Qısa cavab
İslama baxın, çünki dünyanı yaradan danışıb və Quran Onun sözüdür. Konfutsi fəsilləri Səmanın səssiz təlimi kimi göstərib. Quran eyni cür dəlillərə işarə edir: göylər, yer, gündüzün ardınca gələn gecə. O deyir ki, onları yaradan sınana bilən Kitabda danışıb da. İslam valideynlərə yaxşılığı və sözə əməl etməyi əmr edir, elmi tərifləyir. Konfutsi də bu vəzifələri öyrədib. İslamda hər biri Allahın (﷾) əmridir və hər kəs bunun üçün Ona cavab verir. Köhnə ayinlərin ruhlara və ölülərə qurban verdiyi yerdə İslam bütün ibadəti yalnız Allaha (﷾) saxlayır. İslam iman, ibadət, ailə və xarakteri birlikdə götürən tam həyat tərzidir. Quranı oxuyun və onu sınayın.
Tam izah
Konfutsi Səmanın səssizliyi barədə nə deyib
Konfutsi (Konqzi) bir dəfə danışmamağı üstün tutduğunu dedi. Şagirdi Zıqonq soruşdu ki, onda tələbələr nəyi qeyd edəcək. (Legge bu adı Tsze-kung yazır. James Legge bu saytın işlətdiyi 19-cu əsr tərcüməçisidir.) Konfutsi sualla cavab verdi: məgər Səma danışır? O, dörd fəslə və böyüyən hər şeyə işarə etdi. Analektlərdə Səma (Tian, Legge-də T'ien) ən uca qüvvədir. Konfutsiyə görə o, sözlə yox, öz nizamı ilə öyrədir. Analektlər (Lunyu) bunu 17-ci kitabın 19-cu fəslində qeyd edir, 17.19 kimi yazılır.
“Müəllim dedi: ‘Danışmamağı üstün tuturam.’ Tsze-kung dedi: ‘Müəllim, əgər siz danışmasanız, biz, şagirdləriniz, nəyi qeyd edəcəyik?’ Müəllim dedi: ‘Məgər Səma danışırmı? Dörd fəsil öz yolu ilə gedir, hər şey daim yaranır, amma Səma nəsə deyirmi?’”
Eyni cür dəlillər və danışmış Yaradan
Quran da dünyanın nizamına işarə edir. O, göylərdən və yerdən, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsindən ağıl sahibləri üçün dəlillər kimi danışır. Belə dəlillər Yaradanın olduğunu və Onun bütün bunları əbəs yerə yaratmadığını göstərir (3:191). Onlar insana Ona necə ibadət edəcəyini və ya son gün ondan nə soruşacağını təfərrüatı ilə demir. Quran deyir ki, Allah (﷾) danışıb da. O, insanlarla vəhy vasitəsilə, pərdə arxasından və ya elçi göndərməklə danışır. Quran həmin söz olduğunu iddia edir və sınağa dəvət edir. “Quranın ona bənzər surə yazmaq çağırışına cavab verən olubmu?” səhifəsi sınağı açıqlayır.
“Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılışında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün dəlillər vardır. O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı yad edər, göylərin və yerin yaradılışı haqqında düşünər (və deyərlər:) Ey Rəbbimiz! Sən bunları əbəs yerə yaratmamısan. Sən pak və müqəddəssən. Bizi Cəhənnəm əzabından qoru!”
“Allah insanla ancaq vəhy vasitəsilə və ya pərdə arxasından danışar yaxud bir elçi (mələk) göndərər, o da Allahın izni ilə (göndərildiyi kimsəyə) Onun istədiyini vəhy edər. Həqiqətən, O, ucadır, hikmət sahibidir.”
“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”
İslamın əmr etdiyi, Konfutsinin də öyrətdiyi vəzifələr
Konfutsi dedi ki, övlad borcu, valideynə qarşı vəzifə, dolandırmaqdan artıqdır. İtlər və atlar da bir növ dolandırma verə bilər. O soruşdu ki, hörmət olmadan fərq nədir (2.7)? Quran valideynlərə yaxşılığı Allaha (﷾) ibadətdən dərhal sonra əmr edir. O, onlara heç bir nifrət sözü deməməyi və onlarla hörmətlə danışmağı deyir. Konfutsi dedi ki, doğruluğu olmayan adamın necə irəliləyəcəyini bilmir (2.22). Quran möminlərə hər əhdə vəfa etməyi deyir, çünki hər əhd barəsində soruşulacaq. Analektlər öyrənmə sevinci ilə açılır (1.1). Quran Peyğəmbərə (ﷺ) Rəbbindən elmini artırmağı diləməyi deyir. O, bilənlərlə bilməyənlərin bərabər olub-olmadığını soruşur. İslamda hər vəzifə Allahın (﷾) əmridir və hər kəs bunun üçün Ona cavab verir.
“İndiki dövrdə valideynə hörmət valideyni dolandırmaq deməkdir. Lakin itlər və atlar da bir növ dolandırmaq işi görə bilir; hörmət olmadan bir dolandırmanı digərindən nə fərqləndirir?”
“Rəbbin yalnız Ona ibadət etməyi və valideynlər ilə yaxşı davranmağı əmr etmişdir. Əgər onların biri və ya hər ikisi sənin yanında qocalıq yaşına çatarsa, onlara: “Uf!” belə demə, üstlərinə qışqırma və onlara xoş söz söylə! Onların hər ikisinə rəhm edərək təvazökarlıq qanadının altına al və: “Ey Rəbbim! Onlar məni körpəliyimdən tərbiyə edib böyütdükləri kimi, Sən də onlara rəhm et!”– de.”
“Müəllim dedi: ‘Doğruluğu olmayan adamın necə irəliləyəcəyini bilmirəm. Öküzləri qoşmaq üçün en tirsiz böyük arabanı, atları qoşmaq üçün qurğusuz kiçik arabanı necə yeritmək olar?’”
“Yetim həddi-büluğa çatana qədər –xeyirxahlıq (qoruyub saxlamaq və artırmaq məqsədilə istifadə etmək) istisna olmaqla– onun malına yaxınlaşmayın! Əhdə vəfa edin. Çünki (hər kəs) əhd barəsində sorğu-sual olunacaqdır.”
“Daimi səbir və səylə öyrənmək xoş deyilmi?”
“Haqq Hökmdar olan Allah ucadır! Onun sənə nazil etdiyi vəhy tamamlanmayınca Quranı oxumağa tələsmə və: “Ey Rəbbim! Elmimi artır!”– de.”
“Məgər gecə saatlarını səcdə edərək və ayaq üstə duraraq ibadət içində keçirən, axirətdən həzər edən və Rəbbinin rəhmətinə ümid bəsləyən kimsə (kafirlə eynidirmi)?! De: “Heç bilənlərlə bilməyənlər eyni ola bilərmi?! (Bundan) yalnız ağıl sahibləri ibrət alar”.”
İslamın fərqləndiyi yer: ibadət yalnız Allaha (﷾)
Konfutsi dedi ki, ölmüş valideynlərə ədəb qaydası ilə, yəni ayinlərə (li) uyğun qurban verilməlidir. Bunu ona övlad borcu barədə sual veriləndə dedi (2.5). Analektlər ölülərə və ruhlara sanki onlar burada imiş kimi necə qurban verildiyini də qeyd edir (3.12). İslam bu qurbanları vermir. O öyrədir ki, namaz, qurban, həyat və ölüm şəriki olmayan Allaha (﷾) məxsusdur. İbadət yerləri Allahındır (﷾), ona görə Onunla yanaşı heç kəsə dua edilməməlidir. Quran deyir ki, Allahdan (﷾) başqa çağırılanlar duaya cavab verə bilməz. Bir çox ailə bu ayinlərin ibadət yox, xatirə olduğunu deyir. İslam xatırlamanı saxlayır. O, edilənə baxır: ayinin adı nə olursa olsun, qurban və dua yalnız Allaha (﷾) məxsusdur. İslam ayinlərdən burada üz çevirir. Valideynlərə borc olan hörmət qalır: övladın imanına qarşı çıxsalar belə, bütün ömürləri boyu yaxşılıq (31:15).
“Valideynlərə sağ ikən ədəb qaydası ilə xidmət edilsin; öləndə ədəb qaydası ilə dəfn edilsinlər və onlara ədəb qaydası ilə qurban verilsin.”
“O, ölülərə sanki onlar burada imiş kimi qurban verirdi. Ruhlara sanki ruhlar burada imiş kimi qurban verirdi.”
“De: “Şübhəsiz ki, mənim namazım da, qurbanım da, həyatım da, ölümüm də aləmlərin Rəbbi olan Allah üçündür! Onun heç bir şəriki yoxdur. Mənə belə buyurulmuşdur və mən müsəlmanların birincisiyəm”.”
“Şübhəsiz ki, məscidlər Allaha məxsusdur. Elə isə Allahla yanaşı heç kəsə dua etməyin!”
“Əgər siz onlara dua etsəniz, onlar sizin duanızı eşitməzlər, eşitsələr də cavab verə bilməzlər. Özləri də Qiyamət günü sizin (onları Allaha) şərik qoşduğunuzu inkar edəcəklər. Heç kəs sənə (hər şeydən) Xəbərdar olan (Allah) kimi xəbər verə bilməz.”
“Əgər onlar bilmədiyin bir şeyi Mənə şərik qoşmağın üçün səni məcbur etməyə cəhd göstərsələr, onlara tabe olma! Dünya işlərində onlarla gözəl davran. Mənə üz tutanların yolu ilə get! Sonra isə dönüşünüz Mənə olacaq, Mən də etdikləriniz barədə sizə xəbər verəcəyəm.”
| Vəzifə | Analektlər | Quran |
|---|---|---|
| Valideynlər | Ehtiramsız təminat kifayət deyil. | Allaha (﷾) ibadətdən dərhal sonra valideynlərə yaxşılıq. |
| Doğruçuluq | Doğruçuluğu olmayan adam necə irəliləyə bilər? | Hər əhdi yerinə yetirin. |
| Təhsil | Təhsilin ləzzəti ilə başlayır. | Rəbbinizdən biliyinizi artırmağı diləyin. |
| Qurban | Ayinlərlə ölmüş valideynlərə və ruhlara. | Dua və qurban yalnız Allaha (﷾) məxsusdur. |
Ölmüş valideynlər
İslam övladın məhəbbətinin ölümlə bitdiyini demir. Mömin kimi ölmüş valideyn üçün övlad Allaha (﷾) dua edir və onun üçün sədəqə verir. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, insanın əməlləri ölümlə bitir, üçündən başqa. Onlardan biri onun üçün dua edən saleh övladdır. Bir kişi qəfil ölmüş anası üçün verilən sədəqənin ona savab gətirib-gətirməyəcəyini soruşdu. Peyğəmbər (ﷺ) bəli dedi. İslamdan kənarda ölənlər barədə Quran ehtiyatlıdır. Müsəlman onlar üçün Allahdan (﷾) bağışlanma diləmir. Ayə şərtini verir: “Müşriklərin Cəhənnəm əhli olduqları bəlli olduqdan sonra” (9:113). Bu, onun öz duaları üçün qaydadır. Bu, heç kimin valideynləri barədə hökm deyil. Allah (﷾) deyir: “Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik” (17:15). “Allah zərrə qədər haqsızlıq etməz” (4:40). Heç bir müsəlman konkret adamın aqibətini elan edə bilməz. Bu, yalnız Allaha (﷾) məxsusdur. “Əcdadlarımıza necə hörmət etməliyik?” və “Övlad sədaqəti: İslam da valideynlərə hörmət edirmi?” səhifələri tam cavabı verir.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, insan öləndə əməlləri üçündən başqa sona çatır: davamlı sədəqə, insanların faydalandığı elm və onun üçün dua edən saleh övlad.
Aişə rəvayət edir ki, bir kişi Peyğəmbərə (ﷺ) anasının qəfil öldüyünü dedi. O düşünürdü ki, anası sağ olsaydı, sədəqə verərdi və onun üçün sədəqə versə, anasının savab alacağını soruşdu. Peyğəmbər (ﷺ) bəli dedi.
“Müşriklərin Cəhənnəm əhli olduqları bəlli olduqdan sonra, (hətta) qohum olsalar belə, nə Peyğəmbərə, nə də möminlərə onlar üçün bağışlanma diləmək yaraşmaz.”
“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”
“Şübhəsiz ki, Allah zərrə qədər haqsızlıq etməz. Əgər (qulun gördüyü iş) yaxşı əməl olarsa, (Allah onun savabını) qat-qat artırar və (bu əməl sahibinə) Öz tərəfindən böyük mükafat bəxş edər.”
Tam həyat yolu
İslam imanı həyatın bir küncündə saxlamır. Quran möminləri İslamı bütövlüklə qəbul etməyə çağırır. O deyir ki, Allah (﷾) dini onlar üçün kamil edib və onlara olan nemətini tamamlayıb. İslam iman, ibadət, ailə həyatı və xarakteri bir yolda birləşdirir və hər hissə Allahın (﷾) əmrinə söykənir. “İslam nədir?” səhifəsi bunu açıqlayır.
“Ey iman gətirənlər! İslamı bütövlüklə qəbul edin və şeytanın addımlarını izləməyin! Şübhəsiz ki, o sizə açıq-aydın düşməndir.”
“Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və sizin üçün din olaraq İslamı bəyəndim.”
İslam oxucudan nə istəyir
İslam iki şeyi birlikdə istəyir. Yalnız Allaha (﷾) ibadət edin və Muhəmmədə (ﷺ) tabe olun. Quran onu Allahın (﷾) rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusu adlandırır. O, ona bütün insanlara göndərildiyini deməyi tapşırır. Ayə Allaha (﷾) və Onun Elçisinə iman gətirmək və ona tabe olmaq çağırışı ilə bitir ki, doğru yola yönələsiniz. Quranın çağırışı barədə səhifəni oxuyun. Quranı etibar etdiyiniz tərcümədə oxuyun. Sonra özünüzdən soruşun: bu, danışmış aləmlərin Rəbbindən gələn mesajdırmı?
“Muhamməd aranızdakı kişilərdən heç birinin atası deyildir. Lakin o, Allahın rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusudur. Allah hər şeyi biləndir.”
“De: “Ey insanlar! Şübhəsiz ki, mən sizin hamınıza göndərilmiş Allahın elçisiyəm. Göylərin və yerin hökmranlığı Ona məxsusdur, Ondan başqa (ibadətə layiq olan) məbud yoxdur. O həm dirildir, həm də öldürür. Elə isə Allaha və Onun ummi (yazıb-oxumaq bilməyən) Elçisinə, həm də Allaha və Onun kəlmələrinə inanan peyğəmbərə iman gətirin. Onun ardınca gedin ki, bəlkə doğru yola yönələsiniz”.”
“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”
“Allah insanla ancaq vəhy vasitəsilə və ya pərdə arxasından danışar yaxud bir elçi (mələk) göndərər, o da Allahın izni ilə (göndərildiyi kimsəyə) Onun istədiyini vəhy edər. Həqiqətən, O, ucadır, hikmət sahibidir.”
Ayə-ayə
Analektlər 17.19 — 17-ci kitab, 19-cu fəsil
“Müəllim dedi: ‘Danışmamağı üstün tuturam.’ Tsze-kung dedi: ‘Müəllim, əgər siz danışmasanız, biz, şagirdləriniz, nəyi qeyd edəcəyik?’ Müəllim dedi: ‘Məgər Səma danışırmı? Dörd fəsil öz yolu ilə gedir, hər şey daim yaranır, amma Səma nəsə deyirmi?’”
Nə üçün istinad olunub
Konfutsi Səmanın səssizliyini tərifləyib. Səma fəsillərlə öyrədir və heç nə demir, ona görə sözlərdən ibarət Kitab heç nə əlavə etmir.
Cavab
Konfutsi həqiqətən deyib ki, Səma fəsilləri ilə öyrədir. Quran da göyləri və yeri, gecəni və gündüzü dəlillər adlandırır (3:190-191). Dəlillər Yaradanı və məqsədi göstərir (3:191). Onlar Ona necə ibadət ediləcəyini və ya son gün Onun nə soruşacağını təfərrüatı ilə demir. Quran deyir ki, Allah (﷾) danışıb da: vəhy vasitəsilə, pərdə arxasından və ya elçi ilə (42:51).
Nəticə — Söz Səmanın fəsillərlə necə öyrətdiyi barədədir. Quran fəsillərin susduğu yerdə danışır və oxucunu onu sınamağa dəvət edir.
Mensi 5A.5 — 5-ci kitab, 1-ci hissə, 5-ci fəsil, 4-cü abzas
“Səma danışmır. O, Öz iradəsini sadəcə onun şəxsi davranışı və işləri idarə etməsi ilə göstərdi.”
Nə üçün istinad olunub
Mensi dedi ki, Səma danışmır. O, iradəsini Şunun davranışı və işləri idarə etməsi ilə göstərib. Biz Səmanın iradəsini həyatın özündən oxuyuruq, ona görə Kitaba ehtiyacımız yoxdur.
Cavab
Mensi Səmanın danışmadığında Konfutsi ilə razıdır. Ondan soruşdular ki, Səma qədim müdrik Şuna taxtı müəyyən göstərişlərlə veribmi və o, xeyr dedi. Onun oxunuşuna görə Səmanın iradəsi sonradan, davranış və hadisələrdən oxunur. Lakin insanlar eyni hadisələri əks şəkildə oxuyur. Hadisələr Allaha (﷾) necə ibadət ediləcəyini və ya Onun nə soruşacağını təfərrüatı ilə deyə bilməz. Quran deyir ki, Yaradan sözlərlə danışıb (42:51). O, həmin söz olduğunu iddia edir və sınağa dəvət edir (2:23).
Nəticə — Səmanın iradəsini hadisələrdən oxumaq insanların oxunuşudur. Quran Allahın (﷾) öz sözü olduğunu iddia edir və sınana bilər.
Shih King, Böyük qəsidələr, Wan Wang onluğu, 7-ci qəsidə — Hwang I
Legge-in tərcüməsində Huang yi (Legge-də Hwang I) qəsidəsi Yuxarıdakı Rəbbin dünyaya necə baxdığını, hökm sürmək üçün Zhou evini necə seçdiyini və Kral Wen-ə (Legge-də Wan) necə danışdığını nəql edir. Legge qəsidədəki Shangdi və Di sözlərini ‘God’ kimi tərcümə edir. Legge-in başlığı qəsidəni Zhou evinin Tanrının lütfü ilə yüksəlişini göstərən əsər kimi təsvir edir. Bir nitqdə qəsidə Tanrının Wen-ə onun fəzilətindən razı olduğunu dediyini göstərir.
Nə üçün istinad olunub
Səma müdriklərimizə artıq danışıb. Huang yi (Hwang I) qəsidəsində Tanrı Kral Wen-ə danışır və onun fəzilətindən razı qaldığını deyir. Bizə ərəb peyğəmbəri lazım deyil.
Cavab
Quran razıdır ki, Allah (﷾) hər ümmətə xəbərdar edən göndərib (35:24; 16:36). O deyir ki, hər elçinin hekayəsini danışmayıb (40:78). Huang yi qəsidəsi ən qədim konfutsi klassiklərindən olan Qəsidələr Kitabında (Şicinq, Legge-də Shih King) bir şeirdir. Kral Wen (Legge-də Wan) qədim Çinin Zhou kral evinin ilk kralının atası idi. Qəsidə Zhou evinin yüksəlişi barədə şeirdir. O, elçiyə nazil olmuş Kitab olduğunu iddia etmir və indi heç kim Çinin xəbərdar edənlərinin adını çəkə bilməz. Quran isə Allahın (﷾) sözü olduğunu iddia edir və sınağa dəvət edir (2:23). Əvvəlki elçilər öz xalqlarına gəliblər. Quran deyir ki, Muhəmməd (ﷺ) bütün insanlara göndərilib (34:28), ona görə onun mesajı Çin üçün də keçərlidir. Söz barədə qeyd: xristian missioner Legge qəsidədəki Şanqdi və Di sözlərini ‘God’ kimi tərcümə edir. Bu səhifə qəsidənin Allahdan (﷾) danışdığını demir.
Nəticə — Qəsidə Yuxarıdakı Rəbbin Kral Wen-ə lütfündən danışır, lakin elçiyə nazil olmuş Kitab deyil. Quran belə olduğunu iddia edir və sınağa dəvət edir.
Analektlər 2.5 — 2-ci kitab, 5-ci fəsil
“Valideynlərə sağ ikən ədəb qaydası ilə xidmət edilsin; öləndə ədəb qaydası ilə dəfn edilsinlər və onlara ədəb qaydası ilə qurban verilsin.”
Nə üçün istinad olunub
Konfutsi ölmüş valideynlərə qurbanı övlad borcunun bir hissəsi sayıb. Onu tərk etmək borca xilaf olmaqdır.
Cavab
Konfutsi həqiqətən bunu övlad borcu barədə cavabına daxil edib. İslam valideynlərə yaxşılığı Allaha (﷾) ibadətin yanında saxlayır (17:23). Mömin imanına qarşı çıxan valideynlərlə ədalətlə yoldaşlıq edir (31:15). İslam ibadəti və hər qurbanı yalnız Allaha (﷾) keçirir (6:162-163). Mömin kimi ölmüş valideyn üçün övlad Allaha (﷾) dua edir və onun üçün sədəqə verir (Muslim 1631; əl-Buxari 1388).
Nəticə — İslam ibadəti yalnız Allaha (﷾) keçirir. O, valideynlərə borc olan hörməti saxlayır.
Quran 9:113 — ət-Tövbə surəsi, ayə 113
“Müşriklərin Cəhənnəm əhli olduqları bəlli olduqdan sonra, (hətta) qohum olsalar belə, nə Peyğəmbərə, nə də möminlərə onlar üçün bağışlanma diləmək yaraşmaz.”
Nə üçün istinad olunub
Deməli, İslam mənə valideynlərim və nənə-babam üçün dua etməyi qadağan edir və onların Odda olduğunu deyir.
Cavab
İslamdan kənarda ölənlər üçün müsəlman Allahdan (﷾) bağışlanma diləmir (9:113). Bu, onun öz duaları üçün qaydadır. Bu, valideynləriniz və ya nənə-babanız barədə hökm deyil. Ayə şərtini verir: “Müşriklərin Cəhənnəm əhli olduqları bəlli olduqdan sonra”. Quran həmçinin deyir: “Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik” (17:15). O, “zərrə qədər haqsızlıq etməz” (4:40). Heç bir müsəlman kiminsə aqibətini elan edə bilməz. Bu, Allaha (﷾) məxsusdur.
Nəticə — İslam dua qaydasını açıq deyir və hər kəsin aqibətini heç kimə haqsızlıq etməyən Allaha (﷾) buraxır.
Quran 2:185 — Əl-Bəqərə surəsi, ayə 185
“İnsanlara doğru yolu göstərən, bu yolun və haqqı batildən ayırd edənin açıq-aydın dəlilləri olan Quran ramazan ayında nazil edilmişdir. Qoy sizlərdən bu aya yetişən kəslər həmin ayı oruc tutsunlar. Xəstə və ya səfərdə olanlar isə başqa günlərdə eyni sayda oruc tutmalıdırlar. Allah sizin üçün çətinlik istəməz, (əksinə), sizin üçün asanlıq istəyər. Allah istəyir ki, siz (buraxdığınız günlərin orucunu) tamamlayasınız və sizi doğru yola yönəltdiyinə görə Onu uca tutasınız. Bəlkə şükür edəsiniz.”
Nə üçün istinad olunub
İslam gündəlik namaz, oruc və müəyyən qanun istəyir. Konfutsi yolu daha yumşaqdır.
Cavab
Konfutsi yolu asanlığına görə qiymətləndirməyib: “Özünü tabe etmək və ədəbə qayıtmaq kamil fəzilətdir” (12.1). Quran deyir ki, Allah (﷾) insanlar üçün asanlıq istəyir və onları çətinliyə salmaq istəmir (2:185). Xəstələr orucu sonra tuta bilər. O, həmçinin deyir ki, Allah (﷾) heç kimə gücündən artıq yük qoymur (2:286). “İslam nədir?” səhifəsi bütöv yolu göstərir.
Nəticə — İslam həqiqi səy istəyir, lakin hər kəsin gücü çatan qədər.
Baxışlar
Konfutsiçi oxucu
Konfutsiçi oxucu bir neçə şey deyə bilər. Səma öz nizamı ilə öyrədir. Köhnə kitablar artıq Səmanın danışdığından xəbər verir. Yol artıq bütöv həyatdır. Ölmüş valideynlər üçün ayinlər övlad borcunun bir hissəsidir və ibadət yox, xatirədir. Bəziləri İslamı çox tələbkar sayır.
Konfutsi dedi ki, Səma fəsillərlə öyrədir və danışmır (17.19). Səmaya söz lazım deyilsə, mənə də kitab lazım deyil.
Təkzib
Tutaq ki, fəsillər öyrədir. Onlar Yaradanı və məqsədi göstərir (3:191), lakin Ona necə ibadət ediləcəyini və ya Onun nə soruşacağını təfərrüatı ilə yox. Quran deyir ki, Allah (﷾) elçilər vasitəsilə də danışır (42:51).
Huang yi (Hwang I) qəsidəsi deyir ki, Tanrı Kral Wen-ə danışıb. (‘Tanrı’ qəsidədəki Şanqdi və Di üçün Legge-in sözüdür.) Səma Çinə artıq danışıb, ona görə mənə ərəb peyğəmbəri lazım deyil.
Təkzib
Quranın özü deyir ki, hər ümmətin xəbərdar edəni olub (35:24). Lakin qəsidə Zhou evinin yüksəlişi barədə şeirdir, elçiyə nazil olmuş Kitab deyil. Muhəmməd (ﷺ) çinlilər və ərəblər də daxil bütün insanlara göndərilib (34:28). Quran Allahın (﷾) sözü olduğunu iddia edir və sınağa dəvət edir (2:23).
Konfutsinin Yolu artıq ailə, öyrənmə, ayinlər və idarəetmə ilə bütöv həyat tərzidir.
Təkzib
Tutaq ki, o, bütün həyata çatır. Sual onun kimin əmri olmasıdır. İslam deyir ki, onun bütöv yolu Allahın (﷾) əmridir və sınana bilən sözlərlə nazil olub (2:23). O deyir ki, Allah (﷾) onu kamil edib (5:3; 2:208).
Konfutsi ölmüş valideynlərə qurbanı övlad borcunun bir hissəsi sayıb (2.5), ona görə onu tərk etmək borca xilaf olardı.
Təkzib
Konfutsi həqiqətən belə sayıb. İslam valideynlərə borc olan hörməti saxlayır: övladın imanına qarşı çıxsalar belə, bütün ömürləri boyu yaxşılıq (31:15). O, qurbanı və ibadəti yalnız Allaha (﷾) keçirir (6:162-163).
Ölülər üçün ayinlərimiz ibadət yox, hörmət və xatirədir.
Təkzib
İslam xatırlamanı və hörməti saxlayır. O, verilən ada yox, edilənə baxır. Qurban və dua yalnız Allaha (﷾) məxsusdur (6:162-163) və Onunla yanaşı heç kəsə dua edilməməlidir (72:18). Ondan başqa çağırılanlar duaya cavab verə bilməz (35:14).
İslam gündəlik namaz, oruc və müəyyən qanunla çox şey istəyir. Konfutsi yolu daha yumşaqdır.
Təkzib
Tutaq ki, İslam həqiqi səy istəyir. Konfutsi də bunu istəyib: “Özünü tabe etmək və ədəbə qayıtmaq kamil fəzilətdir” (12.1). İslamda səy bizi yaradana borcdur. Allah (﷾) insanlar üçün çətinlik istəmir (2:185) və heç kimə gücündən artıq yük qoymur (2:286).
İslam baxışı
İslam deyir ki, dünyanın dəlilləri bir Yaradana işarə edir, O danışıb və bütün ibadət Onundur. O, valideynlərə yaxşılığı və sözə əməl etməyi Allahın (﷾) əmrləri kimi əmr edir. O, hər kəsin aqibətini Allaha (﷾) buraxır və tam həyat tərzidir.
Quran göylərin və yerin nizamından, gecə ilə gündüzün dönüşündən danışır. O, onları ağıl sahibləri üçün dəlillər adlandırır.
Allah (﷾) insanlarla vəhy vasitəsilə, pərdə arxasından və ya elçi göndərməklə də danışır.
İslam valideynlərə yaxşılığı Allaha (﷾) ibadətin yanında və hər əhdə vəfanı əmr edir. O, elmi və onun artması üçün duanı tərifləyir.
Namaz, qurban, həyat və ölüm yalnız Allah (﷾) üçündür və Onunla yanaşı heç kəsə dua edilməməlidir.
Müsəlman İslamdan kənarda ölənlər üçün Allahdan (﷾) bağışlanma diləmir (9:113). Elçi çatmamış heç kim cəzalandırılmır (17:15), Allah (﷾) heç vaxt haqsızlıq etmir (4:40) və heç bir müsəlman konkret adamın aqibətini elan edə bilməz.
İslam iman, ibadət, ailə və xarakteri birləşdirən tam həyat tərzidir.
Peyğəmbərlərin sonuncusu Muhəmməd (ﷺ) bütün insanlara göndərilib. Çağırış Allaha (﷾) və Onun Rəsuluna iman gətirmək və onun ardınca getməkdir.