Qısa cavab
Xeyr. Yeşaya 53 qulun adını heç vaxt çəkmir. Yeşaya ‘qul’ sözünü birdən çox şəxs üçün işlədir və yəhudi oxucular bu fəsli çoxdan İsraildən danışan fəsil kimi oxuyub. Matta onun sözlərini sitat gətirəndə onları İsanın xəstələrə şəfa verməsi üçün işlədir. Bibliya həm də deyir ki, hər kəs öz günahına görə öldürülsün. Oğul atanın təqsirini daşımayacaq. İsa Tanrının bu sözlərini sitat gətirib: “Mən qurban deyil, mərhəmət istəyirəm”. İncillərdə kahinlər onu öldürmək üçün hiylə qurub, Pilat isə onda heç bir təqsir tapmayıb. İncillərin öz xəbərinə görə bu, günahsız bir adamın qətli idi. Quran deyir ki, hiylə quranlar uğursuz olub. Onlar onu nə öldürüb, nə də çarmıxa çəkib.
Tam izah
Ayə və xristian oxunuşu
Xristianlar Yeşaya 52:13-dən 53:12-yə qədər olan hissəni Tanrının vəd etdiyi padşah olan Məsih barədə peyğəmbərlik kimi oxuyur. Onlar deyir ki, o, günahkarların yerinə əzab çəkib öləcəkdi. Onlar Həvarilərin İşlərini göstərir. Orada ilk xristian vaizi Filip bu hissədən başlayaraq Efiopiyalı məmura İsanı vəz edir.
“Lakin o, itaətsizliklərimiz üçün yaralandı, təqsirlərimiz üçün əzildi: sülhümüzün cəzası onun üzərində idi və onun yaraları ilə şəfa tapdıq.”
“O zaman Filip ağzını açdı, həmin Yazıdan başlayaraq ona İsanı vəz etdi.”
Yəhudi oxunuşu: qul İsraildir
Yeşaya 53-ə aparan bir neçə fəsildə Tanrı İsraili adı ilə Öz qulu adlandırır. Yəhudi oxunuşunda 53-cü fəsildə danışanlar millətlərin padşahlarıdır. Onlar xor baxdıqları xalqın Tanrının qulu olduğunu görüb heyrətə düşür. JPS 1917 tərcüməsi (Yəhudi Nəşr Cəmiyyətinin ingiliscə Bibliyası) ibrani mətni “itaətsizliklərimiz üzündən yaralandı” kimi verir. Yəhudi oxunuşunda millətlər etiraf edir ki, İsrail onların günahları üzündən, onların əli ilə əzab çəkib. Fəsil heç kimin adını çəkmir və Tanrının və ya Məsihin ölməsindən heç nə demir.
“Sən isə, İsrail, qulum, seçdiyim Yaqub, dostum İbrahimin nəsli;”
“İndi dinlə, ey qulum Yaqub, seçdiyim İsrail;”
“O, mənə dedi: ‘Sən Mənim qulumsan, İsrail, səninlə izzətlənəcəyəm.’”
“Beləcə o, çoxlu milləti heyrətə salacaq, padşahlar onun üzündən ağızlarını bağlayacaq; onlara deyilməyəni görəcək, eşitmədiklərini dərk edəcəklər.”
“Lakin o, itaətsizliklərimiz üzündən yaralandı, təqsirlərimiz üzündən əzildi: rifahımızın cəzası onun üzərində idi və onun yaraları ilə şəfa tapdıq.”
Yəhudi oxunuşunun ilk qeydi
Yəhudi oxunuşu xristianlara müasir cavab deyil. Təxminən b.e. 248-ci ildə yazan xristian alimi Origen alim bir yəhudi ilə debatı qeyd edir. Həmin yəhudi bu hissəni bütün İsrail xalqından danışan hissə kimi başa düşürdü. Onlar əzab çəkir və millətlər arasında səpələnmiş halda yaşayırdılar.
Xristian alimi Origen qeyd edir ki, alim yəhudilərlə debatda Yeşaya 53-ü sitat gətirəndə yəhudi opponenti peyğəmbərliyin millətlər arasında səpələnmiş və əzab çəkən bütün yəhudi xalqından bir şəxs kimi danışdığını cavab verdi.
Matta Yeşaya 53-ü necə işlədir
Matta bir axşam İsa xəstələrə şəfa verib ruhları qovanda Yeşaya 53:4-ü sitat gətirir. Mattaya görə qul ölməklə yox, xidməti dövründə şəfa verib onları aradan götürməklə “xəstəliklərimizi daşıdı”.
“Axşam düşəndə Onun yanına cinlərə tutulmuş çoxlu adam gətirdilər; O, ruhları sözlə qovdu və bütün xəstələrə şəfa verdi ki, Yeşaya peyğəmbərin dedikləri yerinə yetsin: O, zəifliklərimizi götürdü və xəstəliklərimizi daşıdı.”
| Oxunuş | Qul |
|---|---|
| Xristian | Məsih İsa, günahkarların yerinə əzab çəkib ölür. |
| Yəhudi | Yeşayanın Tanrının qulu adlandırdığı İsrail. |
| Origenin qeydində bir yəhudi (təxminən 248) | Əzab çəkən və millətlər arasında səpələnmiş bütün İsrail xalqı. |
| Matta | 53:4-ü İsanın ölümünə yox, xidməti zamanı xəstələri sağaltmasına tətbiq edir. |
Hər can öz yükünü daşıyır
Musanın Qanunu da, Yezekel peyğəmbər də deyir ki, heç kim başqasının günahına görə öldürülmür. Quran da eyni şeyi deyir: heç kim başqasının yükünü daşıya bilməz, hətta yaxın qohum belə. Musa bir dəfə İsrailin yerinə kitabdan silinməyi təklif edib. Tanrı bunu rədd edib və qayda verib: Ona qarşı günah edən kitabdan silinən şəxsdir. Qanun həm də kasıb adamın günahını heç qan olmadan, un təqdimi ilə bağışlayırdı. Bu, quru ölçü vahidi olan efanın onda biri idi.
“Atalar övladlara görə öldürülməsin, övladlar da atalara görə öldürülməsin: hər kəs öz günahına görə öldürülsün.”
“Günah edən can öləcək. Oğul atanın təqsirini daşımayacaq, ata da oğulun təqsirini daşımayacaq: salehin salehliyi onun üzərində, pisin pisliyi də onun üzərində olacaq.”
“Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Yükü ağır olan kimsə öz yükünü daşımaq üçün (başqasını köməyə) çağırsa və çağırdığı kimsə yaxın qohumu olsa belə, o yükdən heç nə daşınmaz. Sən ancaq Rəbbindən (Onu) görmədikləri halda qorxanları və namaz qılanları xəbərdar edirsən. Kim (günahlardan) təmizlənirsə, öz xeyrinə təmizlənmiş olur. Qayıdış Allahadır.”
“İndi onların günahını bağışlasan...; yoxsa, yalvarıram, məni yazdığın kitabdan sil. RƏBB Musaya dedi: Mənə qarşı günah edəni kitabımdan siləcəyəm.”
“Lakin iki qumru və ya iki göyərçin balası gətirə bilməsə, günah edən təqdim olaraq günah qurbanı üçün efanın onda biri qədər narın un gətirsin; üzərinə yağ tökməsin, kündür qoymasın, çünki bu, günah qurbanıdır. Sonra onu kahinin yanına gətirsin, kahin ondan bir ovuc, onun xatirə hissəsini götürüb qurbangahda RƏBBə odda verilən təqdimlərə görə yandırsın: bu, günah qurbanıdır. Kahin bunlardan birində etdiyi günaha görə onun üçün kəffarə etsin və ona bağışlanacaq; qalanı taxıl təqdimi kimi kahinin olsun.”
Qurban deyil, mərhəmət
İsa qanunun sərt müəllimləri olan fariseylərə dedi ki, gedib Tanrının “Mən qurban deyil, mərhəmət istəyirəm” sözləri ilə nəyi nəzərdə tutduğunu öyrənsinlər. O, Huşə peyğəmbərdən sitat gətirirdi. Tanrı təqdimlərdən çox mərhəmət və Onu bilməyi istəyir. İsanın öz məsəllərində azğın oğul qayıtdığı anda bağışlanır. Yalnız mərhəmət diləyən vergiyığan bəraət qazanaraq evinə gedir. Bu hekayələrin heç birində qurban yoxdur. İbranilərə 9:22 barədə səhifə tam dəlili verir.
“Lakin gedin və bunun nə demək olduğunu öyrənin: Mən qurban deyil, mərhəmət istəyirəm. Çünki Mən salehləri deyil, günahkarları tövbəyə çağırmağa gəlmişəm.”
“Çünki qurban deyil, mərhəmət istədim; yandırma qurbanlarından çox Tanrını bilməyi.”
“O qalxıb atasının yanına getdi. O hələ uzaqda ikən atası onu gördü, ona rəhmi gəldi, qaçıb boynuna sarıldı və onu öpdü.”
“Vergiyığan isə uzaqda dayanıb gözlərini belə göyə qaldırmağa cürət etmir, sinəsinə döyərək deyirdi: Ey Tanrı, mən günahkara rəhm et. Sizə deyirəm, o yox, bu adam bəraət qazanaraq evinə getdi, çünki özünü yüksəldən alçaldılacaq, özünü alçaldan isə yüksəldiləcək.”
İncillər nə baş verdiyini deyir
İncillərdə onun ölümünə səbəb olanlar qətl planı qururdu. Başçı kahinlər baş kahinin sarayında toplaşıb. Onlar İsanı hiylə ilə tutub öldürməyi planlaşdırıb. Pilat dəfələrlə onda heç bir təqsir tapmadığını deyib və yalnız qarışıqlığı dayandırmaq üçün güzəştə gedib. Bir gecə əvvəl İsa kasanın ondan uzaqlaşması üçün dua etmişdi. Musanın Qanununda heç nə günahsız adamın düşmənləri tərəfindən öldürülməsini Tanrıya təqdim etmir. Yəhyanın xəbərində İsa canını özünün verdiyini deyir. Lakin qurbanın könüllü olması günahkarın yerinə günahsızı cəzalandırmağı ədalətli etmir.
“O zaman başçı kahinlər, ilahiyyatçılar və xalqın ağsaqqalları Qayafa adlı baş kahinin sarayında toplaşdılar və İsanı hiylə ilə tutub öldürmək üçün məsləhətləşdilər.”
“O zaman Pilat başçı kahinlərə və xalqa dedi: Bu Adamda heç bir təqsir tapmıram.”
“Pilat Ona dedi: Həqiqət nədir? Bunu deyib yenə yəhudilərin yanına çıxdı və onlara dedi: Mən Onda heç bir təqsir tapmıram.”
“Pilat heç nəyə nail ola bilmədiyini, əksinə, qarışıqlıq başladığını görəndə su götürdü, xalqın qarşısında əllərini yudu və dedi: Mən bu saleh Şəxsin qanından təmizəm; özünüz baxın.”
“O bir az irəli gedib üzüstə düşdü və dua edib dedi: Atam, mümkünsə, bu kasa Məndən uzaqlaşsın; amma Mənim istədiyim kimi yox, Sənin istədiyin kimi olsun.”
“Heç kim onu Məndən almır, Mən onu Özüm verirəm. Onu verməyə ixtiyarım var, onu geri almağa da ixtiyarım var. Bu əmri Atamdan almışam.”
Hiylə quranlar uğursuz oldu
Quran bildirir ki, İsanı öldürməklə öyünənlər onu nə öldürüb, nə də çarmıxa çəkib. Bu, onlara ancaq elə göstərilib.
“bir də: “Biz Allahın elçisi Məryəm oğlu İsa Məsihi öldürdük!”– dediklərinə görə (lənətə düçar edildilər). Halbuki onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Onlara ancaq (İsanın) bənzəri göstərildi. Şübhəsiz ki, bunda ixtilaf edənlər onun barəsində şəkk-şübhə içindədirlər. Bu haqda onların, zənnə uymaqdan başqa heç bir bilgisi yoxdur. Həqiqətdə isə onu öldürməmişdilər.”
Ayə-ayə
Yeşaya 53:5 — Peyğəmbərlər (Neviim), fəsil 53, ayə 5
“Lakin o, itaətsizliklərimiz üçün yaralandı, təqsirlərimiz üçün əzildi: sülhümüzün cəzası onun üzərində idi və onun yaraları ilə şəfa tapdıq.”
Nə üçün istinad olunub
Qul bizim yerimizə cəzalandırılıb. Onun yaraları günahlarımızın əvəzini ödəyib və biz onlarla şəfa tapırıq.
Cavab
Yeşaya 52:15 heyrətə düşənlər kimi millətləri və onların padşahlarını təqdim edir. Yəhudi oxunuşunda 53-cü fəslin danışanları onlardır. Yeşayanın əvvəlki fəsillərdəki öz sözlərindən çıxarılan bu oxunuş buradakı qulu İsrail kimi başa düşür. Bu oxunuşda 8-ci ayədəki ‘xalqım’ millətlərin öz xalqları deməkdir, çünki danışanlar onlardır. İbrani mətni, JPS 1917-nin verdiyi kimi, “itaətsizliklərimiz üzündən” kimi oxuna bilər: qul günahkarların əli ilə əzab çəkib. Qanun isə İsrailin hakimlərinə kimisə başqasının günahına görə öldürməyi qadağan edir. Tanrı Yezekel vasitəsilə Öz mühakiməsi üçün eyni qaydanı verir: “Günah edən can öləcək.”
Nəticə — Ayə saleh bir əzab çəkəni təsvir edir və heç kimin adını çəkmir. Yeşayanın qalan hissəsi və Qanunla birlikdə oxunanda o, Tanrının günahkarın yerinə günahsızı cəzalandırdığını öyrətmir.
Yeşaya 53:10 — Peyğəmbərlər (Neviim), fəsil 53, ayə 10
“Lakin RƏBB onu əzməyi rəva gördü, onu kədərləndirdi: canını günah qurbanı edəndə nəslini görəcək, ömrünü uzadacaq və RƏBBin iradəsi onun əlində uğur qazanacaq.”
Nə üçün istinad olunub
Tanrı qulun canını “günah qurbanı” edib, deməli, fəsil kəffarə qurbanını təsvir edir.
Cavab
JPS 1917 tərcüməsi ibrani mətni şərt kimi oxuyur: “canı özünü əvəz olaraq təqdim edərmi deyə”. Eyni ayə qula əzabından sonra “nəslini” və uzun ömür vəd edir. Yəhudi oxunuşunda bu, təqibdən sağ çıxıb nəsil verən xalqdır. Qanun isə İsrailin hakimlərinə kimisə başqasının günahına görə öldürməyi qadağan edir. Tanrı Yezekel vasitəsilə Öz mühakiməsi üçün eyni qaydanı verir: oğul atanın təqsirini daşımayacaq.
Nəticə — Ayə İsanın adını çəkmir. Yezekellə birlikdə oxunanda bu, Tanrının günahkarın yerinə günahsız adamın ölümünü qəbul etməsi mənasına gələ bilməz.
Yeşaya 53:11-12 — Peyğəmbərlər (Neviim), fəsil 53, ayə 11-12
“Canının əziyyətinin nəticəsini görəcək və razı qalacaq: saleh qulum biliyi ilə çoxlarını saleh sayacaq, çünki onların təqsirlərini daşıyacaq. Buna görə ona böyüklər arasında pay verəcəyəm, qənimətini güclülərlə bölüşəcək, çünki canını ölümə tökdü, itaətsizlərlə sayıldı, çoxlarının günahını daşıdı və itaətsizlər üçün şəfaət etdi.”
Nə üçün istinad olunub
11 və 12-ci ayələr deyir ki, qul çoxlarının günahını daşıyıb və bu, əvəzetmədir.
Cavab
Musa özünü İsrailin yerinə təklif edəndə Tanrı rədd edib: “Mənə qarşı günah edəni kitabımdan siləcəyəm” (Çıxış 32:33). Tanrı Yezekel vasitəsilə Öz mühakiməsinin qaydasını bildirir: “Günah edən can öləcək” (Yezekel 18:20). Qul nəyi daşıyıbsa, bu, günahkarların əli ilə çəkilən əzab idi. Bu, Tanrının günahkarın yerinə günahsız adamı cəzalandırması deyildi.
Nəticə — Fəsil deyir ki, qul başqalarının günahları üzündən əzab çəkib. Musa özünü İsrailin yerinə təklif edəndə Tanrı rədd edib və Öz qaydasını verib: kitabdan silinən günah edən şəxsdir.
Həvarilərin işləri 8:35 — fəsil 8, ayə 35
“O zaman Filip ağzını açdı, həmin Yazıdan başlayaraq ona İsanı vəz etdi.”
Nə üçün istinad olunub
Əhdi-Cədidin özü Yeşaya 53-ü İsanın günahlar üçün ölümü kimi oxuyur.
Cavab
Həvarilərin İşləri Yeşayanın nəyi nəzərdə tutduğunu yox, Filipin nəyi vəz etdiyini bizə deyir. Fəsil İsanın adını heç vaxt çəkmir. Matta Yeşaya 53:4-ü sitat gətirəndə onu xəstələrə şəfa üçün işlədir. İsa Luka 22:37-də fəsildən sitat gətirəndə onun sözləri belədir: “O, qanunsuzlarla bir sayıldı”. Bu, günahların əvəzini ödəmək yox, cinayətkarlarla bir sayılmaq deməkdir. 1 Peter kimi məktublar fəsli onun günahlar üçün ölümü kimi oxuyur, lakin bu, onların oxunuşudur, Yeşayanın yazdığı sözlər deyil. Burada bir şəxs görən oxucular belə İsa adını əlavə etməlidir, çünki Yeşaya onu heç vaxt vermir.
Nəticə — İncillər Yeşaya 53-dən sitat gətirəndə heç biri onu Tanrının İsanı başqalarının günahlarına görə cəzalandırdığını demək üçün işlətmir. Matta onu şəfa üçün, Luka isə cinayətkarlar arasında sayılmaq üçün işlədir.
Baxışlar
Əsas xristian baxışı
Xristianlar deyir ki, Yeşaya 52:13-dən 53:12-yə qədər olan hissə başqalarının günahları üçün əzab çəkib ölən Məsihi xəbər verir. Onlar deyir ki, Əhdi-Cədid bunu İsaya aid edir və onun ölümü günahkarların şəfa tapdığı qurbandır.
Yeşaya 53:5 deyir ki, qul itaətsizliklərimiz üçün yaralandı. Xristianlar bunu İsanın günahkarların yerinə ölməsi kimi oxuyur.
Təkzib
Ayə heç kimin adını çəkmir. İbrani mətni, JPS 1917-nin verdiyi kimi, “itaətsizliklərimiz üzündən” kimi oxuna bilər. Qanun və Yezekel isə deyir ki, heç kim başqasının günahına görə öldürülmür.
Həvarilərin İşlərində Filip Yeşaya 53-dən başlayaraq İsanı vəz edir.
Təkzib
Həvarilərin İşləri Yeşayanın nəyi nəzərdə tutduğunu yox, Filipin nəyi vəz etdiyini deyir. Matta Yeşaya 53:4-ü xəstələrə şəfa üçün işlədir, Lukada isə İsa fəsli cinayətkarlar arasında sayılmaq üçün işlədir.
Yəhudi
Qul İsraildir və Yeşaya əvvəlki fəsillərdə onu adı ilə “qulum” adlandırır. 53-cü fəsildə millətlər etiraf edir ki, xor baxıb zülm etdikləri xalq bütün bu müddət Tanrının qulu olub.
Yeşaya 53-dən əvvəlki fəsillərdə dəfələrlə qulun İsrail olduğunu deyir.
Təkzib
İslam razıdır ki, Yeşaya bir neçə yerdə İsraili “qulum” adlandırır və 53-cü fəsil İsanın adını heç vaxt çəkmir. Lakin 42-ci fəslin göstərdiyi kimi, Yeşaya ‘qul’ sözünü birdən çox şəxs üçün işlədir. İslam daha irəli gedir: bir şəxs nəzərdə tutulsa belə, Qanun və Yezekel deyir ki, heç kim başqasının günahını daşımır.
JPS 1917 tərcüməsində qul danışanların itaətsizlikləri “üzündən” yaralanır. Yəhudi oxunuşunda millətlər etiraf edir ki, İsrail onların günahları üzündən, onların əli ilə əzab çəkib. Fəsil heç kimin adını çəkmir və Tanrının və ya Məsihin ölməsindən heç nə demir.
Təkzib
İslam razıdır ki, ayə “itaətsizliklərimiz üzündən” kimi oxuna bilər: qul günahkarların yerinə yox, onların əli ilə əzab çəkib. İslam daha irəli gedir. Quran deyir ki, heç bir can başqasının yükünü daşımaz və İsa nə öldürülüb, nə də çarmıxa çəkilib.
Üçüncü əsrdə alim bir yəhudi Origenlə debat edib. O, hələ o vaxt bu hissəni bütün İsrail xalqından danışan hissə kimi oxuyurdu.
Təkzib
İslam razıdır ki, bu, yəhudi oxunuşunun qədim olduğunu və xristianlara müasir cavab olmadığını göstərir. İslam daha irəli gedir: qul kim olursa olsun, Qanun və Yezekel deyir ki, heç kim başqasının günahına görə öldürülmür.
İslam baxışı
Yeşaya 53 İsanın adını heç vaxt çəkmir. Qanunla birlikdə oxunanda o, Tanrının günahsız adamı başqalarının günahlarına görə cəzalandırdığını öyrətmir. Musa, Yezekel və Quran deyir ki, hər can öz yükünü daşıyır. İncillərin öz xəbərinə görə ölüm hiylə və ədalətsiz hökm idi, Quran isə hiylənin uğursuz olduğunu deyir.
Qanun və peyğəmbərlər deyir ki, heç kim başqasının günahına görə öldürülmür.
Musa özünü İsrailin yerinə təklif edəndə Tanrı əvəzçini rədd edib. Qanun kasıb adamın günahını un təqdimi ilə, qansız bağışlayırdı.
İsa Huşədən sitat gətirib: Tanrı qurban deyil, mərhəmət istəyir.
Matta Yeşaya 53:4-ü günahlar üçün ölümə yox, İsanın xəstələrə şəfa verməsinə aid edir.
İncillərdə başçı kahinlər İsanı öldürmək üçün hiylə qurub. Pilat onda heç bir təqsir tapmayıb və yalnız qarışıqlığın qarşısını almaq üçün güzəştə gedib.
Günahsız adamı günahkarın yerinə cəzalandırmaq, onun könüllü olub-olmamasından asılı olmayaraq, ədalətsizlikdir.
Quran öyrədir ki, heç kim başqasının yükünü daşımaz və İsa nə öldürülüb, nə də çarmıxa çəkilib.