Qısa cavab
Hər iki dua Tanrıdan nəsə istəməzdən əvvəl Onu tərifləyir, lakin Onu fərqli adlandırır. Quranın açılış surəsi əl-Fatihə Allahı (﷾) aləmlərin Rəbbi kimi tərifləyir. O, Onu heç vaxt Ata adlandırmır. Rəbbin Duasında şagirdlər birbaşa Tanrıdan onları bağışlamağı istəyir. Dərhal ardınca İsa deyir ki, Tanrı başqalarını bağışlayanları bağışlayır. O, başqa heç bir şərt demir, xaç və ya qan barədə heç nə demir. Quran da eyni əlaqəni öyrədir və İslam deyir ki, Allah (﷾) Ona üz tutanları bağışlayır. Bir çox Bibliyada Rəbbin Duası “Çünki Padşahlıq, qüdrət və izzət əbədi olaraq Sənindir” sözləri ilə bitir. Bu sözlər Mattanın ən qədim yunan nüsxələrində yoxdur və duanın Luka variantında da yoxdur. Müsəlmanlar əl-Fatihəni Peyğəmbərin (ﷺ) öyrətdiyi kimi hər namazda oxuyur.
Tam izah
İsanın öyrətdiyi dua
Matta və Luka İsanın şagirdlərinə öyrətdiyi duanı verir. Xristianlar onu hər gün və kilsədə deyir. Mattada o, Tanrını “Atamız” adlandırmaqla başlayır. Kral Ceyms tərcüməsində (1611-ci ilin köhnə ingilis Bibliyasında) o, Tanrının padşahlığına, qüdrətinə və izzətinə təriflə bitir. Lukanın daha qısa formasında belə son yoxdur.
“Buna görə siz belə dua edin: Ey göylərdəki Atamız! Sənin adın müqəddəs tutulsun. Sənin Padşahlığın gəlsin. Sənin iradən göydə olduğu kimi yerdə də olsun. Bu gün gündəlik çörəyimizi bizə ver. Bizə borclu olanları bağışladığımız kimi, bizim də borclarımızı bağışla. Bizi sınağa çəkmə, bizi şərdən xilas et. Çünki Padşahlıq, qüdrət və izzət əbədi olaraq Sənindir. Amin.”
“O onlara dedi: Dua edəndə deyin: Ey göylərdəki Atamız! Sənin adın müqəddəs tutulsun. Sənin Padşahlığın gəlsin. Sənin iradən göydə olduğu kimi yerdə də olsun. Bizə gündəlik çörəyimizi hər gün ver. Günahlarımızı bağışla, çünki biz də bizə borclu olan hər kəsi bağışlayırıq. Bizi sınağa çəkmə, bizi şərdən xilas et.”
Quranın açılış surəsi
əl-Fatihə (Açılış) yeddi ayədir. O, Allahı (﷾) aləmlərin Rəbbi və Bəsləyəni kimi tərifləyir. O, yalnız Ona ibadət edildiyini və yalnız Ondan kömək istənildiyini bildirir. O, Ondan doğru yola hidayət diləyir. Peyğəmbər (ﷺ) öyrədib ki, onsuz heç bir namaz sayılmır, ona görə müsəlmanlar onu hər gün dəfələrlə oxuyur.
“Mərhəmətli və Rəhmli Allahın adı ilə! Həmd, aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur – Mərhəmətli və Rəhmli olana, Din gününün Sahibinə! Biz yalnız Sənə ibadət edir və yalnız Səndən kömək diləyirik. Bizi doğru yola yönəlt! Nemət bəxş etdiyin şəxslərin yoluna, qəzəbə uğramışların və azmışların (yoluna) yox!”
Ubadə ibn əs-Samit rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: əl-Fatihə oxunmayan namaz etibarlı deyil.
Hər dua Tanrını necə adlandırır
Hər iki dua Tanrıdan nəsə istəməzdən əvvəl Onu tərifləyir. Rəbbin Duası “Sənin adın müqəddəs tutulsun” deyir. əl-Fatihə “Həmd, aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur” deyir. Hər ikisi təslim də olur: “Sənin iradən göydə olduğu kimi yerdə də olsun” və “Biz yalnız Sənə ibadət edir”. Fərq Tanrının necə adlandırılmasındadır. Rəbbin Duası ‘Ata’ deyir. əl-Fatihə aləmlərin Rəbbi, Mərhəmətli, Rəhmli və Din gününün Sahibi deyir. O, heç vaxt Ata demir. Müsəlmanlar bir Allahın (﷾) göndərdiyi peyğəmbərlərin eyni ruhda dua öyrətməsini gözləyir.
“Buna görə siz belə dua edin: Ey göylərdəki Atamız! Sənin adın müqəddəs tutulsun. Sənin Padşahlığın gəlsin. Sənin iradən göydə olduğu kimi yerdə də olsun. Bu gün gündəlik çörəyimizi bizə ver. Bizə borclu olanları bağışladığımız kimi, bizim də borclarımızı bağışla. Bizi sınağa çəkmə, bizi şərdən xilas et. Çünki Padşahlıq, qüdrət və izzət əbədi olaraq Sənindir. Amin.”
“Mərhəmətli və Rəhmli Allahın adı ilə! Həmd, aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur – Mərhəmətli və Rəhmli olana, Din gününün Sahibinə! Biz yalnız Sənə ibadət edir və yalnız Səndən kömək diləyirik. Bizi doğru yola yönəlt! Nemət bəxş etdiyin şəxslərin yoluna, qəzəbə uğramışların və azmışların (yoluna) yox!”
Qurbansız bağışlanma
Şagirdlər Tanrının Özündən onları bağışlamağı istəyir. Sonra İsa bu bağışlanmanın nədən asılı olduğunu dərhal izah edir: başqa insanları bağışlamaqdan. Qan, xaç və ya əvvəlcə ödənməli qurban barədə bir söz də yoxdur. Quran da başqalarını bağışlamaqla Allah (﷾) tərəfindən bağışlanmaq arasında eyni əlaqəni öyrədir.
“Çünki əgər siz insanların təqsirlərini bağışlasanız, səmavi Atanız da sizi bağışlayacaq. Lakin insanların təqsirlərini bağışlamasanız, Atanız da sizin təqsirlərinizi bağışlamayacaq.”
“Sizlərdən fəzilət və sərvət sahibi olanlar qohumlara, miskinlərə və Allah yolunda hicrət edənlərə (heç bir şey) verməyəcəklərinə and içməsinlər. Qoy əfv edib bağışlasınlar. Məgər siz Allahın sizi bağışlamasını istəmirsinizmi? Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.”
Rəbbin Duası və əl-Fatihə: müqayisə nə göstərir
- Hər iki dua Ondan nəsə diləməzdən əvvəl Tanrını həmd edir, lakin Onu fərqli adlandırır.
- Əl-Fatihə Allahı (﷾) aləmlərin Rəbbi, Mərhəmətli, Rəhmli adlandırır. Onu heç vaxt Ata adlandırmır.
- İsa dedi ki, Tanrı başqalarını bağışlayanları bağışlayır və nə xaçın, nə qanın adını çəkdi. Quran eyni bağlılığı öyrədir.
Ən qədim nüsxələrdə olmayan son
“Çünki Padşahlıq, qüdrət və izzət əbədi olaraq Sənindir. Amin” sözləri Matta 6:13-ün Kral Ceyms tərcüməsində durur. Onlar ən qədim yunan əlyazmalarında yoxdur. NIV (Yeni Beynəlxalq Versiya) kimi müasir tərcümələr onları mətndən çıxarır. Lukanın variantında da belə son yoxdur. Deməli, ən qədim nüsxələr Kral Ceyms tərcüməsinin çap etdiyindən daha qısa dua göstərir.
“Bizi sınağa çəkmə, bizi şərdən xilas et. Çünki Padşahlıq, qüdrət və izzət əbədi olaraq Sənindir. Amin.”
Matta 6:13 barədə qeyd edir ki, ‘çünki Padşahlıq, qüdrət və izzət Sənindir’ son sözləri erkən və mühüm əlyazmalarda (onların arasında Sinay və Vatikan kodeksləri) və duanın erkən şərhçilərində yoxdur və bir neçə fərqli formada yayılıb. Belə nəticəyə gəlir ki, onlar sonradan, çox güman ki, kilsə ibadətində işlətmək üçün, 1 Salnamələr 29:11-13-dən götürülərək əlavə edilib.
New International Version King James Version-da olan on altı ayəni əsas mətnindən çıxarır və yalnız haşiyədə verir: Matta 17:21, 18:11 və 23:14; Mark 7:16, 9:44, 9:46, 11:26 və 15:28; Luka 17:36 və 23:17; Yəhya 5:4; Həvarilərin işləri 8:37, 15:34, 24:7 və 28:29; və Romalılara 16:24. Mark 16:9-20 və Yəhya 7:53-8:11-i ən erkən əlyazmalarda olmadığını qeyd edərək çap edir. Rəbbin duasını Matta 6:13-də ‘çünki Padşahlıq, qüdrət və izzət əbədi olaraq Sənindir. Amin’ sözləri olmadan bitirir və qeyd edir ki, onu yalnız bəzi gec əlyazmalar əlavə edir. Kolosselilərə 1:14-də ‘Onun qanı ilə’ sözləri olmadan ‘satın alınma, günahların bağışlanması’ oxuyur. Vəhydə King James Version-da olan on üç söz və ya ifadə yoxdur: 1:8, 1:11 (iki dəfə), 5:14, 11:1, 11:17, 14:12, 15:2, 16:5, 16:7, 16:14, 19:1 və 21:24.
Duanın xaça ehtiyacı varmı?
Matta 26:28 — fəsil 26, ayə 28
“Çünki bu, günahların bağışlanması üçün çoxları uğrunda tökülən yeni əhdin qanımdır.”
Nə üçün istinad olunub
Son Şam yeməyində İsa deyir ki, onun qanı günahların bağışlanması üçün tökülür. Xristianlar Rəbbin Duasında istənilən bağışlanmanı bu ayə ilə oxuyur.
Cavab
İsa duanı Son Şam yeməyindən çox əvvəl öyrədib. Elə növbəti sözlərdə o, onun bağışlanma istəyini izah edib: Tanrı başqalarını bağışlayanları bağışlayır. Başqa yerdə o deyir: “bunun nə demək olduğunu öyrənin: Mən qurban deyil, mərhəmət istəyirəm”. Lukada o, sadəcə Tanrıdan mərhəmət istəyən və saleh sayılaraq evinə gedən vergiyığandan danışır. Bu parçalarda bağışlanma Tanrıdan istəyənə qurbansız gəlir.
Nəticə — İsanın duaya öz izahı və Lukadakı məsəli bağışlanmanı qurbana yox, Tanrıdan istəməyə və başqalarını bağışlamağa bağlayır.
Baxışlar
Əsas xristian baxışı
Xristianlar düşünür ki, Rəbbin Duası İsanın ardıcıllarına verdiyi nümunə duadır. Onlar deyir ki, Tanrını ‘Ata’ adlandırmaq İsanın onlara açdığı yaxınlığı ifadə edir. Onlar həm də deyir ki, istədikləri bağışlanma onun ölümünə söykənir.
İsa şagirdlərinə Tanrıya “göylərdəki Atamız” deyə müraciət etməyi öyrədib.
Təkzib
Tutaq ki, Matta və Luka bu duanı yazır. Mattada İsa bütün şagirdlərinə “Atamız” deməyi deyir, Tanrı isə bütün İsrail xalqını “Mənim oğlumdur, ilk oğlumdur” adlandırır. Deməli, bu söz dua edən hər kəsə aiddir və Bibliya bütöv bir xalqı onu ilahi etmədən Tanrının oğlu adlandırır. Quran Allahın (﷾) yaxınlığını onsuz göstərir: “Mən (onlara) yaxınam”.
Xristianlar düşünür ki, duada istənilən bağışlanmanı İsanın qanı təmin edir. Onlar deyir ki, o, “günahların bağışlanması üçün” tökülüb.
Təkzib
Tutaq ki, Matta bu sözləri Son Şam yeməyində yazır. İsa duanı bundan çox əvvəl öyrədib və onun bağışlanma istəyini elə növbəti sözlərdə izah edib: Tanrı başqalarını bağışlayanları bağışlayır. Başqa yerdə o deyir: “bunun nə demək olduğunu öyrənin: Mən qurban deyil, mərhəmət istəyirəm”. Lukada bir vergiyığan Tanrıdan mərhəmət istəyib və saleh sayılaraq evinə gedib.
İslam baxışı
əl-Fatihə Peyğəmbərin (ﷺ) hər müsəlman namazının bir hissəsi etdiyi duadır. O, Allahdan (﷾) hidayət istəməzdən əvvəl Onu tərifləyir. O, Allahı (﷾) aləmlərin Rəbbi kimi adlandırır və heç vaxt Ata kimi adlandırmır. Müsəlmanlar Peyğəmbər (ﷺ) onu öyrədəndən bəri hər namazda oxuyur.
əl-Fatihə Allahı (﷾) tərifləyir, yalnız Ona ibadət edildiyini bildirir və Ondan hidayət diləyir.
Peyğəmbər (ﷺ) öyrədib ki, əl-Fatihəsiz heç bir namaz sayılmır.
Kral Ceyms tərcüməsi Rəbbin Duasını son sözlərlə bitirir. Onlar Mattanın ən qədim yunan əlyazmalarında və Lukanın variantında yoxdur.
İsa Tanrının bağışlamasını başqalarını bağışlamağa bağlayır və qurbandan danışmır.
Quran Allah (﷾) tərəfindən bağışlanmağı başqalarını bağışlamağa bağlayır.
İslam öyrədir ki, Allah (﷾) Ona üz tutanları qan tələb etmədən bağışlayır. Quran qurbanlar barədə belə deyir ki, Allaha (﷾) onların qanı yox, təqva çatır.