Qısa cavab
Quranın seçimi tarixən doğrudur. ‘Firon’ sözü misirlicə ‘böyük ev’ demək olan ‘per-aa’ sözündən gəlir. Min ildən çox bu söz insanı yox, sarayı bildirib. O, padşahın özünün adı yalnız təxminən e.ə. 1550-ci ildə başlayan Yeni Padşahlıqda olub. Quran Yusifin hekayəsindəki hakimi “Hökmdar” adlandırır, “Firon” sözünü isə Musanın qarşılaşdığı hakim üçün saxlayır. Bibliya hər ikisini dönə-dönə firon adlandırır, İbrahimin dövründəki hakimi də. Peyğəmbər (ﷺ) İbrahimin dövründəki hakimi firon yox, padşah və ya zalım adlandırıb. Heroqliflər (Misir şəkil yazısı) 1822-ci ildə oxunana qədər bunu heç kim yoxlaya bilməzdi. Bibliyanı köçürən adam firon yazardı. Deməli, burada Quran Bibliyanı köçürməyib və bu, İslamın onun Allahdan (﷾) gəldiyi cavabına uyğun gəlir.
Tam izah
İki hekayə, iki ad
Yusifin hekayəsində Quran Misirin hakimini hər dəfə ‘əl-məlik’, yəni hökmdar adlandırır. O, bu surədə ‘Firavn’ (Firon) sözünü heç vaxt işlətmir. Musanın hekayəsində isə hakimi lap əvvəldən Firon adlandırır.
“Hökmdar dedi: “Mən (yuxuda) yeddi arıq inəyin yeddi kök inəyi yediyini, həmçinin yeddi yaşıl sünbül və bir o qədər də qurusunu (yaşıl sünbüllərin quru sünbüllərə sarıldığını) gördüm. Ey əyanlar! Əgər yuxu yoza bilirsinizsə, yuxumun yozumunu mənə bildirin”.”
“Hökmdar (bu yozumu eşitdikdə,) dedi: “Onu yanıma gətirin!”. (Hökmdarın göndərdiyi) elçi (Yusifin) yanına gəldikdə (Yusif) dedi: “Ağanın yanına qayıt və soruş ki, əllərini kəsən qadınların məqsədi nə idi? Şübhəsiz ki, Rəbbim onların hiyləsini biləndir”.”
“Onlardan sonra Musanı ayələrimizlə Firon və onun əyanlarına elçi göndərdik. Onlar isə (Musanın gətirdiyi) ayələri inkar etdilər. Bir gör fəsad törədənlərin aqibəti necə oldu.”
Bibliya üçü üçün də firon sözünü işlədir
Yaradılış Kral Ceyms tərcüməsində ‘Pharaoh’ (firon) sözünü 94 dəfə işlədir. O, bu sözü İbrahimin qarşılaşdığı hakim üçün bir ayədə üç dəfə və Yusifin hekayəsi boyu işlədir. O, ‘Misir padşahı’ sözünü üç ayədə yalnız dörd dəfə deyir və onlardan biri ‘Misir padşahı firon’dur. Sonra Çıxış Musanın dövründəki hakim üçün yenə firon sözünü işlədir.
“Fironun başçıları da onu gördülər və fironun qarşısında təriflədilər: qadın fironun evinə götürüldü.”
“Yusif Misirə endirildi; fironun məmuru, keşikçilər başçısı misirli Potifar onu oraya gətirmiş ismaililərin əlindən aldı.”
“Tam iki il sonra firon yuxu gördü: budur, çayın yanında durmuşdu.”
“Sonra firon adam göndərib Yusifi çağırtdı, onu tələsik zindandan çıxardılar: üzünü qırxdı, paltarını dəyişdi və fironun yanına girdi.”
Peyğəmbərin (ﷺ) İbrahimin dövründəki hakim barədə dedikləri
Peyğəmbər (ﷺ) İbrahimin, Saranın və ona Həcəri verən hakimin hekayəsini danışıb. Onun sözlərində bu hakim ‘padşah və ya zalım’dır. Peyğəmbərin (ﷺ) səhabəsi Əbu Hureyrə eyni hekayəni danışır və ‘zalım’ deyir. Heç biri onu firon adlandırmır.
Əbu Hureyrə Peyğəmbərin (ﷺ) danışdığını rəvayət edir: İbrahim Sara ilə ‘bir padşahın və ya zalımın’ hökm sürdüyü torpağa getdi; o, Saranı almağa çalışdı, hər dəfə gücsüz qaldı və onu xidmətçi Həcər ilə birgə İbrahimə qaytardı.
Əbu Hureyrə İbrahim və Sara barədə eyni hekayəni danışır: onlar bir zalımın torpağından keçdilər, onun Saraya qarşı cəhdi uğursuz oldu və o, Saraya Həcəri xidmətçi verdi.
| Hekayə | İslam mənbələri hökmdarı adlandırır | Bibliya hökmdarı adlandırır |
|---|---|---|
| Misirdə İbrahim və Sara | ‘Padşah və ya zalım’, Peyğəmbərin (ﷺ) öz sözləri ilə | Firon |
| Yusif | Padşah (əl-məlik), hər dəfə | Firon, bütün hekayə boyu |
| Musa | Firon (Firavn) | Firon |
Firon sözü misirli per-aa, ‘böyük ev’, yəni saray sözündən gəlir. O, padşahın özünün adı yalnız təxminən e.ə. 1550-də başlayan Yeni Padşahlıqda olub. Heroqliflər 1822-dən oxunmağa başlayana qədər heç kim bunu yoxlaya bilməzdi.
‘Per-aa’ nə demək idi və nə vaxt
Qədim Misiri öyrənən misirşünaslar ‘per-aa’ sözünü ‘böyük ev’, yəni kral sarayı kimi oxuyur. Yalnız Yeni Padşahlıqda, 18-ci sülalədə (padşahların 18-ci xəttində) o, padşahın özü üçün işlənib. Ən erkən mümkün hal təxminən e.ə. 1450-ci ildə padşah III Tutmosun dövrünə aiddir. Ən erkən dəqiq hal təxminən e.ə. 1350-ci ildə padşah Exnatonun dövrünə aiddir. Bu, yalnız heroqliflər oxunduğu üçün məlumdur və bunu 1822-ci ildə fransız alimi Champollion başlayıb. Ondan əvvəl sağ olan heç kim onları oxuya bilmirdi.
Orta Misir dilinin standart qrammatikası. İzah edir ki, ‘Böyük Ev’ mənasını verən pr-aa əvvəlcə kral sarayının adı idi və yalnız Yeni Padşahlıqda (18-ci sülalədən) padşahın özü üçün işlənməyə başlayıb.
1822-ci ilin sentyabrında Parisdə Académie des Inscriptions et Belles-Lettres-də oxunan məktub; Champollion orada Misir heroqliflərinin necə işlədiyini izah etdi. O, onların deşifrəsinin başlanğıcını qeyd edir; ondan əvvəl min ildən çox müddət heç kim onları oxuya bilməmişdi.
Yusif Musadan çox əvvəl gəlib
Bibliya israillilərin Misirdən çıxışından əvvəl İsrailin Misirdə 430 il qaldığını deyir (Çıxış 12:40). Misirin öz Merneptah Steli, padşah Merneptahın daş abidəsi, təxminən e.ə. 1208-ci ildə Kənanda İsrailin adını çəkir. Bu rəqəmə görə Yusif təxminən e.ə. 1550-ci ildə başlayan Yeni Padşahlıqdan əvvəl gəlib. Bəzi xristianlar daha qısa hesab işlədir. Bu hesaba görə də o, ‘per-aa’ sözünün padşah üçün təxminən e.ə. 1350-ci ildə Exnatonun dövründəki ən erkən dəqiq işlənməsindən çox əvvəl gəlib. Bibliyanın öz rəqəmlərinə görə, Quranın işlətmədiyi ad o vaxt hələ uyğun gəlmirdi.
“Misirdə yaşayan İsrail övladlarının qərib qalması dörd yüz otuz il oldu.”
Merneptahın beşinci ilindən, təxminən e.ə. 1208-ci ildən qələbə kitabəsi. Kənanda məğlub etdiyini iddia etdiyi xalqlar arasında İsrailin adını çəkir; bu, Bibliyadan kənarda İsrailin ən erkən xatırlanmasıdır.
Köçürən ‘hökmdar’ yazardımı?
Peyğəmbərin (ﷺ) hekayələrini Bibliyadan götürdüyü ittihamı burada yıxılır. İslamdan əvvəlki yazılı ərəbcə Bibliya məlum deyil və o, oxuya bilmirdi. Tənqidçilərin göstərdiyi mənbə Yaradılışdır, Yaradılış isə Yusifin dövründəki hakimi dönə-dönə firon adlandırır. Yaradılış 94 dəfə işlətdiyi fironla müqayisədə ‘Misir padşahı’ sözünü yalnız dörd dəfə deyir və onlardan biri ‘Misir padşahı firon’dur. Deməli, onun ardınca gedən köçürən firon yazardı. Köçürən mənbəsinin dediyini yazır, lakin Quran Yusifin dövründəki hakimi heç vaxt firon adlandırmır.
İslamdan əvvəl Bibliyanın yazılı ərəbcə tərcüməsinə dair heç bir sübut tapmır; qorunub qalmış ən erkən ərəbcə tərcümələri müsəlman hakimiyyəti altında yaşayan xristianlar və yəhudilər edib.
“Tam iki il sonra firon yuxu gördü: budur, çayın yanında durmuşdu.”
“Hökmdar dedi: “Mən (yuxuda) yeddi arıq inəyin yeddi kök inəyi yediyini, həmçinin yeddi yaşıl sünbül və bir o qədər də qurusunu (yaşıl sünbüllərin quru sünbüllərə sarıldığını) gördüm. Ey əyanlar! Əgər yuxu yoza bilirsinizsə, yuxumun yozumunu mənə bildirin”.”
Ayə-ayə
Yaradılış 41:1 — Tövrat (Qanun), fəsil 41, ayə 1
“Tam iki il sonra firon yuxu gördü: budur, çayın yanında durmuşdu.”
Nə üçün istinad olunub
Yusifin dövründəki hakimi firon adlandırmaq səhv deyil; müəllif oxucularının bildiyi adı işlədib.
Cavab
Onda Bibliya erkən dövr üçün sonrakı adı işlədib. Tənqidçilərin daha sonra gəldiyini və Bibliyanı köçürdüyünü dediyi Quran isə bunu etməyib. O, hər dövrə uyğun gələn adı işlədib. On iki yüz il bunu heç kim yoxlaya bilməzdi.
Nəticə — Hər halda, Quran iddia olunan mənbəyinin səhv etdiyi yerdə doğrudur və köçürən belə etməz.
Baxışlar
Xristian
Yaradılış ‘firon’ sözü padşah adı olduqdan sonra yazılıb və ya redaktə edilib. Deməli, müəllif oxucularının bildiyi sözü işlədib.
Yaradılış Yusifin dövründəki hakimi boyu firon adlandırır. Xristianlar bunu nəql edənin öz dövrünün adını işlətməsi kimi oxuyur.
Təkzib
Tutaq ki, nəql edən öz dövrünün adını işlədə bilər. Onda Yaradılış erkən dövr üçün sonrakı addan istifadə edir, Quran isə uyğun gələn adı, “Hökmdar” sözünü saxlayır. Yaradılışın ardınca gedən köçürən firon yazardı.
Yəhudi: Tövrat onu firon adlandırır
Tövrat Yusifin dövründəki hakimi boyu firon adlandırır. Yəhudi ənənəsi Tövratın Musaya verildiyini düşünür, deməli, onun padşah üçün işlətdiyi söz doğrudur.
Yaradılış Yusifin dövründəki hakimi firon adlandırır: “Tam iki il sonra firon yuxu gördü”.
Təkzib
Misir qeydləri göstərir ki, ‘per-aa’, ‘Böyük Ev’, əvvəlcə sarayın adı olub və padşahın özü üçün yalnız Yeni Padşahlıqda işlənməyə başlayıb. Bibliyanın öz rəqəmlərinə görə Yusif bundan əvvəl yaşayıb. Quran Yusifin dövründəki hakimi “Hökmdar”, Musanın dövründəki hakimi “Firon” adlandırır, hər birini öz yerində, halbuki heroqlifləri 1822-ci ilə qədər heç kim oxuya bilmirdi.
İslam baxışı
Quran hər adı öz yerində işlədir, Bibliya isə yox. Peyğəmbər (ﷺ) oxuya bilmirdi. Onun yazılı ərəbcə Bibliyası yox idi. O, heroqlifləri oxuya bilənlərdən on iki əsr əvvəl yaşayıb. Bu fərq Quranın onun olmadığının nişanəsidir.
Quran Yusifin dövründəki hakimi “Hökmdar”, Musanın dövründəki hakimi “Firon” adlandırır.
Yaradılış İbrahimin və Yusifin dövründəki hakimləri firon adlandırır.
Peyğəmbər (ﷺ) İbrahimin dövründəki hakimi firon yox, ‘padşah və ya zalım’ adlandırıb.
‘Per-aa’ saray demək idi və padşahın adı yalnız Yeni Padşahlıqda olub.
‘Per-aa’ sözünün işlənməsini yalnız 1822-ci ildən heroqliflər oxunduqdan sonra bilmək olardı.
Bibliya Misirdə 430 il deyir. İsrailin təxminən e.ə. 1208-ci ildə Kənanda olmasından geriyə sayılanda bu illər Yusifi Yeni Padşahlıqdan əvvələ qoyur.
İslamdan əvvəlki yazılı ərəbcə Bibliya tərcüməsi məlum deyil.