Qısa cavab
Caynların Yaradan barədə sualları bizim kimi yaradanı təsvir edir, Quran isə belə olmayanı təsvir edir. Cayn müəllimləri soruşur ki, kamil varlıq niyə yaratsın, material haradan gəlib və mərhəmətli yaradan niyə əzaba imkan versin. Hər sual ehtiyacları, səbəbi və material ehtiyatı olan yaradan fərz edir. Allah (﷾) heç nədən asılı deyil və yaratdığından heç nəyə ehtiyacı yoxdur. O, şeyləri “Ol!” əmri ilə var edir. Caynizm Yaradanı inkar edir və Svetambara kanonu sadaladığı yaradılış izahlarını rədd edir. Quran Yaradan barədə başqa izah verir. İslam sizi Onun barədə dediklərini ölçməyə dəvət edir.
Tam izah
Cayn arqumenti haradan gəlir
Caynizm Yaradanı inkar edir. O öyrədir ki, dünyanın başlanğıcı yoxdur və yenidən doğumdan azad olmuş can ilahidir. İki böyük ənənə, Svetambaralar (ağ geyinənlər) və Diqambaralar (səma geyinənlər) hər ikisi belə hesab edir, ona görə bu səhifə hər dəfə ənənənin adını çəkir. Sutrakritanqa Svetambara mətnidir. O, dünyanın tanrılar, Brahman (burada yaradan tanrı Brahma) və ya İşvara (hökmdar Rəbb) tərəfindən yaradıldığı fikirlərini sadalayır. Başqaları deyir ki, onu Svayambhu (Özündən Var Olan) yaradıb və ya dünya yumurtasından çıxıb. O deyir ki, öz arqumentləri ilə dünyanın yaradıldığını iddia edənlər həqiqəti bilmir. Bu ayə izahları rədd edir, arqumentləri vermir. Arqumentlər doqquzuncu əsr Diqambarası Cinasena kimi müəllimlərdən, onun Mahapuranasından gəlir.
“Bəzi (filosofların) başqa bir səhvini də eşidirik: bəziləri deyir ki, dünya tanrılar tərəfindən, başqaları Brahman tərəfindən yaradılıb (və ya idarə olunur). Bəziləri deyir ki, onu İşvara yaradıb, başqaları xaosdan çıxdığını deyir və s., canlı varlıqları və cansız şeyləri, müxtəlif ləzzət və ağrısı ilə bu dünyanı.”
“Öz dəlilləri ilə dünyanın yaradıldığını iddia edənlər həqiqəti bilmirlər. (Dünya) heç vaxt məhv də olmayacaq.”
Mahapuranasında (4-cü fəsil) Diqambara müəllimi Cinasena Yaradana qarşı dəlil gətirir. Yaradan kamildirsə, niyə yaratmaq istəsin? Dünyanı əyləncə üçün yaradıbsa, bu, uşaqcasınadır. Xammala ehtiyacı olubsa, o haradan gəlib, əvvəlcə onu düzəldibsə, nədən? Dünyanı mərhəmətdən yaradıbsa, varlıqlar niyə əzab çəkir? Bədəni olmayan varlıq maddəyə necə təsir edə bilər?
Cinasenanın sualları
Cinasena soruşur ki, kamil varlıq ümumiyyətlə niyə yaratmaq istəsin. Dünyanı əyləncə üçün yaradıbsa, bu, uşaqlıqdır. Xammal lazım idisə, o, haradan gəlib və onu əvvəl yaradıbsa, nədən? Mərhəmətdən hərəkət edibsə, varlıqlar niyə əzab çəkir? Bədəni olmayan varlıq maddəyə necə təsir edə bilər? Bunlar ciddi suallardır və rədd edilməyə yox, cavablara layiqdir.
Mahapuranasında (4-cü fəsil) Diqambara müəllimi Cinasena Yaradana qarşı dəlil gətirir. Yaradan kamildirsə, niyə yaratmaq istəsin? Dünyanı əyləncə üçün yaradıbsa, bu, uşaqcasınadır. Xammala ehtiyacı olubsa, o haradan gəlib, əvvəlcə onu düzəldibsə, nədən? Dünyanı mərhəmətdən yaradıbsa, varlıqlar niyə əzab çəkir? Bədəni olmayan varlıq maddəyə necə təsir edə bilər?
Suallar nəyi fərz edir
Hər sual Yaradana böyük miqyasda usta kimi yanaşır. Dulusçunun ehtiyacları, səbəbi, gili və əlləri var. Allah (﷾) belə olsaydı, suallar güclü olardı. Quran deyir ki, O, belə deyil. Heç nə Ona bənzəmir, O, Əvvəldir və doğmayan və doğulmayan Əbədidir. Deməli, suallar Quranın təsvir etmədiyi yaradana yönəlib.
“(Allah) göyləri və yeri Yaradandır. O sizin üçün özünüzdən zövcələr, heyvanlardan da cütlər yaratdı. O sizi bu yolla çoxaldır. Onun heç bir bənzəri yoxdur. O, Eşidəndir, Görəndir.”
“O, Əvvəldir, Axırdır, Zahirdir, Batindir. O, hər şeyi biləndir.”
“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”
Heç nəyə ehtiyacı yoxdursa, niyə yaratsın?
Məqsədi olmaq ehtiyacı olmaqla eyni deyil. Doluluqdan hədiyyə verən insan çatışmazlıqdan yox, səxavətdən hərəkət edir. Quran deyir ki, Allaha (﷾) ehtiyaclı olan bizik və Allah (﷾) heç nəyə möhtac deyil. Deyir ki, O, cinləri və insanları Ona qulluq üçün yaradıb, lakin onlardan ruzi tələb etmir. Çalışan öz xeyrinə çalışır. O, həmçinin deyir ki, dünya əyləncə üçün yaradılmayıb.
“Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız. Allah isə Zəngindir, Tərifəlayiqdir.”
“Mən cinləri və insanları yalnız Mənə ibadət etmək üçün yaratdım.”
“Mən onlardan ruzi istəmirəm. Mən onlardan Məni yedirtmələrini də istəmirəm. Həqiqətən, Allah ruzi verəndir, qüvvət sahibidir, Mətindir.”
“Kim də (Allah yolunda və ya nəfsi ilə) cihad edərsə, o ancaq özü üçün cihad etmiş olar (faydası özünə qayıdar). Allah aləmlərə (məxluqata) möhtac deyildir.”
“Biz göyü, yeri və onların arasında olanları əyləncə üçün yaratmamışıq.”
Material haradan gəlib?
Sual material ehtiyatı lazım olan, sonra həmin ehtiyat üçün yaradan lazım olan işçini təsvir edir. Lakin hər hansı material ehtiyatı, ən kiçik atoma qədər, bir haldan başqasına dəyişir, deməli, başqa bir şeydən asılıdır. Hər şeyin asılı olduğuna özünə ehtiyat lazım ola bilməz. Quran eyni şeyi deyir: Allah (﷾) hər şeyin xaliqidir. Göylərin və yerin ilk yaradılışı Ona aiddir və bir işi hökm edəndə “Ol!” deyir və o, olur. Deməli, nə varsa, onu O yaradıb.
“Allah hər şeyin xaliqidir. O, hər şeyi qoruyandır.”
“O, göyləri və yeri (misilsiz olaraq) yaradandır. Onun zövcəsi olmadığı halda övladı necə ola bilər? Hər şeyi O xəlq etmişdir. O, hər şeyi biləndir.”
“Göyləri və yeri misilsiz xəlq edən Odur. O, bir işə hökm verdikdə ona ancaq: “Ol!”– deyər, o da olar.”
Əzab niyə var?
Cinasena iddia edir ki, yaxşı Yaradan əzab çəkən varlıqlar yaratmazdı. Quran cavab verir ki, Allah (﷾) hansımızın əməlcə daha yaxşı olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradıb. Deyir ki, O, bizi şər və xeyirlə sınayır. Hər can Ona qayıdır, ona görə hesab ölümlə bağlanmır. Sınaq dünyası mükafat deyil. Cayn oxucu soruşa bilər ki, niyə biri digərindən çoxu ilə doğulur və Allah (﷾) nəticəni bilirsə, niyə ümumiyyətlə sınayır. Quran deyir ki, Allah (﷾) insanları verdiyi ilə sınamaq üçün dərəcələrlə yüksəldib. Deyir ki, O, heç bir cana gücündən artıq yük qoymur və həmin gün heç bir cana zərrə qədər haqsızlıq edilmir. Onun nəticəni bilməsi heç kimin seçimini məcbur etmir. Sınaq hər əməli həqiqətən bizim edir ki, hökmün ədalətli olduğu görünsün. “Allah niyə əzaba icazə verir?” səhifəsi tam cavabı verir.
“Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Biz sizi sınamaq üçün şər və xeyirlə imtahana çəkirik. Siz ancaq Bizə qaytarılacaqsınız!”
“Verdiyi nemətlərlə sınamaq üçün sizi yer üzünün xələfləri təyin edən, dərəcə etibarilə birinizi digərinizdən üstün tutan Odur. Həqiqətən, sənin Rəbbin tezliklə cəza verəndir. Həqiqətən, O, bağışlayandır, rəhmlidir.”
“Allah hər kəsi yalnız onun qüvvəsi çatdığı qədər mükəlləf edər. Hər kəsin qazandığı xeyir yalnız onun özünə, qazandığı şər də, yalnız öz əleyhinədir. “Ey Rəbbimiz, unutsaq və ya xəta etsək bizi cəzalandırma! Ey Rəbbimiz, bizdən əvvəlkiləri yüklədiyin kimi, bizi ağır yüklə yükləmə! Ey Rəbbimiz, gücümüz çatmayan şeyi daşımağa bizi vadar etmə! Bizi əfv et, bizi bağışla, bizə rəhm et! Sən bizim Himayədarımızsan! Kafir qövmə qalib gəlməkdə bizə yardım et!””
“Biz Qiyamət günü ədalət tərəziləri ilə haqq-hesab çəkəcəyik. Heç kimə hər hansı bir şeydə zülm edilməyəcəkdir. (Görülmüş iş) bir xardal dənəsi mislində olsa belə, onu gətirib (tərəziyə) qoyacağıq. Biz hesab çəkməyə bəs edərik.”
Öz iradəsi ilə hərəkət edən yaradan barədə cayn şeiri
Sarva-Darşana-Samqraha hindu (Advaita) müəllifi Madhavanın caynizm sisteminin on dördüncü əsr xülasəsidir. O, cayn mətni deyil. O, ‘Cinanın Tərifi’ adlı himndən sitat gətirir. Xülasə himnin müəllifini və ənənəsini adlandırmır. Şeir deyir ki, öz azad iradəsi ilə hərəkət edən yaradan yoxdur, yoxsa onun təsiri həsir düzəltməyə də çatardı. Sonra soruşur ki, üç dünyanı İşvara düzəldibsə, ustaların nə faydası var.
“Burada öz azad iradəsi ilə hərəkət edən yaradan yoxdur, əks halda təsiri həsir düzəltməyə də yayılardı. İşvara üç aləmi düzəldirsə, sənin və ya bütün sənətkarların nə faydası olardı?”
Allahın (﷾) yaratdığı səbəb yenə də səbəbdir
Şeir ustanın işini ustanın yerinə görən yaradanı təsvir edir. Quran bunu demir. O deyir ki, Allah (﷾) sizi və əl işinizi yaradıb və göydən yağış endirib onunla meyvələr çıxarıb. Toxucu, dəzgah və ip hamısı Onun məxluqlarıdır. Hər şeyin Yaradanı olmaq dünyanın işləyişini faydasız etmir. Bu, onların hamısının Ondan asılı olduğu deməkdir.
“Halbuki sizi də, sizin etdiklərinizi (öz əllərinizlə düzəltdiklərinizi) də Allah yaratmışdır.”
“O Rəbbinizə ki, sizin üçün yer üzünü döşəmə, göyü isə tavan etdi. Göydən su endirib onunla sizin üçün (növbənöv) məhsullardan ruzi yetişdirdi. Siz də (bunu) bildiyiniz halda (heç kəsi) Allaha tay tutmayın.”
“Allah hər şeyin xaliqidir. O, hər şeyi qoruyandır.”
| Sual | Quranın cavabı |
|---|---|
| Kamil varlıq niyə yaratsın? | Onun heç nəyə ehtiyacı yoxdur; Ona ehtiyacı olan bizik. Dünya əyləncə üçün yaradılmayıb. |
| Material haradan gəlib? | O, hər şeyin Yaradanıdır. O, ‘Ol’ deyir və olur. |
| Varlıqlar niyə əzab çəkir? | Həyat və ölüm imtahandır və hesab ölümlə bağlanmır. |
| Hər şeyi O yaradıbsa, ustaların nə faydası var? | O, sizi də, əl işinizi də yaradıb. Onun yaratdığı səbəb yenə səbəbdir. |
Kanonun rədd etdiyi izahlar və başlanğıcı olmayan dünya
Sutrakritanqa tanrıların, Brahmanın, İşvaranın, Svayambhunun və ya yumurtanın yaradılışını rədd edir. Quran Yaradan barədə başqa izah verir. O, Birdir və doğulmayıb, heç nə Ona bənzəmir və O, Əvvəl və Axırdır. Kanon həmçinin deyir ki, dünya heç vaxt məhv olmayacaq. Əbədi dünya belə dəyişən və bir-birindən asılı hissələrdən ibarətdir. Quran insanlardan soruşur ki, heç nədən yaranıblar, yoxsa özlərini özləri yaradıblar. Eyni sual hər dəyişən şeyə aiddir. “Hər şeyin yaradanı varsa, Tanrını kim yaradıb?” və “Niyə heç nə yox, nəsə var?” səhifələri buna baxır.
“Bəzi (filosofların) başqa bir səhvini də eşidirik: bəziləri deyir ki, dünya tanrılar tərəfindən, başqaları Brahman tərəfindən yaradılıb (və ya idarə olunur). Bəziləri deyir ki, onu İşvara yaradıb, başqaları xaosdan çıxdığını deyir və s., canlı varlıqları və cansız şeyləri, müxtəlif ləzzət və ağrısı ilə bu dünyanı.”
“Öz dəlilləri ilə dünyanın yaradıldığını iddia edənlər həqiqəti bilmirlər. (Dünya) heç vaxt məhv də olmayacaq.”
“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”
“(Allah) göyləri və yeri Yaradandır. O sizin üçün özünüzdən zövcələr, heyvanlardan da cütlər yaratdı. O sizi bu yolla çoxaldır. Onun heç bir bənzəri yoxdur. O, Eşidəndir, Görəndir.”
“O, Əvvəldir, Axırdır, Zahirdir, Batindir. O, hər şeyi biləndir.”
“Yoxsa onlar heç bir şey olmadan (Xaliqsizmi) yaranıblar? Yaxud onlar (öz-özlərini) yaradanlardır? Yoxsa onlar göyləri və yeri yaradıblar? Xeyr, onlar qətiyyən inanmırlar.”
Yaradan kimdir və iddianı necə ölçməli
Caynlar artıq üç şeyi hesab edir. Heç bir təsvir və tanrı canı xilas edə bilməz. Hər can öz əməlləri üçün cavab verir. Təmkin və canlılara mərhəmət önəmlidir. İslam məsuliyyəti və təmkini saxlayır və hər əməli görən və yaxın olanın adını çəkir. Allah (﷾) deyir ki, çağırana cavab verir. O, bizə mesajını necə ölçməyi də deyib: Quranı diqqətlə düşünün və onun bütöv olub-olmadığını görün. Onu bütün bəşəriyyətə göndərilmiş Muhəmməd (ﷺ) gətirib. Müsəlmanlar hər oxucunu, caynları da, kitabı və onu gətirən adamı ölçməyə dəvət edir. İslam iman, ibadət və xarakterin birlikdə olduğu tam həyat yoludur.
“Əgər qullarım səndən Mənim barəmdə soruşsalar, sözsüz ki, Mən (onlara) yaxınam, Mənə dua edənin duasını qəbul edərəm. Gərək onlar da, Mənim çağırışımı qəbul etsinlər və Mənə iman gətirsinlər ki, bəlkə (bununla) doğru yola yönəlsinlər.”
“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”
“De: “Ey insanlar! Şübhəsiz ki, mən sizin hamınıza göndərilmiş Allahın elçisiyəm. Göylərin və yerin hökmranlığı Ona məxsusdur, Ondan başqa (ibadətə layiq olan) məbud yoxdur. O həm dirildir, həm də öldürür. Elə isə Allaha və Onun ummi (yazıb-oxumaq bilməyən) Elçisinə, həm də Allaha və Onun kəlmələrinə inanan peyğəmbərə iman gətirin. Onun ardınca gedin ki, bəlkə doğru yola yönələsiniz”.”
“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”
Yeddi cavab cavablandırılıb
Sarva-Darsana-Samgraha, 3-cü fəsil (Arhata sistemi) — s. 45
“Burada öz azad iradəsi ilə hərəkət edən yaradan yoxdur, əks halda təsiri həsir düzəltməyə də yayılardı. İşvara üç aləmi düzəldirsə, sənin və ya bütün sənətkarların nə faydası olardı?”
Nə üçün istinad olunub
Öz iradəsi ilə hərəkət edən yaradan hər şeyi, hətta həsiri də düzəltməli olardı. Onda ustalar faydasız olardı.
Cavab
Quran Allahı (﷾) toxucunun yerinə işləyən kimi təsvir etmir. O deyir ki, Allah (﷾) sizi və əl işinizi yaradıb və yağış endirib onunla meyvələr çıxarır. Toxucu, dəzgah və ip Onun məxluqlarıdır və Onun yaratdığı səbəb yenə də səbəbdir. Hər şeyin Yaradanı olmaq dünyanın işləyişini faydasız etmir. Bu, onların Ondan asılı olduğu deməkdir. Şeirin özü bizə cayn mətnində yox, cayn baxışının on dördüncü əsr hindu xülasəsində gəlir.
Nəticə — Şeir ustanı əvəz edən yaradana cavab verir. Quran ustanın və onun işinin Yaradanını təsvir edir.
Cinasena, Mahapurana 4 — 4-cü fəsil, Yaradana qarşı parça
Mahapuranasında (4-cü fəsil) Diqambara müəllimi Cinasena Yaradana qarşı dəlil gətirir. Yaradan kamildirsə, niyə yaratmaq istəsin? Dünyanı əyləncə üçün yaradıbsa, bu, uşaqcasınadır. Xammala ehtiyacı olubsa, o haradan gəlib, əvvəlcə onu düzəldibsə, nədən? Dünyanı mərhəmətdən yaradıbsa, varlıqlar niyə əzab çəkir? Bədəni olmayan varlıq maddəyə necə təsir edə bilər?
Nə üçün istinad olunub
Kamil varlığın heç nəyə ehtiyacı yoxdur, ona görə yaratmağa səbəbi olmazdı. Ya nəyisə çatışmırdı, ya da oynayırdı.
Cavab
Məqsədi olmaq ehtiyacı olmaqla eyni deyil. Doluluqdan verilən hədiyyənin səbəbi var və verən heç nə itirmir. Quran deyir ki, Allaha (﷾) ehtiyaclı olan bizik və Allah (﷾) heç nəyə möhtac deyil. Deyir ki, O, cinləri və insanları Ona qulluq üçün yaradıb və növbəti ayədə onlardan ruzi tələb etmədiyini deyir. Çalışan öz xeyrinə çalışır. O, açıq deyir ki, dünya əyləncə üçün yaradılmayıb.
Nəticə — Səxavətdən yaratmaq çatışmazlıqdan yaratmaq deyil. İbadət ibadət edənin xeyrinədir və Allah (﷾) ondan heç nə qazanmır.
Cinasena, Mahapurana 4 — 4-cü fəsil, Yaradana qarşı parça
Mahapuranasında (4-cü fəsil) Diqambara müəllimi Cinasena Yaradana qarşı dəlil gətirir. Yaradan kamildirsə, niyə yaratmaq istəsin? Dünyanı əyləncə üçün yaradıbsa, bu, uşaqcasınadır. Xammala ehtiyacı olubsa, o haradan gəlib, əvvəlcə onu düzəldibsə, nədən? Dünyanı mərhəmətdən yaradıbsa, varlıqlar niyə əzab çəkir? Bədəni olmayan varlıq maddəyə necə təsir edə bilər?
Nə üçün istinad olunub
Yaradana xammal lazım idisə, ya o, yaradılmamışdı və hər şeyi yaratmayıb, ya da onu başqa şeydən yaradıb. Onda eyni sual sonsuz qayıdır.
Cavab
Geriyə gediş gil ehtiyatı lazım olan işçiyə aiddir. Hər hansı material ehtiyatı, ən kiçik atoma qədər, bir haldan başqasına dəyişir, deməli, başqa bir şeydən asılıdır. Hər şeyin asılı olduğuna özünə ehtiyat lazım ola bilməz. Quran deyir ki, Allah (﷾) hər şeyin xaliqidir, deməli, nə material varsa, onu O yaradıb. Deyir ki, bir işi hökm edəndə “Ol!” deyir və o, olur. Onun asılı olduğu ehtiyat yoxdur və ona görə suallar zəncirinin başlamağa yeri yoxdur.
Nəticə — O, hər şeyin Yaradanıdırsa, heç bir material Onun yaratmasından kənarda deyil.
Quran 41:11 — Fussilət surəsi, ayə 11
“Sonra O, tüstü halında olan göyə tərəf yönəlib ona və yerə buyurdu: “Könüllü surətdə və ya məcburi olaraq gəlin (əmrimə boyun əyin)!” Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!”– dedilər.”
Nə üçün istinad olunub
Sizin öz Quranınız göylər formalaşmazdan əvvəl səmadan tüstü kimi danışır, deməli, material artıq var idi.
Cavab
Ayə deyir ki, O, tüstü halında olan səmaya yönəlib. Ona və yerə bir yerə gəlməyi deyib. O, tüstünün Yaradanı olmadığını demir. Həmin Kitab deyir ki, Allah (﷾) hər şeyin xaliqidir (39:62). O, həmçinin deyir ki, göylərin və yerin ilk yaradılışı Ona aiddir (2:117). Sonra forma verilən materialı da O yaradıb.
Nəticə — Ayə göylərin yaradılışının bir mərhələsindən danışır. O, Allahdan (﷾) ayrı nəyinsə mövcud olduğunu demir.
Quran 67:2 — əl-Mülk surəsi, ayə 2
“Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
Nə üçün istinad olunub
Allah dünyanı mərhəmətdən yaradıbsa, əzab olmazdı. Yoxsa, O, mərhəmətli deyil.
Cavab
Quran dünyanın mükafat olduğunu demir. Deyir ki, Allah (﷾) hansımızın əməlcə daha yaxşı olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradıb. Deyir ki, O, bizi şər və xeyirlə sınayır. Hər can Ona qayıdır, ona görə hesab qəbirdə bağlanmır. Qeyri-bərabər doğumlara gəlincə, Quran deyir ki, Allah (﷾) insanları verdiyi ilə sınamaq üçün dərəcələrlə yüksəldib. Deyir ki, O, heç bir cana gücündən artıq yük qoymur. Deyir ki, heç bir cana zərrə qədər haqsızlıq edilməyəcək. Onun nəticəni bilməsi heç kimin seçimini məcbur etmir. Sınaq hər əməli həqiqətən bizim edir ki, hökmün ədalətli olduğu görünsün. “Allah niyə əzaba icazə verir?” səhifəsi tam cavabı verir.
Nəticə — Sınaq dünyasında əzab qəddar Yaradanı göstərmir, çünki hesab Onunla həll olunur və heç bir cana artıq yük qoyulmur.
Sutrakritanqa 1.1.3.9 — 1-ci kitab, 1-ci dərs, 3-cü fəsil, 9-cu şeir
“Öz dəlilləri ilə dünyanın yaradıldığını iddia edənlər həqiqəti bilmirlər. (Dünya) heç vaxt məhv də olmayacaq.”
Nə üçün istinad olunub
Cinanın öz kanonu deyir ki, öz arqumentləri ilə yaradılış üçün arqument gətirənlər həqiqəti bilmir. Dünya heç vaxt yaradılmayıb və heç vaxt məhv olmayacaq.
Cavab
Kanonun bunu dediyini qəbul edirik. Heç vaxt məhv olmayan dünya yenə də dəyişən və bir-birindən asılı hissələrdən ibarətdir. Belə şeylər zənciri zəncirin niyə olduğunu izah etmir. Quran insanlardan heç nədən yaranıb-yaranmadıqlarını, yoxsa özlərini özlərinin yaradıb-yaratmadıqlarını soruşur (52:35-36). Eyni sual hər dəyişən şeyə aiddir.
Nəticə — Kanon dünyanın yaradılmadığını bildirir. İslam dəyişən dünyanın nədən asılı olduğunu soruşur və heç nədən asılı olmayanın adını çəkir.
Əl-Qəzali, Təhafütül-Fəlasifə, birinci müzakirə
Təhafütül-Fəlasifənin (Filosofların ziddiyyəti) birinci müzakirəsində əl-Qəzali dünyanın Allahın iradəsi qədər əbədi olmalı olduğu arqumentini qarşılayır. O cavab verir ki, əbədi iradə dünyanın bir müddət olmamasını və müəyyən anda başlamasını tələb edə bilər və bu, Allahda heç bir dəyişiklik tələb etmir.
Nə üçün istinad olunub
Allahın iradəsi əbədidirsə, dünya da əbədi olardı. Onun iradəsi başlayıbsa, Allah dəyişib.
Cavab
Bu, köhnə sualdır və müsəlman ilahiyyatçılar ona cavab verib. Əl-Qəzali Təhafütül-Fəlasifə əsərində iddia edib ki, əbədi iradə bir şeyin başladığı anı seçə bilər. Seçim əbədidir, yalnız onun obyekti başlayır. Deməli, dünyanın başlaması üçün Onda heç nə dəyişməli deyil. “Niyə heç nə yox, nəsə var?” səhifəsi daha geniş suala baxır.
Nəticə — Əbədi iradə iradə edəndə heç bir dəyişiklik olmadan dünyanın nə vaxt başlayacağını müəyyən edə bilər.
Baxışlar
Cinasena (Diqambara)
Doqquzuncu əsr Diqambara müəllimi Cinasena iddia edir ki, kamil, mərhəmətli və bədənsiz Yaradan mümkün deyil. Onun sualları yaratmaq istəyinə, materiala, əzaba və bədənsiz hərəkətə aiddir.
Kamil varlığın heç nəyə ehtiyacı yoxdur, ona görə yaratmağa səbəbi yoxdur. Əyləncə üçün yaradıbsa, bu, uşaqlıq olardı.
Təkzib
Heç nəyə ehtiyacı olmadığını qəbul edirik: Quran deyir ki, Allah (﷾) heç nəyə möhtac deyil və ruzi tələb etmir. Doluluqdan hədiyyənin ehtiyacsız məqsədi var və Quran deyir ki, yaradılış əyləncə deyil.
Yaradana xammal lazımdır. O, artıq var idisə, hər şeyi yaratmayıb. Onu əvvəl yaradıbsa, nədən?
Təkzib
Hər hansı material ehtiyatı, ən kiçik atoma qədər, bir haldan başqasına dəyişir, deməli, başqa bir şeydən asılıdır. Hər şeyin asılı olduğuna ehtiyat lazım deyil. Quran eyni şeyi deyir: bir işi hökm edəndə “Ol!” deyir (2:117).
Mərhəmətli Yaradan əzab çəkən varlıqlar yaratmazdı.
Təkzib
Əzabın gerçək olduğunu qəbul edirik. Quran deyir ki, Allah (﷾) hansımızın əməlcə daha yaxşı olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradıb və hər can Ona qayıdır. Sınaq dünyasında ağrı qəddar Yaradanı göstərmir.
Bədəni olmayan Yaradan maddəyə təsir edə bilməz.
Təkzib
Bədənin özü yaradılmış və asılıdır, ona görə hər şeyin əsasına o lazım ola bilməz. Quran deyir ki, heç nə Ona bənzəmir (42:11).
Svetambara kanonu (Sutrakritanqa)
Svetambara mətni Sutrakritanqa dünyanın yaradıldığı izahlarını sadalayır və onları səhv adlandırır. Deyir ki, dünya heç vaxt məhv olmayacaq. Diqambaralar Svetambara kanonunu qəbul etmir, lakin hər iki ənənə Yaradanı inkar edir.
Bəzi izahlar deyir ki, dünyanı tanrılar, Brahman və ya İşvara yaradıb. Belə izahlar səhvdir (Sutrakritanqa 1.1.3.5-6).
Təkzib
Kanonun bu izahları rədd etdiyini qəbul edirik. Quran başqa izah verir: Bir olan, doğulmayan və yaratdığı heç nəyə bənzəməyən Yaradan.
Yaradılış üçün arqument gətirənlər həqiqəti bilmir və dünya heç vaxt məhv olmayacaq (Sutrakritanqa 1.1.3.9).
Təkzib
Kanonun bunu dediyini qəbul edirik. Əbədi dünya yenə də dəyişən və bir-birindən asılı hissələrdən ibarətdir. Quran insanlardan özlərini özlərinin yaradıb-yaratmadığını soruşur (52:35-36). Eyni sual hər dəyişən şeyə aiddir.
Hindu müəllifin sitat gətirdiyi cayn himni
Sarva-Darşana-Samqraha cayn baxışının on dördüncü əsr hindu (Advaita) xülasəsidir. O, Cinaya tərif himnindən sitat gətirir. Himn deyir ki, öz azad iradəsi ilə hərəkət edən yaradan hər şeyi, hətta həsiri də düzəldər və ustalara fayda qoymazdı.
Öz azad iradəsi ilə hərəkət edən yaradan yoxdur, yoxsa onun təsiri həsir düzəltməyə də çatardı. Ustalar faydasız olardı.
Təkzib
Quran Allahı (﷾) ustanın yerinə işləyən kimi təsvir etmir. O deyir ki, Allah (﷾) sizi və əl işinizi yaradıb və yağış meyvələr çıxarır. Onun yaratdığı səbəb yenə də səbəbdir.
İslam baxışı
Cayn sualları ehtiyacları, səbəbi və material ehtiyatı olan usta kimi yaradana yönəlib. Quran heç nədən asılı olmayan və yaratdığından heç nəyə ehtiyacı olmayanı təsvir edir. O, hər şeyi əmri ilə yaradıb və həyatı sınaq edib. O, yaxındır, eşidir və mühakimə edir. İman, ibadət və xarakter bir həyat yolu kimi birlikdədir.
Cayn sualları dulusçu kimi ehtiyacları, səbəbi və material ehtiyatı olan yaradan fərz edir.
Quran Əvvəl olan, doğulmayan və heç nəyin Ona bənzəmədiyini təsvir edir.
Allahın (﷾) yaradılışından heç nəyə ehtiyacı yoxdur. Məqsəd ehtiyac deyil və çalışan öz xeyrinə çalışır.
Allah (﷾) hər şeyin Xaliqidir və “Ol!” əmri ilə yaradır. Deməli, hər hansı materialı O yaradıb.
Həyat sınaqdır və hesab ölümlə bağlanmır, ona görə əzab qəddar Yaradanı göstərmir.
Dəyişən və bir-birindən asılı hissələr dünyası, başlanğıcı olmasa belə, özünü izah etmir. Quran insanlardan heç nədən yaranıb-yaranmadıqlarını, yoxsa özlərini özlərinin yaradıb-yaratmadıqlarını soruşur.
Quran diqqətlə ölçülməyi istəyir. Onu bütün bəşəriyyətə göndərilmiş Muhəmməd (ﷺ) gətirib.