Qısa cavab
Himnlərində yox. Onun dəfn himnləri ölüləri Yamaya (ölülərin hakimi) və Atalara (əcdadların ruhları), “Ən uca göydə” göndərir. Orada onlar əməllərinin savabı ilə görüşür. Heç biri kimisə yenidən doğulmağa geri göndərmir. Yer üzündə yenidən doğuş Vedanın son hissəsi olan Upanişadlarda öyrədilir. Orada padşah brəhmənə (kahin sinfindən olana) deyir ki, “bu bilik səndən əvvəl heç bir brəhmənə getməyib”. O, himnləri saxlayan kahinlərə yox, döyüşçü sinfi olan kşatriyalara məxsus olub. Upanişadlar və Gita Ataların göyünü doğuşa geri qayıdış yolunda dayanacaq edib. Himnlərin mənzərəsi Qurana daha yaxındır: bir həyat, sonra ölülər əməlləri ilə görüşür, qayıdış yoxdur. Yenidən doğuş üçün gətirilən ayələrə aşağıda cavab verilir. İslam bu bir həyatı öyrədir və sizi onu Allah (﷾) üçün yaşamağa çağırır.
Tam izah
Riq Vedanın dəfn himnləri ölüləri hara göndərir
Dörd Vedanın birincisi olan Riq Veda himnlər toplusudur. Onun onuncu kitabında ölülərin hara getdiyini deyən dəfn himnləri var. Ölü adama əcdadlarının “qədim yollarla” getməsi deyilir. O, Yama (ölülərin hakimi) və Atalarla (əcdadların ruhları) görüşməlidir. O, həm də “Ən uca göydə” “azad və ya əmr olunmuş əməllərin savabı” ilə görüşməlidir. Riq Vedanın on doqquzuncu əsr britaniyalı tərcüməçisi Ralph Griffith bu əməlləri izah edir. Onlar savabı göydə saxlanan yaxşı işlər və qurbanlardır. Orada ölü adam “başqa bədən gey”məlidir. Od tanrısı Aqnidən onu yandırıb tükətməməsi, onu “yoluna, Atalara göndər”məsi istənilir. Aqni “bu adamı dindarların diyarına apar”malıdır. Sonra Aqni onu yenə Atalara göndərməli və bədənə qovuşmasına imkan verməlidir. Başqa himn dua edir: “Məni Vivasvanın Oğlu Padşahın yaşadığı, göyün gizli ziyarətgahının olduğu, o gənc və təzə suların olduğu diyarda ölməz et”. Griffithin qeydi Padşahı ölülərin ruhlarının hakimi Yama kimi adlandırır. Bu himnlərdə ölülər Atalara gedir. Onların heç biri adamı geri, ananın bətninə göndərmir.
“Get, atalarımızın bizdən əvvəl getdiyi qədim yollarla get. Orada müqəddəs yeməklərindən zövq alan iki Padşaha, Tanrı Varuna və Yamaya baxacaqsan. Ən uca göydə Yama ilə, Atalarla, azad və ya əmr olunmuş əməllərin savabı ilə görüş. Günahı və şəri tərk et, yenidən məskənini axtar və şöhrətlə parlayaraq başqa bədən gey.”
“Onu yandırma, tamamilə tükətmə, Aqni: bədəni və dərisi dağılmasın. Ey Catavedas, onu yetişdirəndə yoluna, Atalara göndər. Ey Catavedas, onu hazırlayanda Atalara təhvil ver. Onu gözləyən həyata çatanda Tanrıların idarəçisi olacaq.”
“Sənin payın keçidir: onu istiliklə tükət; qoy qəddar alovun, parlaq nurun onu yandırsın. Mübarək formalarınla, ey Catavedas, bu adamı dindarların diyarına apar.”
“Yenə, ey Aqni, səndə təqdim olunmuş, nəzirlərimizlə gedəni Atalara göndər. Yeni həyat geyinərək nəslini artırsın: qoy bədənə qovuşsun, ey Catavedas.”
“Ey Pavamana, məni göy nurunun qoyulduğu, əbədi parıltının saçdığı o ölümsüz, çürüməz aləmə qoy. Ax, İndu, İndra üçün ax. Məni Vivasvanın Oğlu Padşahın yaşadığı, göyün gizli ziyarətgahının olduğu, o gənc və təzə suların olduğu diyarda ölməz et. Ax, İndu, İndra üçün ax.”
Bədən ünsürlərə və yerə qayıdır
Eyni himnlər bədənin nə olduğunu deyir. Onlar göydəki Atalardan danışır, bəziləri “Odla tükənmiş”, bəziləri “yandırılmamış”. Onlar bu Atalara “öz bədənlərini” verilməsini istəyir. Dəfn odunda günəş ölü adamın gözünü, külək isə ruhunu (atma, nəfəs) almalıdır. Griffithin göz və ruh barədə qeydi deyir ki, oxşar oxşara qayıdır. Ölü adama “savabına görə yerə və ya göyə get” deyilir. O, “Qismətindirsə”, sulara gedə və “bütün üzvlərinlə” bitkilərdə yurd sala bilər. Qalıqlar “Ana Yerin ... qucağına” qoyulur və Yamadan “burada həmişə onun sığınacağı olsun” deyə istənilir. Deməli, göz və nəfəs dünyadakı oxşarlarına qayıdır. Eyni himnlər adamın özünü Yama və Atalara göndərir.
“Odla tükənmiş və ya yandırılmamış, göyün ortasında təqdimlərindən sevinənlərə, ey Hökmdar Rəbb, ruhlar aləmini və öz bədənlərini, Sənin istədiyin kimi ver.”
“Günəş gözünü, Külək ruhunu alsın; savabına görə yerə və ya göyə get. Qismətindirsə, sulara get; bütün üzvlərinlə bitkilərdə yurd sal.”
“Ana Yerin, geniş, çox mehriban və lütfkar Yerin qucağına get. Gənc Xanım, mükafat verənə yun kimi yumşaq, səni Məhvin bağrından qorusun. Qalx, Yer, ağır-ağır basma: ona asan yol ver, onu mülayim qayğıya al. Ana uşağını ətəyi ilə bükdüyü kimi, ey Yer, onu ört. İndi qalxan yer hərəkətsiz olsun: bəli, üstündə min kəsək qalsın. Onlar ona bərəkət damcılayan ev olsun, burada həmişə onun sığınacağı olsun. Yeri səndən saxlayıram, üstünə bu torpaq parçasını qoyuram. Qoy zərərdən azad olum. Atalar burada bu sütunu sənin üçün möhkəm saxlasın, Yama da orada sənə daimi yer versin.”
Upanişadın öz sözləri: heç bir brəhmənin bilmədiyi bilik
Upanişadlar Vedanın son hissəsidir. Onlar doğuşa qayıdışı öyrədəndə təlimin kahin sinfi olan brəhmənlərə necə çatdığını da danışır. Çandoqya Upanişadında padşah Pravahana Caivali gənc brəhmən Svetaketuya beş sual verir. İnsanlar buradan hara gedir və necə qayıdır? Tanrılar yolu ilə atalar yolu harada ayrılır? O dünya niyə heç vaxt dolmur və beşinci nəzirdə suya niyə insan deyilir? Bəziləri padşahın biliyini yalnız beş od barədə düşüncə kimi oxuyur. Lakin onun sualları ölülərin necə qayıtdığını da əhatə edir. Deməli, onun nəzərdə tutduğu biliyə qayıdışın özü daxildir. Atası öyrətmiş oğlan birinə də cavab verə bilmir. Onun atası brəhmən Gautama da onların heç birini bilmir. Gautama öyrənməyə gələndə padşah ona deyir ki, “bu bilik səndən əvvəl heç bir brəhmənə getməyib”. O deyir ki, təlim yalnız döyüşçü sinfi olan kşatriyalara məxsus olub. Brihadaranyaka Upanişadı eyni hekayəni danışır: “bu bilik indiyə qədər heç vaxt heç bir brəhməndə olmayıb”. Brəhmənlər Vedanı öyrənən, saxlayan və oxuyan kahinlər idi. Upanişadların amerikalı tərcüməçisi R. E. Hume qeyd edir ki, eyni Upanişadın xəbərinə görə Svetaketu Vedaları on iki il öyrənib. Upanişadın öz sözlərinə görə, qayıdış təlimi onların əlində olmayıb.
“Svetaketu Aruneya Pançalaların məclisinə getdi. Pravahana Caivali ona dedi: ‘Oğlan, atan səni öyrədibmi?’ ‘Bəli, cənab’, cavab verdi. ‘İnsanların buradan hara getdiyini bilirsənmi?’ ‘Xeyr, cənab’, cavab verdi. ‘Necə qayıtdıqlarını bilirsənmi?’ ‘Xeyr, cənab’, cavab verdi. ‘Devalar yolu ilə atalar yolunun harada ayrıldığını bilirsənmi?’ ‘Xeyr, cənab’, cavab verdi. ‘O dünyanın niyə heç vaxt dolmadığını bilirsənmi?’ ‘Xeyr, cənab’, cavab verdi. ‘Beşinci nəzirdə suya niyə İnsan deyildiyini bilirsənmi?’ ‘Xeyr, cənab’, cavab verdi. ‘Bəs niyə öyrədildiyini dedin? Bunları bilməyən öyrədildiyini necə deyə bilər?’ Sonra oğlan kədərlə atasının yanına qayıtdı və dedi: ‘Məni öyrətmədiyiniz halda, cənab, öyrətdiyinizi dediniz. ‘O Racanya mənə beş sual verdi və heç birinə cavab verə bilmədim.’ Ata dedi: ‘Bu suallarını mənə dediyin kimi, heç birini bilmirəm. Bu sualları bilsəydim, sənə necə deməzdim?’”
“Padşah çaşdı və ona əmr edib dedi: ‘Bir müddət yanımda qal.’ Sonra dedi: ‘Mənə dediyinə gəlincə, Gautama, bu bilik səndən əvvəl heç bir brəhmənə getməyib və buna görə bu təlim bütün aləmlərdə yalnız Kşatra sinfinə məxsus olub.”
“Padşah dedi: ‘Bizdən incimə, nə sən, nə əcdadların, çünki bu bilik indiyə qədər heç vaxt heç bir brəhməndə olmayıb. Lakin sənə deyəcəyəm, çünki sən belə danışanda kim səni rədd edə bilər?”
Yazır ki, Riq Vedada ruh köçməsindən iz yoxdur və Çandoqyanın hekayəsi (5.3) bunu təsdiq edir: eyni Upanişadın izahına görə (6.1.2) Vedaları on iki il öyrənmiş Svetaketu və atası və müəllimi Gautama təlimi heç eşitməmişdi və mətn onun həmişə kşatriyalara məxsus olduğunu deyir. Riq Vedada, deyir, sona dair inam tanrıların cənnətində şəxsi ölməzlik idi. Hopkinsi gətirərək ‘Atharva-Vedada ruh köçməsi təliminin ilkin əlaməti’ adlandırdığı şeydən sonra bu anlayış ‘ilk dəfə Satapatha Brahmanada müəyyən şəkildə görünür’. Qeyddə əlavə edir ki, sonrakı dövrün yerli şərhçisi Riq Veda 1.164.32-də bahu-prajah sözünü ‘çoxlu doğuşa tabe’ kimi oxuyaraq təkrar doğuş tapdığını düşünüb və təkzib üçün Monier Williams-a istinad edir.
Ataların göyü qayıdış yolunda dayanacaq olur
Upanişadın təlimi himnlərin ölülər barədə dediyini də dəyişir. Himnlərdə qurban və hədiyyə verənlər Atalara gedir və “Ən uca göydə” savabları ilə görüşür. Çandoqyada “qurban, ictimai fayda işləri və sədəqə” ilə yaşayanlar atalar aləminə və aya gedir. Onlar orada “(Yaxşı) əməlləri tükənənə qədər” qalır. Sonra onlar yağış və bitkilər vasitəsilə bətnə qayıdır. Tanrı Krişnanın öyrətdiyi Bhaqavad Gita üç Vedanın ardınca gedənlər barədə eyni şeyi deyir. Onlar qurbanlarda təqdim edilən müqəddəs içki Somanı içir. Onlar “tanrılar ağasının müqəddəs aləmi”nə çatır və “savabları tükənəndə ölümlü dünyaya girirlər”. Onlar “gediş-gəliş” əldə edir. Riq Veda Yamanın aləmində ölməz olmaq üçün dua edirdi. Sonrakı kitablar eyni qurban verənləri göydən geri göndərir. Oksford Universitetinin sanskrit professoru A. A. Macdonell Çandoqyanın sxemini ikiqat cəza adlandırır. O deyir ki, onun növbəti dünyadakı qalma müddəti köhnə Veda inancının qalığıdır. Bu, nəyin dəyişdiyini göstərir. O, özlüyündə sonrakı təlimin yanlış olduğunu sübut etmir. Bunu aşağıda Quran həll edir.
“Üç (bilik qolunu) bilənlər, Soma şirəsini içənlər, günahları yuyulanlar qurban verir və göyə keçid üçün mənə dua edir; tanrılar ağasının müqəddəs aləminə çatıb səmavi bölgələrdə tanrıların səmavi ləzzətlərini dadır. O böyük səmavi aləmdən ləzzət aldıqdan sonra savabları tükənəndə ölümlü dünyaya girirlər. Beləliklə, arzu obyektlərini istəyən və üç (Vedanın) qaydalarına əl atanlar (meyvə kimi) gediş-gəliş əldə edir. Məni düşünərək, başqasını deyil, mənə ibadət edən və daim sadiq olan insanlara yeni hədiyyələr verirəm və əldə etdiklərini qoruyuram.”
Yazır ki, Veda baxışında ölünün ruhu atalar yolu ilə əbədi nur diyarına gedir və onları ən uca göydə ölülər padşahı Yama ilə tapırdı; göy hər şeydən əvvəl kahinlərə səxavətli qurban hədiyyələri verənlərə çatırdı. Köçmə nəzəriyyəsi, deyir, ən qədim Upanişadlarda inkişaf edib. Ən erkən forması Şatapatha Brahmanadadır, orada yenidən doğulmaq və təkrar ölmək növbəti dünyadan kənara çıxmır; Upanişadlar təkrar doğuşun bu dünyada baş verdiyini fərz edərək onu köçməyə çevirir. Çandoqyada qurban və yaxşı işlər görmüş ev sahibi Atalar yolu ilə aya gedir, əməllərinin nəticələri tükənənə qədər qalır və yenidən doğulmaq üçün yerə qayıdır. Macdonell bunu ikiqat cəza adlandırır, əvvəlcə növbəti dünyada, sonra köçmə ilə bu dünyada və birincinin gələcək həyat barədə köhnə Veda inancının qalığı olduğunu deyir. Qeyd edir ki, Şatapatha Brahmananın son kitabı Aranyakadır, onun altı son fəsli Brihadaranyaka Upanişaddır və Brihadaranyakanın qayıdış izahı (6.2.15-16) Çandoqyanınkına bənzəyir.
“‘Kənddə yaşayıb qurban, ictimai fayda işləri və sədəqə (həyatı) sürənlər tüstüyə gedir, tüstüdən gecəyə, gecədən ayın qaranlıq yarısına, ayın qaranlıq yarısından günəşin cənuba getdiyi altı aya. Lakin ilə çatmırlar. ‘Aylardan atalar aləminə gedirlər, atalar aləmindən efirə, efirdən aya. Bu, padşah Somadır. Burada Devalar tərəfindən sevilirlər (yeyilirlər), bəli, Devalar onları sevir (yeyir). ‘(Yaxşı) əməlləri tükənənə qədər orada yaşadıqdan sonra gəldikləri kimi yenidən qayıdırlar, efirə, efirdən havaya. Sonra qurban verən hava olaraq tüstü olur, tüstü olaraq duman olur, ‘Duman olaraq bulud olur, bulud olaraq yağış kimi enir. Sonra düyü və taxıl, otlar və ağaclar, küncüt və paxla kimi doğulur. Oradan çıxış ən çətin maneələrlə doludur. Çünki yeməyi yeyən və nəsil doğuran şəxslər kim olursa olsun, o, bundan sonra onlara bənzər olur.”
| Mətn | Nə deyir |
|---|---|
| Riq Vedanın dəfn himnləri | Ən uca göydə Yamaya və Atalara; heç biri ölüləri yenidən doğuluşa göndərmir |
| Çandoqya Upanişad | Əməlləri tükənənə qədər atalar aləminə, sonra yenidən bətnə |
| Bhaqavad Gita | Cənnətə, savab tükənəndə isə ölümlü dünyaya geri |
| Quran | Bir həyat, bir sədd, sonra insanın əməlləri ilə görüşü; qayıdış yoxdur |
Hindu dəlili: yenidən doğuş Vedada öyrədilir
Hindu müəllimlər hesab edir ki, yenidən doğuş (punarjanam) Vedanın öz təlimidir. Upanişadlar vəhy qatı olan şrutiyə aiddir və Vedanın sonu demək olan Vedanta adlanır. Çandoqya Upanişadı öyrədir ki, qurban və sədəqə ilə yaşayanlar atalar yolu ilə aya gedir. Oradan onlar yağış və bitkilər vasitəsilə yenidən doğulmağa qayıdır. Bhaqavad Gita deyir ki, mənlik insanın paltarını dəyişdiyi kimi köhnə bədənləri atıb başqalarını alır. 1893-cü ildə hindu rahibi Swami Vivekananda Çikaqoda Ümumdünya Dinlər Parlamentində çıxış edib. O deyib ki, Vedalar bildirir ki, insan keçmişi olmuş ruhdur. O deyib ki, ölüm yalnız bir bədəndən başqasına dəyişmədir. Bir çox hindu ayinlərin nəsr kitabları olan Brahmanaları da Veda sayır. Şatapatha Brahmana artıq ölümdən sonra “yenidən həyata qayıdır” sözlərini deyir. Bəzi müəllimlər toxumu Riq Veda himnlərində də tapır. Swami Dayananda hindu islahat hərəkatı olan Arya Samacı qurub. O, yenidən doğuş fəslini Riq Vedanın bir duası ilə açıb: “Gözümüzü bizə yenidən ver”. Başqaları dəfn himnlərinin sətirlərini və 1.164 tapmaca himninin bir ayəsini gətirir. On dördüncü əsr şərhçisi Sayananın oxunuşunda o, “çoxlu doğuşa tabe” adamdan danışır. Bu səhifənin sonundakı sətirlər bunların hər birinə cavab verir.
“‘Kənddə yaşayıb qurban, ictimai fayda işləri və sədəqə (həyatı) sürənlər tüstüyə gedir, tüstüdən gecəyə, gecədən ayın qaranlıq yarısına, ayın qaranlıq yarısından günəşin cənuba getdiyi altı aya. Lakin ilə çatmırlar. ‘Aylardan atalar aləminə gedirlər, atalar aləmindən efirə, efirdən aya. Bu, padşah Somadır. Burada Devalar tərəfindən sevilirlər (yeyilirlər), bəli, Devalar onları sevir (yeyir). ‘(Yaxşı) əməlləri tükənənə qədər orada yaşadıqdan sonra gəldikləri kimi yenidən qayıdırlar, efirə, efirdən havaya. Sonra qurban verən hava olaraq tüstü olur, tüstü olaraq duman olur, ‘Duman olaraq bulud olur, bulud olaraq yağış kimi enir. Sonra düyü və taxıl, otlar və ağaclar, küncüt və paxla kimi doğulur. Oradan çıxış ən çətin maneələrlə doludur. Çünki yeməyi yeyən və nəsil doğuran şəxslər kim olursa olsun, o, bundan sonra onlara bənzər olur.”
“İnsan köhnə paltarları atıb başqa, yenilərini geydiyi kimi, bədənli (nəfs) də köhnə bədənləri atıb başqa, yenilərinə keçir.”
“Bəs mən maddə və maddi cövhərlərin birləşməsindən başqa heç nə deyiləmmi? Vedalar ‘Yox’ bildirir, mən bədəndə yaşayan ruham. Mən bədən deyiləm. Bədən öləcək, lakin mən ölməyəcəyəm. Mən bu bədəndəyəm və o sıradan çıxanda da yaşamağa davam edəcəyəm və keçmişim də olub.”
“Deməli, insan ruhu əbədi və ölməzdir, kamil və sonsuzdur və ölüm yalnız mərkəzin bir bədəndən başqasına dəyişməsi deməkdir. İndiki keçmiş əməllərimizlə, gələcək isə indiki ilə müəyyən olunur; o, doğuşdan doğuşa və ölümdən ölümə yuxarı inkişaf edəcək və ya geri dönəcək.”
“Bunu belə bilənlər və ya bu müqəddəs işi edənlər öləndən sonra yenidən həyata qayıdır və həyata qayıdaraq ölməz həyata gəlir. Bunu bilməyənlər və ya bu müqəddəs işi etməyənlər isə öləndə yenidən həyata qayıdır və dəfələrlə onun (Ölümün) yeməyi olur.”
Arya Samacın qurucusu Svami Dayananda Rigvedadi Bhashya Bhumika əsərinin təkrar doğuş fəslini (atha punarjanmavishayah) Riq Veda 10.59.6-7 ilə, ‘Gözümüzü bizə yenidən ver, ey Asuniti’ duası ilə açır. Sanskrit şərhi deyir ki, bu və sonrakı mantralarda əvvəlki doğuşlar və təkrar doğuşlar bildirilir və duanı Tanrıdan növbəti doğuşda hissləri, nəfəsi və bədəni diləmək kimi oxuyur.
“Bizi ölümə ov kimi vermə, ey Soma: qoy hələ doğan Günəşə baxaq. Qocalığımız ötən günlərlə xoş olsun. Qoy Nirriti uzaq yerlərə getsin. Ey Asuniti, ruhu içimizdə saxla və yaşayacağımız günləri uzat. Qoy hələ günəş işığına baxaq: gətirdiyimiz yağla bədənini möhkəmləndir. Gözümüzü bizə yenidən ver, ey Asuniti, nəfəsimizi və ləzzətimizi yenidən ver. Qoy doğan Günəşə uzun baxaq: ey Anumati, bizə lütf et və xeyir-dua ver. Qoy Yer həyat ruhumuzu bizə qaytarsın, qoy Göy İlahəsi və ara səma onu qaytarsın. Qoy Soma bədənimizi bizə yenidən versin və Puşan sülh və rahatlıq Yolunu göstərsin.”
“(Bu vəziyyəti) yaradan onu anlamır: onu görəndən də həqiqətən gizlidir: o, hələ anasının bətnində bürünmüş ikən çoxlu doğuşa tabedir və şərə girib.”
Bir həyat, sonra əməllərlə görüş
Quran bu dünyada bir həyat, sonra ölüm, bir baryer və dirilməni öyrədir. Yaxşılıq etməyi tərk etmiş adama ölüm gələndə o, geri göndərilməsini yalvarır. Ona deyilir: “Xeyr!” Ölülərin qarşısında dirildikləri günə qədər baryer (bərzəx) durur. Əvvəl məhv edilmiş nəsillər barədə Quran deyir ki, onların “bir daha geriyə (dünyaya) öz yanlarına qayıtmadığını” görmürlərmi. Onların hamısı mühakimə üçün Allahın (﷾) hüzuruna gətiriləcək. İnsan torpaqdan yaradılır, ona qaytarılır və “bir daha” oradan çıxarılır. Sonra hər can zərrə ağırlığına qədər əməllərini görür. Himnlər Qiyamət gününü bilmir və onların göyü Quranın Cənnəti deyil. Lakin onlar onun formasını bölüşür: bir həyat və yenidən doğulmağa qayıdış yoxdur. Bu baxımdan Riq Vedanın dəfn himnləri Qurana sonrakı yenidən doğuş təlimindən daha yaxındır. Quran hər oxucuya bu bir həyatla nə etməli olduğunu deyir: əməllərinizlə görüşməzdən əvvəl indi Allaha (﷾) dönün.
“Nəhayət, onlardan birinə ölüm gəldiyi zaman deyər: “Ey Rəbbim! Məni geri qaytar. Bəlkə, tərk etdiyim yaxşı əməlləri (indi) edəm”. Xeyr! Onun bu dedikləri ancaq (boş) bir sözdür. Onların arxasında diriləcəkləri günə qədər bərzəx (həyatı) vardır.”
“Məgər onlar özlərindən əvvəl neçə-neçə nəsilləri məhv etdiyimizi və onların bir daha geriyə (dünyaya) öz yanlarına qayıtmadığını görmürlərmi?! Onların hamısı (Qiyamət günü hesab üçün) hüzurumuza gətiriləcəklər.”
“Biz sizi torpaqdan yaratdıq. Sizi ora qaytaracaq və bir daha oradan çıxardacağıq.”
“Kim zərrə qədər xeyir bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir. Kim də zərrə qədər şər bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir.”
Cavablar və onlara cavab
Riq Veda 10.16.3 — 10-cu Mandala, 16-cı Himn, 3-cü misra
“Günəş gözünü, Külək ruhunu alsın; savabına görə yerə və ya göyə get. Qismətindirsə, sulara get; bütün üzvlərinlə bitkilərdə yurd sal.”
Nə üçün istinad olunub
Dəfn himni ölü adama deyir: “savabına görə yerə və ya göyə get”. Deməli, onun savabı növbəti hara getdiyini həll edir: bu, karmadır. O, onu sulara göndərir və ona deyir: “bitkilərdə yurd sal”. Bu, Upanişadın təsvir etdiyi, yağış və bitkilərdən başqa doğuşa gedən yolun özüdür. Karma və yenidən doğuşun toxumu artıq Riq Vedadadır.
Cavab
Misra əvvəlcə hər hissəni öz oxşarına göndərir. Günəş ölü adamın gözünü, külək isə ruhunu (atma, nəfəs) almalıdır. Griffithin qeydi belə oxunur: ‘oxşar oxşara qayıtsın’. Macdonellin təklif etdiyi kimi, kosmik İnsan himni nümunə verə bilər. Orada günəş onun gözündən, külək isə nəfəsindən doğulub. Griffith növbəti sözləri “savabına görə yerə və ya göyə get” kimi verir. John Muir on doqquzuncu əsrin şotland sanskrit alimi idi və Griffithin qeydi ona istinad edir. O, sözləri belə tərcümə edir: “(Müxtəlif hissələrinin) təbiətinə görə göyə və yerə get”. Hər iki halda sözlər bətni yox, yer və göyü adlandırır. Misra başqa adam kimi yenidən doğulmaq barədə heç nə demir. Lap növbəti misra Aqnidən “bu adamı dindarların diyarına apar” deyə istəyir. Eyni himn onu üç dəfə Atalara göndərir. Himnlərin yenə savabdan danışdığı yerdə ölü adam onunla Yama və Atalarla, “Ən uca göydə” görüşür. Macdonell gözün və nəfəsin günəşə və küləyə getməsini təsadüfi xəyal adlandırır. O qəbul edir ki, ruhun sulara və ya bitkilərə getməsi “nəzəriyyənin rüşeymlərini ehtiva edə bilər”. Rüşeym təlim deyil. Başqa himndə “sulara və bitkilərə” getmiş ruh geri çağırılır. O, “yaşayasan və burada qalasan” deyə eyni adama qayıdır. Təlimin özü, yağış və bitkilər vasitəsilə bətnə qayıdış, Upanişadın əvvəllər heç bir brəhmənə getmədiyini dediyi şeydir.
Nəticə — Misra göz və nəfəsi oxşarlarına qaytarır və ən çoxu sonrakı fikrin rüşeymini saxlayır. O, adamı yerə və ya göyə göndərir və eyni himn onu Atalara göndərir. O, yenidən doğuş öyrətmir.
Riq Veda 10.16.5 — 10-cu Mandala, 16-cı Himn, 5-ci misra
“Yenə, ey Aqni, səndə təqdim olunmuş, nəzirlərimizlə gedəni Atalara göndər. Yeni həyat geyinərək nəslini artırsın: qoy bədənə qovuşsun, ey Catavedas.”
Nə üçün istinad olunub
‘Bədənə qovuşsun’: ölümdən sonra ölü adam yenə bədən alır. Bu, Riq Vedanın öz dəfn himnində deyilmiş yenidən doğuşdur.
Cavab
Eyni ayə onun hara getdiyini deyir: “Yenə, ey Aqni ... Atalara göndər”. Sanskritcə ‘Atalara’ sözü ‘Atalardan’ da demək ola bilər. Lakin eyni himn eyni sözü Aqnidən “Atalara təhvil ver” istəyəndə işlədir, burada yalnız ‘-a’ məna verir. Onun qovuşduğu bədən Atalar arasında geyinilir. Yama himni də eyni şeyi deyir: Atalarla “Ən uca göydə” görüş, “yenidən məskənini axtar” (punar astam ehi) və orada “başqa bədən gey”. Himnlər göydəki yanmış və ya yanmamış Atalara “öz bədənlərini” verilməsini istəyir. Griffithin qeydi ayənin nəsil barədə sözlərini ‘Atalardan biri olanda’ kimi izah edir. O, son sözlərinin başqa tərcüməsinə də icazə verir: ‘həyat bədəninə qovuşsun’. Macdonell bu ayənin özünü Veda ölümdən sonrakı həyatının bədənli olduğunu göstərmək üçün gətirir: bədən o biri dünyada iştirak edir. O, Yama himnindəki ‘ev’ sözünü (astam) ən uca göydə Atalara və Yamaya ev qayıdışı kimi oxuyur. Göydə Atalar arasında bədən yer üzündə anadan doğuş deyil.
Nəticə — Digər dəfn himnlərinin də dediyi kimi, bədənə göydə Atalar arasında qovuşulur. Bu, yer üzündə doğuş deyil.
Riq Veda 1.164.32 — 1-ci Mandala, 164-cü Himn, 32-ci misra (H. H. Wilson-un tərcüməsi)
“(Bu vəziyyəti) yaradan onu anlamır: onu görəndən də həqiqətən gizlidir: o, hələ anasının bətnində bürünmüş ikən çoxlu doğuşa tabedir və şərə girib.”
Nə üçün istinad olunub
Riq Vedanın özü “çoxlu doğuşa tabe” ruhdan danışır. O, hələ anasının bətnində ikən çox dəfə doğulur və bədbəxtliyə düşür. Şərhçi Sayana ayəni belə oxuyub və Wilson belə tərcümə edib. Veda yenidən doğuşu bilirdi.
Cavab
Bu tərcümə bir sözün, bahuprajah sözünün bir oxunuşuna əsaslanır. Griffith onu “çoxlu həyatın mənbəyi” kimi tərcümə edir. Onun qeydi ayəni yağışın səbəbi olan şimşək barədə tapmaca kimi götürür, ‘saysız nəsli, yəni münbitləşdirən yağış damcıları ilə’. Riq Vedanın on doqquzuncu əsr tərcüməçisi Wilson özü qeyd edib ki, mövzunu insan edən Sayananın fəlsəfi şərhidir. Sayananın da gətirdiyi etimoloqların oxunuşu ‘ehtimal ki, əsl niyyətə daha uyğundur’. Sayanadan çox əvvəl Yaskanın Niruktası iki oxunuş verib. Nirukta sözlərin mənası barədə erkən hind kitabıdır. Onun tərcüməçisi onu ‘etimologiya, filologiya və semantika üzrə ən qədim hind traktatı’ adlandırır. Zahidlər (dünya həyatından əl çəkmiş adamlar) belə oxuyub: “Çox uşağı olanlar fəlakətə düşür”. Etimoloqlar (söz mənşəyi alimləri) belə oxuyub: “Bu, yağış hadisəsinə aiddir”. Sarupun qeydləri zahidlər məktəbindən daha bir oxunuş bildirir: atanın özü ‘ruh köçməsinə qarışıb’. Sarup bu oxunuşu ‘subay həyat sürməyə nəsihət’ adlandırır. Bu, bir məktəbin izahıdır. Wilsonun əslinə daha yaxın saydığı etimoloqların oxunuşunda yenidən doğuş yoxdur. Riq Vedada “ruh köçməsindən iz yoxdur” deyən R. E. Hume deyir ki, sonrakı şərhçi burada onu “tapdığını düşünüb”. Mənası Yaskanın dövründə artıq mübahisəli olan tapmaca dəfn himnlərinin açıq dediyindən üstün ola bilməz.
Nəticə — Yenidən doğuş oxunuşu tapmaca ayəsinin mübahisəli bir oxunuşudur. Ən qədim şərhçilər onu yağış barədə də oxuyub və dəfn himnləri açıq danışır.
Riq Veda 10.59.4-7 — 10-cu Mandala, 59-cu Himn, 4-7-ci misralar
“Bizi ölümə ov kimi vermə, ey Soma: qoy hələ doğan Günəşə baxaq. Qocalığımız ötən günlərlə xoş olsun. Qoy Nirriti uzaq yerlərə getsin. Ey Asuniti, ruhu içimizdə saxla və yaşayacağımız günləri uzat. Qoy hələ günəş işığına baxaq: gətirdiyimiz yağla bədənini möhkəmləndir. Gözümüzü bizə yenidən ver, ey Asuniti, nəfəsimizi və ləzzətimizi yenidən ver. Qoy doğan Günəşə uzun baxaq: ey Anumati, bizə lütf et və xeyir-dua ver. Qoy Yer həyat ruhumuzu bizə qaytarsın, qoy Göy İlahəsi və ara səma onu qaytarsın. Qoy Soma bədənimizi bizə yenidən versin və Puşan sülh və rahatlıq Yolunu göstərsin.”
Nə üçün istinad olunub
Riq Veda dua edir: “Gözümüzü bizə yenidən ver, ey Asuniti, nəfəsimizi və ləzzətimizi yenidən ver”. O, Somanın “bədənimizi bizə yenidən versin” deyə istəyir. Swami Dayananda yenidən doğuş fəslini bu ayələrlə açıb. Tapmaca himni də “geri, irəli” gedən “Ölməz ölümlünün qardaşı doğulub” sözlərini deyir.
Cavab
Bütün himni oxuyun: o, diri adamın həyatının davam etməsi üçün dua edir. O deyir: “Bizi ölümə ov kimi vermə” və “yaşayacağımız günləri uzat”. O dua edir: “Qocalığımız ötən günlərlə xoş olsun” və “Qoy doğan Günəşə uzun baxaq”. Griffithin Wilson vasitəsilə Sayanadan sitat gətirən qeydi onun ilk sətrini ‘Subandhunun həyatı artsın’ duası kimi oxuyur. Deməli, görmənin və nəfəsin ‘yenidən’ verilməsi yeni həyat yox, bu həyatın davamı deməkdir. Ondan əvvəlki himn ölüm ayağında olan adamın ruhunu “yaşayasan və burada qalasan” deyə geri çağırır. O deyir ki, onun ruhu “sulara və bitkilərə” getmişdi və Griffithin qeydi bunu dəfn himni ilə müqayisə edir. Deməli, Riq Vedada ruh sulara və bitkilərə gedib eyni adama diri qayıda bilər. Heç bir himn bətndən və ya yeni doğuşdan danışmır. “geri, irəli” gedən Ölməz barədə Griffith qeyd edir ki, misra ‘görünür, Günəşin gündəlik gedişinə işarə edir’. Adamın həyatı üçün dua və günəş barədə tapmaca yenidən doğuş öyrətmir.
Nəticə — Bu ayələr adamın həyatının davamı üçün dua edir və ya günəşin gedişindən danışır. Heç biri yenidən doğulmaqdan danışmır.
Riq Veda 10.14.7-8 — 10-cu Mandala, 14-cü Himn, 7-8-ci misralar
“Get, atalarımızın bizdən əvvəl getdiyi qədim yollarla get. Orada müqəddəs yeməklərindən zövq alan iki Padşaha, Tanrı Varuna və Yamaya baxacaqsan. Ən uca göydə Yama ilə, Atalarla, azad və ya əmr olunmuş əməllərin savabı ilə görüş. Günahı və şəri tərk et, yenidən məskənini axtar və şöhrətlə parlayaraq başqa bədən gey.”
Nə üçün istinad olunub
Himn ölüləri Atalara göndərir, amma onların yenidən doğulmayacağını heç vaxt demir. Himnlər təlimin tam ifadəsi yox, dua və tərifdir və susmaq inkar deyil. Onlar ilk mərhələni, Atalarla qalmağı təsvir edir, qayıdışı isə demir. Sonrakı kitablar himnlərin demədiyini açıqlayıb.
Cavab
Dəfn himnləri ölüm barədə susmur: Riq Vedanın ölülərin nə olduğunu dediyi yer onlardır. Ölülər əcdadların qədim yolu ilə Yama və Atalara gedir. Onlar “Ən uca göydə” əməllərinin savabı ilə görüşür və orada bədən geyinirlər. Yamadan “burada həmişə onun sığınacağı olsun” deyə istənilir. Bu, sükut yox, təlimdir. Himnlər o dünyanı “ölümsüz, çürüməz” adlandırır və orada ölməz olmaq üçün dua edir. Upanişadın qalma müddəti isə yalnız “(Yaxşı) əməlləri tükənənə qədər” davam edir. Sonrakı təlim himnlərdəki boşluğu doldurmur, onların dediyini dəyişir. Upanişad bunu öz tərəfindən təsdiq edir: ölülərin necə qayıtdığı biliyi “indiyə qədər heç vaxt heç bir brəhməndə olmayıb”. Veda alimləri razıdır. Macdonell himnlərdə, hətta sonrakı Vedalarda da ruhların köçməsinə “işarə yoxdur” deyir. Hume Riq Vedada “ruh köçməsindən iz yoxdur” deyir.
Nəticə — Himnlər ölülər barədə açıq danışır və onları doğuşa geri yox, ölümsüz dünyaya göndərir. Dəlil sükuta əsaslanmır.
Çandoqya Upanişad 5.10.3-6 — 5-ci fəsil, 10-cu bölmə, 3-6-cı misralar
“‘Kənddə yaşayıb qurban, ictimai fayda işləri və sədəqə (həyatı) sürənlər tüstüyə gedir, tüstüdən gecəyə, gecədən ayın qaranlıq yarısına, ayın qaranlıq yarısından günəşin cənuba getdiyi altı aya. Lakin ilə çatmırlar. ‘Aylardan atalar aləminə gedirlər, atalar aləmindən efirə, efirdən aya. Bu, padşah Somadır. Burada Devalar tərəfindən sevilirlər (yeyilirlər), bəli, Devalar onları sevir (yeyir). ‘(Yaxşı) əməlləri tükənənə qədər orada yaşadıqdan sonra gəldikləri kimi yenidən qayıdırlar, efirə, efirdən havaya. Sonra qurban verən hava olaraq tüstü olur, tüstü olaraq duman olur, ‘Duman olaraq bulud olur, bulud olaraq yağış kimi enir. Sonra düyü və taxıl, otlar və ağaclar, küncüt və paxla kimi doğulur. Oradan çıxış ən çətin maneələrlə doludur. Çünki yeməyi yeyən və nəsil doğuran şəxslər kim olursa olsun, o, bundan sonra onlara bənzər olur.”
Nə üçün istinad olunub
Upanişadlar himnlər qədər vəhy edilmiş şrutidir və Vedanın öz sonu və tacıdır (Vedanta). Upanişadlar yenidən doğuş öyrədirsə, Veda yenidən doğuş öyrədir. Padşahın təlimi Vedada olmayan yox, layiqlilər üçün saxlanılan sirr idi.
Cavab
Upanişadlar bunu həqiqətən öyrədir və bu səhifə onlardan sitat gətirir. Sual budur ki, Veda bunu onlardan əvvəl öyrədibmi və buna Upanişad özü cavab verir. “bu bilik səndən əvvəl heç bir brəhmənə getməyib” və yalnız kşatriyalara məxsus olub. Söhbət gedən biliyə “Necə qayıtdıqlarını” da daxildir. Sirr idisə, işi Vedanı öyrənmək və öyrətmək olan brəhmənlərdən gizlədilib. Öyrədilmiş brəhmən oğlan bunların heç birini bilmirdi, atası da bilmirdi. Eyni Upanişadın xəbərinə görə oğlan Vedaları on iki il öyrənmişdi. Vedanın öz müəllimlərinin heç vaxt almadığı təlim onların aldığı Vedada deyildi. Upanişadın təlimi himnlərinkini dəyişir. Himnlərin Atalara göndərdiyi qurban verənlər indi əməlləri tükənəndə aydan qayıdır. Hər iki qatı şruti adlandırmaq onları eyni şeyi deməyə məcbur etmir. Quran başdan-başa bir xəbər verir: bir həyat, baryer, bir dirilmə və bir mühakimə.
Nəticə — Upanişadlar yenidən doğuş öyrədir, amma öz sözlərinə görə, əvvəllər heç bir brəhmən onu almayıb. O, həm də himnlərin ölülər barədə dediyini dəyişir.
Şatapatha Brahmana 10.4.3.10 — 10-cu kanda, 4-cü adhyaya, 3-cü brahmana, 10-cu kandika, mətn
“Bunu belə bilənlər və ya bu müqəddəs işi edənlər öləndən sonra yenidən həyata qayıdır və həyata qayıdaraq ölməz həyata gəlir. Bunu bilməyənlər və ya bu müqəddəs işi etməyənlər isə öləndə yenidən həyata qayıdır və dəfələrlə onun (Ölümün) yeməyi olur.”
Nə üçün istinad olunub
Veda yalnız himnlər deyil. Bir çox hindu Brahmanaları da Veda sayır və Şatapatha Brahmana artıq yenidən doğuş öyrədir. O deyir ki, biliyi olmayanlar “öləndə yenidən həyata qayıdır”. Onlar “dəfələrlə” Ölümün yeməyi olur.
Cavab
Şatapathanın bu parçası ölümdən sonra yenidən həyata qayıtmaqdan danışır. Lakin o, harada olduğunu demir. Bilənlər “ölməz həyata gəlir”; bilməyənlər isə dönə-dönə ölür. Macdonell bunu nəzəriyyənin ən erkən forması adlandırır. Lakin o əlavə edir ki, bu anlayış “növbəti dünyada təkrar doğuşlar və ölümlərdən kənara çıxmır”. O yazır ki, bu, Upanişadlarda “təkrar doğuşun bu dünyada baş verdiyini fərz etməklə” dəyişib. Hume razıdır ki, bu anlayış ilk dəfə himnlərdə yox, bu Brahmanada müəyyən şəkildə görünür. Bu parça yağış və bitkilər vasitəsilə qayıdışın, bətnin və insanlar arasında doğuşun adını çəkmir. Bu qayıdış eyni Brahmananın son fəsillərini təşkil edən Brihadaranyaka Upanişadında öyrədilir. Orada padşah deyir ki, “bu bilik indiyə qədər heç vaxt heç bir brəhməndə olmayıb”. Deməli, bu parça Vedanın yer üzündə yenidən doğuş öyrətdiyini göstərmir. O, himnlərdən sonrakı kitabda fikrin hələ formalaşdığını göstərir.
Nəticə — Bu Brahmana parçası yer üzündə yenidən doğuşdan yox, növbəti dünyada təkrar ölmədən danışır. Yerə qayıdış Brahmananın sonundakı, heç bir brəhmənin əvvəl almadığını deyən Upanişadda gəlir.
Brihadaranyaka Upanişad 3.2.13 — 3-cü fəsil, 2-ci bölmə, 13-cü misra
“‘Yajnavalkya’, dedi, ‘bu ölünün nitqi oda, nəfəsi havaya, gözü günəşə, zehni aya, eşitməsi fəzaya, bədəni yerə, Məni efirə, bədəninin tükləri kollara, başının tükləri ağaclara girəndə, qan və toxum suya qoyulanda, o adam harada olur?’ Yajnavalkya dedi: ‘Əlimi tut, dostum. Bunu yalnız ikimiz biləcəyik; bu sualımız açıq (müzakirə edilməsin).’ Sonra ikisi çıxıb mübahisə etdi və dedikləri karman (əməl) idi, təriflədikləri karman idi, yəni adam yaxşı əməllə yaxşı, pis əməllə pis olur.”
Nə üçün istinad olunub
Kşatriya hekayəsi bütün Upanişad deyil. Brihadaranyakada brəhmən Yajnavalkya öyrədir ki, adam yaxşı əməllə yaxşı, pis əməllə pis olur. Deməli, brəhmənlər karmanı bilirdi, padşah isə öz sinfini tərifləyirdi.
Cavab
Yajnavalkyanın necə cavab verdiyinə baxın. Ondan soruşulur ki, gözü günəşə, bədəni yerə girəndə adam harada olur. O cavab verir: “Əlimi tut, dostum. Bunu yalnız ikimiz biləcəyik; bu sualımız açıq (müzakirə edilməsin).” Onlar karmadan yalnız təklikdə danışır. Deməli, hətta bu Upanişadda karma himnlərin məlum təlimi yox, ictimaiyyətdən gizlədilən təlimdir. Macdonell “karma və ya ‘əməl’ təliminin başlanğıcları”nı himnlərdə yox, burada, Brihadaranyakada tapır. Upanişad heç bir brəhmənin əməllərdən heç danışmadığını da demir. O deyir ki, ölülərin hara getdiyi və necə qayıtdığı biliyi əvvəllər heç bir brəhmənə getməyib. Bu, təkcə padşahın öyünməsi də deyil. Upanişad hekayəni doğru kimi danışır və brəhmən ata və oğlun cavabların heç birini bilmədiyini göstərir.
Nəticə — Yajnavalkya karmadan yalnız təklikdə və himnlərdə yox, Upanişadda danışır. Bu, himnlərin yenidən doğuş öyrətdiyini göstərmir.
Bhaqavad Gita 2:22 — 2-ci fəsil, 22-ci misra
“İnsan köhnə paltarları atıb başqa, yenilərini geydiyi kimi, bədənli (nəfs) də köhnə bədənləri atıb başqa, yenilərinə keçir.”
Nə üçün istinad olunub
Gita yenidən doğuşu açıq öyrədir: mənlik insanın paltarını dəyişdiyi kimi köhnə bədənləri atıb yenilərini alır. Yenidən doğuş hindu müqəddəs mətnlərinin təlimidir.
Cavab
Gita həqiqətən yenidən doğuş öyrədir və bu səhifə bunu inkar etmir. Lakin smriti mətni olan Gita himnlərin bunu öyrətdiyini göstərmir. O, əksinə, dəyişməni göstərir. O, “Üç (bilik qolunu)” bilən və Somanı içənlər barədə deyir ki, onlar “tanrılar ağasının müqəddəs aləmi”nə çatır. Onlar “savabları tükənəndə ölümlü dünyaya girirlər”. Üç Vedanın ardınca gedənlər “gediş-gəliş” əldə edir. Riq Veda “ölümsüz, çürüməz aləm”ə qoyulmaq və Yamanın aləmində ölməz olmaq üçün dua edirdi. Gita qurban verənlərin göyünü qayıdışla bitən qalma müddətinə çevirir. Bu, Vedanın yenidən doğuş öyrətməsi yox, sonrakı kitabın Vedanın ümidini dəyişməsidir.
Nəticə — Gita yenidən doğuş öyrədir, amma Veda göyünü bitən qalma müddətinə çevirir.
Bhaqavad Gita 9:20-22 — 9-cu fəsil, 20-22-ci misralar
“Üç (bilik qolunu) bilənlər, Soma şirəsini içənlər, günahları yuyulanlar qurban verir və göyə keçid üçün mənə dua edir; tanrılar ağasının müqəddəs aləminə çatıb səmavi bölgələrdə tanrıların səmavi ləzzətlərini dadır. O böyük səmavi aləmdən ləzzət aldıqdan sonra savabları tükənəndə ölümlü dünyaya girirlər. Beləliklə, arzu obyektlərini istəyən və üç (Vedanın) qaydalarına əl atanlar (meyvə kimi) gediş-gəliş əldə edir. Məni düşünərək, başqasını deyil, mənə ibadət edən və daim sadiq olan insanlara yeni hədiyyələr verirəm və əldə etdiklərini qoruyuram.”
Nə üçün istinad olunub
Himnlər Vedanın ayin hissəsinə (karma-kanda) aiddir. Onların göyü qurbanın mükafatıdır və müdriklər həmişə onun son məqsəd olmadığını bilib. Gita bunu deyir: üç Vedanın ardınca gedənlər savabları tükənəndə qayıdır. Upanişadlar yüksək biliyi ona hazır olanlara verir. İki növ axtarışçı üçün iki təlim ziddiyyət deyil.
Cavab
Himnlər öz göylərini aşağı pillə adlandırmır. Onlar dua edir: “məni ... o ölümsüz, çürüməz aləmə qoy” və “Məni Vivasvanın Oğlu Padşahın yaşadığı, göyün gizli ziyarətgahının olduğu, o gənc və təzə suların olduğu diyarda ölməz et”. Onlar ölü adamı savabı ilə “Ən uca göydə” görüşməyə göndərir və Yamadan “burada həmişə onun sığınacağı olsun” deyə istəyir. Onlarda heç nə qalma müddətinin bitəcəyini demir. Bu göyün aşağı məqsəd sayılması Upanişadlardan və Gitadan gəlir. Təlimi sual altında olan kitablar məhz onlardır. Deməli, bu cavab himnləri sonrakı kitablarla oxuyur; himnlərdə yenidən doğuş tapmır. Himnlərin ölümsüz adlandırdığı dünya eyni zamanda bitən qalma müddəti ola bilməz. Sonrakı kitablar himnlərin vədinə addım əlavə etmir, onu dəyişir. Quran ölülər barədə əvvəldən axıra bir xəbər verir: bir həyat, baryer, sonra bir dirilmə (23:99-100).
Nəticə — Himnlər ölümsüz dünya vəd edir. Onu aşağı məqsəd adlandırmaq onların təlimini tamamlamır, dəyişir.
Quran 2:28 — Əl-Bəqərə surəsi, ayə 28
“Allaha necə küfr edirsiniz ki, siz ölü idiniz, O sizi diriltdi. Sonra O, sizi öldürəcək, sonra dirildəcək, daha sonra da siz Ona qaytarılacaqsınız.”
Nə üçün istinad olunub
İslamda da qayıdış var. Quran deyir ki, Allah sizə həyat verib, sizi öldürəcək, “sonra dirildəcək”. Axirətdə insanlar deyir: “iki dəfə diriltdin”. İslamda ölümdən sonra qalma da var, bərzəx, necə ki, Upanişadda atalar aləmi var. Quran özü bu dünyada dirildilmiş ölülərdən danışır. Ölümdən sonra həyata qayıtmaq yenidən doğuşun bir növüdür.
Cavab
Quran həyatları sayır və say bitir. Siz cansız idiniz və O, sizə həyat verib; O, sizi öldürəcək və yenidən dirildəcək. Bu, cəmi iki həyatdır: bu və dirilmə. Kafirlər 40:11-də eyni sayı verir. İbn Kəsir İbn Məsudun ayənin 2:28-ə bənzədiyi izahını nəql edir. O, bunu şübhəsiz düzgün baxış adlandırır və üç həyat sayan oxunuşları rədd edir. Qayıtmaq istəyən ölən adama deyilir: “Xeyr!” Məhv edilmiş nəsillər barədə Quran deyir ki, onlar “bir daha geriyə (dünyaya) öz yanlarına qayıtmadı”. İbn Kəsirin izah etdiyi kimi, 40:11-də “(Cəhənnəmdən) çıxmağa bir yol varmı?” yalvarışı dünyaya qaytarılmaq yalvarışıdır. O, rədd edilir. Bərzəx geri yol yox, qayıdışa qarşı baryerdir. Ölülərin qarşısında “diriləcəkləri günə qədər bərzəx (həyatı) vardır”. O, heç vaxt bətndə yox, dirilmə və mühakimədə bitir. Quran bu dünyada möcüzə ilə dirildilmiş az sayda insandan danışır. Allah (﷾) bir adamı yüz il ölü saxlayıb, “sonra dirildib”. Ölümdən qaçan xalqa Allah (﷾) “Ölün!” deyib, sonra “onları diriltdi”. Musanın xalqı barədə O deyir: “Ölümünüzdən sonra Biz sizi diriltdik”. İsa ölüləri “Allahın izni ilə” diriltdi. Hər biri öz bədənində, eyni həyata, Allahın (﷾) qüdrətinin dəlili olaraq qayıdıb. Heç biri keçmiş həyatın əvəzini almaq üçün başqası kimi yenidən doğulmayıb. Yenidən doğuş keçmiş əməlləri biçmək üçün bu dünyaya dönə-dönə, bədəndən bədənə qayıdışdır. Dirilmə mühakimə üçün bir dəfə olan bir qaldırılmadır.
Nəticə — Quran doğuşlar dövrü yox, mühakiməyə bir dirilmə öyrədir. Heç kim keçmiş həyatın əvəzini almaq üçün bu dünyaya yenidən doğulmur.
Baxışlar
Yenidən doğuş Vedanın təlimidir (Vedanta)
Upanişadlar şruti, vəhy edilmiş müqəddəs mətn və Vedanın sonudur. Onlar ruhun ölümdə hara getdiyini və bilik onu azad edənə (mokşa) qədər əməllərinə görə bədənə necə qayıtdığını öyrədir. Gita da eyni şeyi öyrədir. Vivekanandanın Ümumdünya Dinlər Parlamentinə dediyi kimi, Vedalar bildirir ki, insan keçmişi olmuş ruhdur. Ölüm yalnız bir bədəndən başqasına dəyişmədir.
Vedanta ənənəsi və Swami Vivekananda kimi müasir müəllimlər
Çandoqya Upanişadı öyrədir ki, qurban və sədəqə ilə yaşayanlar aya gedir. Yaxşı əməlləri tükənəndə onlar doğulmağa qayıdır.
Təkzib
Qəbul edək ki, hinduların şruti saydığı Çandoqya qayıdış öyrədir. Eyni Upanişad deyir ki, “bu bilik səndən əvvəl heç bir brəhmənə getməyib”. O, himnlərin ölümsüz göyünü bitən qalma müddətinə çevirir. Bir müqəddəs mətnin iki qatı razılaşmayanda Quran bunu həll edir: ölülər geri göndərilmir (23:99-100).
Gita deyir ki, bədəndəki mənlik köhnə bədənləri atıb yenilərinə keçir. Bu, adamın yeni paltar geyinməsi kimidir.
Təkzib
Qəbul edək ki, Gita bunu öyrədir. Lakin o, himnlərin “ölümsüz, çürüməz aləm”ini “savabları tükənəndə” bitən qalma müddətinə çevirir. Bu, himnlərin ümidini dəyişir, onların yenidən doğuş öyrətdiyini göstərmir. Yenidən doğuşun doğru olub-olmadığına Quran cavab verir: ölülər geri göndərilmir (23:99-100).
Vivekananda 1893-cü il Dinlər Parlamentində çıxış edib. O deyib ki, Vedalar öyrədir ki, insan keçmişi olmuş ruhdur və ölüm bədən dəyişməsidir.
Təkzib
Vivekananda Vedanı Vedantanın Upanişadlarla birlikdə oxuduğu kimi nəzərdə tuturdu. Himnlərin özü ölüləri “Ən uca göydə” Atalara göndərir, heç vaxt bətnə yox. Upanişad deyir ki, onun qayıdış təlimi əvvəllər heç bir brəhmənə getməyib.
Şatapatha Brahmana deyir ki, biliyi olmayanlar “öləndə yenidən həyata qayıdır”. Onlar dəfələrlə Ölümün yeməyi olur.
Təkzib
Qəbul edək ki, Şatapatha yenidən həyata qayıtmaqdan danışır. Macdonell deyir ki, bu anlayış “növbəti dünyada təkrar doğuşlar və ölümlərdən kənara çıxmır”. O deyir ki, yer üzündə doğuş ilk dəfə Upanişadlarda gəlir.
Riq Vedada yenidən doğuşun toxumu
Upanişadlar himnlərdə artıq olanı açır. Dəfn himni ölü adamı sonrakı qayıdış yolunun keçdiyi sulara və bitkilərə göndərir. O, həm də onun bədənə qovuşması üçün dua edir. Tapmaca himninin bir ayəsi Sayananın oxunuşunda hələ anasının bətnində ikən çoxlu doğuşa tabe olan adamdan danışır. Swami Dayananda onuncu kitabın bir duasında əvvəlki doğuşlar və yenidən doğuşlar tapıb.
Himnlərin hindu oxucuları: Swami Dayananda; 1.164.32 barədə orta əsr şərhçisi Sayana
Dəfn himni ölü adamı “savabına görə yerə və ya göyə get” deyə göndərir. O, həm də onu sulara və bitkilərdəki yurda göndərir.
Təkzib
Qəbul edək ki, misra suların və bitkilərin adını çəkir. O, əvvəlcə gözü günəşə, nəfəsi küləyə qaytarır. Muir ‘savabına görə’ sözlərini “(Müxtəlif hissələrinin) təbiətinə görə” kimi oxuyur. Hər iki halda o, bətni yox, yer və göyü adlandırır. Növbəti misra Aqnidən “bu adamı dindarların diyarına apar” deyə istəyir. Macdonell deyir ki, ən çoxu bir parça “nəzəriyyənin rüşeymlərini ehtiva edə bilər”.
Eyni himn dua edir ki, ölü adam yeni həyat geyinərək bədənə qovuşsun.
Təkzib
Qəbul edək ki, o, bədənə qovuşur. Ayə “Yenə, ey Aqni ... Atalara göndər” sözləri ilə başlayır. Eyni himn eyni cür “Atalara təhvil ver” deyir. Deməli, bədən yer üzündə anadan alınmır, Atalar arasında geyinilir.
Wilson Sayananın Riq Veda 1.164.32 oxunuşunu tərcümə edib. Orada ayə anasının bətnində bürünmüş, çoxlu doğuşdan keçən adamdan danışır.
Təkzib
Qəbul edək ki, Sayana belə oxuyub. Bu, tapmacadır və sözlərin mənası barədə erkən hind kitabı Nirukta başqa oxunuş qeyd edir: “Bu, yağış hadisəsinə aiddir”. Məsələni açıq dəfn himnləri həll edir.
Swami Dayananda yenidən doğuş fəslini Riq Veda 10.59.6-7 ilə başlayıb. O deyib ki, bu ayələr əvvəlki doğuşlar və yenidən doğuşlardan danışır.
Təkzib
Qəbul edək ki, Dayananda belə oxuyub. Himnin özü “doğan Günəşə baxaq” və “yaşayacağımız günləri uzat” deyə istəyir. O, başqa həyat üçün yox, bu həyatın davamı üçün dua edir.
Akademik mövqe
Status: Consensus
Veda alimləri razıdır ki, Riq Veda yenidən doğuş öyrətmir. Onun dəfn himnləri hesab edir ki, od və ya qəbir yalnız bədəni məhv edir, ölülər isə Yama və Atalarla yaşamağa davam edir. Macdonell hətta sonrakı Vedalarda da ruhların köçməsinə işarə tapmayıb. O, yalnız qəbul edib ki, ruhun sulara və ya bitkilərə getdiyi bir parça onun rüşeymlərini saxlaya bilər. Hume Riq Vedada ruh köçməsindən iz tapmayıb. Hər ikisi onun ilk müəyyən formasını ayinlərin nəsr kitabı olan Şatapatha Brahmanaya aid edir. Hume həm də amerikalı sanskrit alimi Hopkinsin ardınca dördüncü Veda olan Atharva Vedada onun ilkin əlamətini qeyd edir. Macdonell deyir ki, Brahmananın forması növbəti dünyada təkrar doğuşlar və ölümlərdən kənara çıxmır. O deyir ki, Upanişadlar onu bu dünyada yenidən doğuşa çevirib. O, Çandoqyanın növbəti dünyada qalma müddətini gələcək həyat barədə köhnə Veda inancının qalığı adlandırır.
İslam baxışı
Hər insan bu dünyada bir həyat yaşayır, ölür və dirilməyə qədər baryerin arxasında gözləyir. Sonra hamı bir dəfə dirilir və öz əməllərini görür. Heç kim başqa bədəndə bu dünyaya yenidən doğulmur. Ölüləri əməlləri ilə görüşməyə göndərən Riq Veda dəfn himnləri buna sonrakı yenidən doğuş təlimindən daha yaxındır. Upanişadın özü deyir ki, onun qayıdış təlimi əvvəllər heç bir brəhmənə getməyib.
Quran ölən adamın geri göndərilmək yalvarışını rədd edir. O, ölülərin qarşısına dirildikləri günə qədər baryer qoyur.
Quran bəşəriyyət üçün iki həyat sayır: bu və dirilmə. İbn Kəsir deyir ki, 40:11-i 2:28-in işığında oxumaq düzgün baxışdır.
Allahın (﷾) bu dünyada ölümdən dirildiyi az sayda insan dəlil olaraq öz bədənlərində qayıdıb. Heç biri başqası kimi yenidən doğulmayıb.
Hər can zərrə ağırlığına qədər əməllərini görəcək. Hamı mühakimə üçün Allahın (﷾) hüzuruna gətiriləcək.
Riq Vedanın dəfn himnləri ölüləri ən uca göydə Yama və Atalara göndərir. Onlar heç vaxt onları doğulmağa geri göndərmir.
Çandoqya Upanişadı deyir ki, o vaxta qədər heç bir brəhmən ölülərin necə qayıtdığını bilməyib. Brihadaranyaka Upanişadı da bununla razıdır.