılıb.
Bəzi əməlləri heç kim xatırlamır, heç bir qeyd göstərmir və heç bir ilk azad əməl başlatmayıb. Belə əməllərə görə hökm ədalət deyil.