Qısa cavab
Yaxşı olmaq lazımdır, lakin borcumuzun hamısı deyil. Konfutsi öyrədib ki, yaxşılıq başqalarını sevmək və özünə edilməsini istəmədiyini başqalarına etməməkdir. İslam da xeyirxahlığı əmr edir: valideynlərə, qohumlara, ehtiyacı olanlara, yaxın və yad qonşulara. O, hər kəsə ədaləti əmr edir. O həmçinin ehsan (gözəllik) istəyir: Allahı (﷾) görürmüş kimi ibadət etmək. Təkcə yaxşılığın kənarda qoyduğu bizi yaradan və bizim qayıdacağımız Birdir. Quran Allaha (﷾) və Onun elçisinə iman istəyir və deyir ki, başqa heç bir din qəbul olunmayacaq (3:85). O həmçinin deyir ki, Allah (﷾) elçi gəlməmiş əzab vermir (17:15). Deməli, iman mesaj insana çatandan sonra istənilir.
Tam izah
Konfutsi yaxşı olmaq barədə nə öyrədib
Konfutsi insanın tam yaxşılığı olan reni öyrədib; ingiliscə çox vaxt ‘humaneness’ (insanilik) kimi verilir. 1861-ci il ingilis tərcüməsi burada sitat gətirilən Legge onu ‘benevolence’ (xeyirxahlıq) və ya ‘perfect virtue’ (kamil fəzilət) kimi verir. Xeyirxahlıq barədə soruşulanda Konfutsi dedi ki, bu, “Bütün insanları sevməkdir” (12.22). Kamil fəzilət barədə soruşulanda başqa şeylərlə yanaşı, özünə istəmədiyini başqalarına etməməyin adını çəkdi (12.2). Bütün həyata bələdçi olacaq bir söz istənəndə çincə şu adlanan qarşılıqlılıqla cavab verdi (15.23). Gözəl xarakterli insan cünzidir, Leggenin ‘superior man’ı (üstün insan). Onun zehni qazancla yox, haqlılıqla məşğuldur (4.16). O həmçinin Səmanın (Tian) hökmləri qarşısında ehtiramla durur (16.8). Tian Konfutsinin sözüdür və bu səhifə ona Allahın (﷾) başqa adı kimi baxmır.
“Fan Çi xeyirxahlıq barədə soruşdu. Ustad dedi: ‘Bütün insanları sevməkdir.’”
“Çunq-kunq kamil fəzilət barədə soruşdu. Ustad dedi: ‘Bayıra çıxanda hər kəslə böyük qonaq qəbul edirmiş kimi davranmaq; xalqı böyük qurbana kömək edirmiş kimi işlətmək; özünə istəmədiyini başqalarına etməmək; ölkədə sənə qarşı şikayət olmaması və ailədə də olmamasıdır.’”
“Tsze-kunq soruşub dedi: ‘Bütün ömür boyu əməl qaydası ola biləcək bir söz varmı?’ Ustad dedi: ‘QARŞILIQLILIQ belə bir söz deyilmi? Özünə edilməsini istəmədiyini başqalarına etmə.’”
“Ustad dedi: ‘Üstün insanın zehni haqlılıqla, alçaq insanın zehni qazancla məşğuldur.’”
“Üstün insanın qarşısında ehtiramla durduğu üç şey var. O, Səmanın hökmləri qarşısında ehtiramla durur. Böyük insanlar qarşısında ehtiramla durur. Müdriklərin sözləri qarşısında ehtiramla durur.”
İslam da xeyirxahlıq və ədalət əmr edir
Quran Allaha (﷾) ibadəti valideynlərə, qohumlara, ehtiyacı olanlara və yad qonşulara yaxşılıq etməyə bağlayır (4:36). O, hətta nifrət etdiyin insanlara qarşı da ədaləti əmr edir (5:8). Allah (﷾) müsəlmanlarla dinləri üstündə vuruşmayan və onları qovmayanlarla xeyirxah və ədalətli davranmağı qadağan etmir (60:8). Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, özü üçün sevdiyini qardaşı üçün sevməyincə heç biriniz həqiqi iman gətirmiş olmaz. Ravi onun “qardaşı” və ya “qonşusu” dediyindən əmin deyildi (Muslim 45a). O həmçinin dedi ki, ən yaxşılarınızdan biri ən gözəl əxlaqlı olanlarınızdır (Buxari 3559). Quran deyir ki, o, böyük əxlaq sahibi idi (68:4).
“Allaha ibadət edin və heç bir şeyi Ona şərik qoşmayın! Valideynlərə, qohum-əqrəbaya, yetimlərə, miskinlərə, yaxın və uzaq qonum-qonşuya, yol yoldaşına, müsafirə və sahib olduğunuz (kölə və kənizlərə) yaxşılıq edin! Həqiqətən, Allah lovğalıq edənləri və özünü öyənləri sevməz.”
“Ey iman gətirənlər! Allah üçün haqqı qoruyan, ədalətlə şahidlik edən kimsələr olun. Bir qövmə qarşı olan kin-küdurət sizi ədalətsizliyə sövq etməsin. Ədalətli olun! Bu, təqvaya daha yaxındır. Allahdan qorxun! Şübhəsiz ki, Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır.”
“Allah din uğrunda sizinlə vuruşmayan və sizi öz diyarınızdan çıxartmayan kimsələrə yaxşılıq etmənizi və onlarla ədalətlə davranmanızı sizə qadağan etməz. Şübhəsiz ki, Allah ədalətli olanları sevər.”
Ənəs ibn Malik rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, özü üçün sevdiyini qardaşı üçün sevməyincə heç biriniz həqiqi iman gətirmiş olmaz. İfadə “qardaşı”dır, ravi isə Peyğəmbərin (ﷺ) onun yerinə “qonşusu” demiş ola biləcəyini əlavə edir.
Abdullah ibn Əmr rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) heç vaxt nə kobud danışıb, nə də buna çalışıb və deyərdi ki, ən yaxşılarınızdan biri ən gözəl əxlaqlı olanlarınızdır.
“Həqiqətən də, sən böyük əxlaq sahibisən!”
Kimsə sizə zülm edəndə
Konfutsidən zərəri mehribanlıqla əvəz etmək barədə soruşuldu. O cavab verdi ki, zərər ədalətlə, mehribanlıq isə mehribanlıqla əvəz edilir (14.36). Quran zərər üçün bərabər əvəzə icazə verir. O əlavə edir ki, bağışlayıb islah edənin mükafatı Allaha (﷾) aiddir (42:40). O həmçinin deyir ki, pisliyi daha yaxşı olanla dəf edin, onda sizə nifrət edən yaxın dost kimi olacaq (41:34).
“Biri dedi: ‘Zərərin mehribanlıqla əvəz edilməli olduğu prinsipi barədə nə deyirsiniz?’ Ustad dedi: ‘Bəs mehribanlığı nə ilə əvəz edəcəksiniz? Zərəri ədalətlə, mehribanlığı mehribanlıqla əvəz edin.’”
“Pisliyin cəzası özü kimi pislikdir. Kim bağışlasa və islah etsə, onun mükafatı Allaha aid olar. Həqiqətən, O, zalımları sevməz.”
“Yaxşılıqla pislik eyni ola bilməz. Sən (pisliyi) yaxşılıqla dəf et! O zaman səninlə ədavət aparan kimsə sanki yaxın bir dost olar.”
Ehsan: ibadətdə gözəllik
İslam doğru əməllərdən artığını istəyir. Məşhur rəvayətdə (hədis) mələk Cəbrayıl qərib kimi gəldi və Peyğəmbərdən (ﷺ) ehsan barədə soruşdu. Peyğəmbər dedi ki, bu, Allahı (﷾) görürmüş kimi ibadət etməkdir. O əlavə etdi ki, siz Onu görməsəniz də, O, sizi görür (Muslim 8). Gözəl əxlaq bundan böyüyür. Quran deyir ki, yaxşılıq üzünü şərqə və ya qərbə çevirməkdə deyil. O, Allaha (﷾), Axirət gününə, mələklərə, Kitaba və peyğəmbərlərə iman gətirməkdir. O həm də Onun sevgisindən vermək, namaz, zəkat, əhdə vəfa və səbirdir (2:177). Quran həmçinin deyir ki, harada olsanız, Allah (﷾) sizinlədir və nə etdiyinizi görür (57:4).
Ömər ibn əl-Xəttab rəvayət edir ki, çox ağ paltarlı bir qərib Peyğəmbərdən (ﷺ) İslam, iman və ehsan (gözəllik) barədə soruşdu. Ehsan barədə soruşulanda Peyğəmbər dedi ki, bu, Allahı görürmüş kimi ibadət etməkdir, sən Onu görməsən də, O, səni görür. Sonra Peyğəmbər Ömərə dedi ki, qərib Cəbrayıl idi, onlara dinlərini öyrətməyə gəlmişdi.
“Yaxşı əməl heç də üzünüzü məşriqə və məğribə tərəf çevirməyiniz deyildir. Lakin yaxşı əməl (sahibləri) Allaha, Axirət gününə, mələklərə, (hər bir səmavi) kitaba və peyğəmbərlərə iman gətirən, sevdiyi malı qohum-əqrəbaya, yetimlərə, yoxsullara, müsafirlərə, dilənənlərə və kölələrin azad edilməsinə xərcləyən, namaz qılıb zəkat verən, əhd bağladıqda əhdlərini yerinə yetirən, sıxıntı və xəstəlik üz verdikdə, habelə, döyüş zamanı səbir edən şəxslərdir. Onlar (imanlarında) doğru olanlardır. Müttəqi olanlar da, elə məhz onlardır.”
“Göyləri və yeri altı gündə yaradan, sonra Ərşin üzərinə ucalan Odur. O, yerə girəni də, oradan çıxanı da, göydən enəni də, oraya qalxanı da bilir. Siz harada olsanız, O (elmi ilə) sizinlədir. Allah nə etdiklərinizi görür.”
Təkcə yaxşılığın kənarda qoyduğu
Konfutsi də Səma qarşısında ehtiram öyrədib (16.8). Lakin o, Səmanın sözlərlə mesaj göndərdiyini öyrətməyib. Bir dəfə danışmamağı üstün tutduğunu deyəndə soruşdu: “Məgər Səma danışırmı?” (17.19). İslam deyir ki, bizi yaradan elçilər göndərməklə danışıb (42:51). Xeyirxahlıq ayəsi Onun haqqını birinci qoyur. O deyir ki, Allaha (﷾) ibadət edin və Ona heç nəyi şərik qoşmayın, sonra valideynlərə və başqalarına yaxşılıq edin (4:36). Quran deyir ki, dini yalnız Allaha (﷾) aid edərək Ona ibadət edin (39:2). O həmçinin deyir ki, hər kəs ölümü dadacaq və biz Allaha (﷾) qaytarılacağıq (21:35). İslam başqa dinlərdən olan və ya dini olmayan insanların yaxşılıq edə bilmədiyini demir. O deyir ki, yaxşı əməllər və iman birlikdədir. Mömin olaraq yaxşı işlər görən Cənnətə girəcək və ona zərrə qədər haqsızlıq edilməyəcək (4:124).
“Üstün insanın qarşısında ehtiramla durduğu üç şey var. O, Səmanın hökmləri qarşısında ehtiramla durur. Böyük insanlar qarşısında ehtiramla durur. Müdriklərin sözləri qarşısında ehtiramla durur.”
“Müəllim dedi: ‘Danışmamağı üstün tuturam.’ Tsze-kung dedi: ‘Müəllim, əgər siz danışmasanız, biz, şagirdləriniz, nəyi qeyd edəcəyik?’ Müəllim dedi: ‘Məgər Səma danışırmı? Dörd fəsil öz yolu ilə gedir, hər şey daim yaranır, amma Səma nəsə deyirmi?’”
“Allah insanla ancaq vəhy vasitəsilə və ya pərdə arxasından danışar yaxud bir elçi (mələk) göndərər, o da Allahın izni ilə (göndərildiyi kimsəyə) Onun istədiyini vəhy edər. Həqiqətən, O, ucadır, hikmət sahibidir.”
“Allaha ibadət edin və heç bir şeyi Ona şərik qoşmayın! Valideynlərə, qohum-əqrəbaya, yetimlərə, miskinlərə, yaxın və uzaq qonum-qonşuya, yol yoldaşına, müsafirə və sahib olduğunuz (kölə və kənizlərə) yaxşılıq edin! Həqiqətən, Allah lovğalıq edənləri və özünü öyənləri sevməz.”
“Biz Kitabı sənə haqq olaraq nazil etdik. Odur ki, sən də, dini yalnız Allaha aid edərək ancaq Ona ibadət et!”
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Biz sizi sınamaq üçün şər və xeyirlə imtahana çəkirik. Siz ancaq Bizə qaytarılacaqsınız!”
“Mömin olaraq həm kişilərdən, həm də qadınlardan yaxşı işlər görənlər Cənnətə girərlər və onlara xurma çəyirdəyindəki oyuq qədər haqsızlıq edilməz.”
| Mövzu | Konfutsi (Analektlər) | İslam |
|---|---|---|
| Başqalarına yaxşılıq | Bütün insanları sevmək. | Valideynlərə, qohumlara, yetimlərə, ehtiyacı olanlara və qonşulara yaxşılıq edin. |
| Başqalarına özünüz kimi davranmaq | Özünüzə edilməsini istəmədiyinizi başqalarına etməyin. | Heç kim özü üçün sevdiyini qardaşı üçün sevməyincə iman etmiş olmaz. |
| Kimsə sizə haqsızlıq edəndə | Zərərə ədalətlə, yaxşılığa yaxşılıqla cavab verin. | Bərabər əvəz icazəlidir; bağışlayıb barışanın mükafatı Allahdandır (﷾). |
| Göy və Tanrı | Göydən qorxu, lakin o, Göyün danışıb-danışmadığını soruşub. | Allah (﷾) elçilər göndərməklə danışıb. |
İslam deyir ki, yaxşı əməllər və iman birlikdə gedir.
İslam nə istəyir, dəqiq desək
Quran deyir ki, kim İslamdan başqa din arasa, o din ondan əsla qəbul olunmaz. O, axirətdə ziyana uğrayanlardan olar (3:85). O həmçinin deyir ki, Allah (﷾) elçi göndərməmiş əzab verməz (17:15). Deməli, Allaha (﷾) və Onun elçisinə iman mesaj insana çatandan sonra istənilir. Müsəlmanlar İslamdan kənar ölənlər üçün bağışlanma diləmir (9:113). Lakin heç bir müsəlman hər hansı konkret insanın aqibətini elan edə bilməz. Bu, zərrə qədər haqsızlıq etməyən Allaha (﷾) məxsusdur (4:40). Mesajı heç eşitməmiş insanlar barədə səhifə bunu davam etdirir.
“Kim İslamdan başqa bir din arayarsa, (bilsin ki,) o din ondan əsla qəbul olunmaz və o, axirətdə ziyana uğrayanlardan olar.”
“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”
“Müşriklərin Cəhənnəm əhli olduqları bəlli olduqdan sonra, (hətta) qohum olsalar belə, nə Peyğəmbərə, nə də möminlərə onlar üçün bağışlanma diləmək yaraşmaz.”
“Şübhəsiz ki, Allah zərrə qədər haqsızlıq etməz. Əgər (qulun gördüyü iş) yaxşı əməl olarsa, (Allah onun savabını) qat-qat artırar və (bu əməl sahibinə) Öz tərəfindən böyük mükafat bəxş edər.”
İslamın cavabı: bütöv həyat yolu
İslam bütöv həyat yoludur: iman, ibadət, qanun, ailə və xarakter birlikdə. Quran deyir ki, Allah (﷾) dini kamil edib və sizin üçün İslamı bəyənib (5:3). O, möminləri İslama bütövlüklə daxil olmağa çağırır (2:208). “İslam nədir?” səhifəsi onu bütöv göstərir. Quranı etibar etdiyiniz tərcümədə oxuyun və sınayın (2:23). Sonra Muhəmmədin (ﷺ) Allahın (﷾) göndərdiyi son peyğəmbər olub-olmadığını soruşun (33:40).
“Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və sizin üçün din olaraq İslamı bəyəndim.”
“Ey iman gətirənlər! İslamı bütövlüklə qəbul edin və şeytanın addımlarını izləməyin! Şübhəsiz ki, o sizə açıq-aydın düşməndir.”
“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”
“Muhamməd aranızdakı kişilərdən heç birinin atası deyildir. Lakin o, Allahın rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusudur. Allah hər şeyi biləndir.”
Cavablar, bir-bir
Quran 3:85 — Ali-İmran surəsi, ayə 85
“Kim İslamdan başqa bir din arayarsa, (bilsin ki,) o din ondan əsla qəbul olunmaz və o, axirətdə ziyana uğrayanlardan olar.”
Nə üçün istinad olunub
Quranınız deyir ki, başqa dinlərdən olan yaxşı insanlar ziyandadır. Deməli, yaxşı nənəm Cəhənnəmdədir.
Cavab
Heç bir müsəlman hər hansı konkret insanın, nənəniz də daxil olmaqla, aqibətini elan edə bilməz. Bu, heç kimə zərrə qədər haqsızlıq etməyən tək Allaha (﷾) məxsusdur (4:40). O, elçi gəlməmiş əzab vermir (17:15). Müsəlmanlar İslamdan kənar ölənlər üçün bağışlanma diləmir (9:113). Bu, onun barəsində hökm yox, müsəlmanın öz duaları üçün qaydadır. Əcdadlara hörmət və mesajı heç eşitməmiş insanlar barədə səhifələr daha çox deyir.
Nəticə — İslam qaydasını açıq bildirir. O, mesaj insana çatandan sonra iman istəyir və hər kəsin aqibətini heç kimə zülm etməyən Allaha (﷾) buraxır.
Quran 3:85 — Ali-İmran surəsi, ayə 85
“Kim İslamdan başqa bir din arayarsa, (bilsin ki,) o din ondan əsla qəbul olunmaz və o, axirətdə ziyana uğrayanlardan olar.”
Nə üçün istinad olunub
Xeyirxah və dürüstəmsə, ədalətli Tanrı məni inancda yanıldığım üçün rədd etməz.
Cavab
İslam razıdır ki, Allah (﷾) ədalətlidir. O, heç kimə zərrə qədər haqsızlıq etmir (4:40) və elçi gəlməmiş əzab vermir (17:15). Mesajının insana həqiqətən çatıb-çatmadığını yalnız Allah (﷾) bilir. İman kor təxmin də deyil. Quran dəlillərini verir və sınanmasını istəyir (2:23). O, bizə həyat verənə şükrü valideynlərə şükrün yanına qoyur: “Mənə və valideynlərinə şükür et!” (31:14). Xeyirxah insan öz valideynlərinə məhəl qoymazlıq etməz. İslam ondan Yaradanına da məhəl qoymazlıq etməməyi istəyir.
Nəticə — Allah (﷾) hər kəsi ədalətlə mühakimə edir. Mesaj səbəblərini verir və bizə hər şeyi verəndən üz çevirmək kiçik şey deyil.
Səhih Muslim 45a — Kitab al-Iman (İman kitabı), hədis 45a
Ənəs ibn Malik rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, özü üçün sevdiyini qardaşı üçün sevməyincə heç biriniz həqiqi iman gətirmiş olmaz. İfadə “qardaşı”dır, ravi isə Peyğəmbərin (ﷺ) onun yerinə “qonşusu” demiş ola biləcəyini əlavə edir.
Nə üçün istinad olunub
İslamın qızıl qaydası yalnız müsəlmanlar üçündür. Rəvayətdə “qardaşı” deyilir, deməli, qalan hər kəs kənarda qalır.
Cavab
Ravi sözün “qardaşı” və ya “qonşusu” olduğundan əmin deyildi, buna görə təkcə bu rəvayət kimin nəzərdə tutulduğunu həll etmir. Hamıya qarşı borc Quranın özündədir. O, yad qonşulara yaxşılığı (4:36) və hətta nifrət etdiyin insanlara qarşı ədaləti əmr edir (5:8). O, müsəlmanlarla dinləri üstündə vuruşmayanlarla xeyirxah və ədalətli davranmağa icazə verir, çünki Allah (﷾) ədalətli olanları sevir (60:8).
Nəticə — Quranın özü yad qonşulara yaxşılığı və hamıya ədaləti əmr edir. O, başqa dinlərdən olan sülhpərvər insanlarla xeyirxah davranmağa icazə verir (4:36; 5:8; 60:8).
Analektlər 4.16 — 4-cü kitab, 16-cı fəsil
“Ustad dedi: ‘Üstün insanın zehni haqlılıqla, alçaq insanın zehni qazancla məşğuldur.’”
Nə üçün istinad olunub
İslam Cənnət xatirinə yaxşıdır. Konfutsinin üstün insanı isə yalnız haqlılıq üçün yaxşıdır və bu, daha təmizdir.
Cavab
İslam razıdır ki, qazanc üçün edilən yaxşılığın dəyəri azdır. Quran ehtiyacı olanları yedizdirənləri tərifləyir. Onlar deyir: “Biz sizi yalnız Allahın Üzü xatirinə (ixlasla, savabını Allahdan umaraq) yedirdirik və sizdən nə bir qarşılıq, nə də bir təşəkkür istəyirik!” (76:9). Ehsan Allahı (﷾) görürmüş kimi ibadət etməkdir (Muslim 8). Məqsəd tacirin qazancı yox, Allahın (﷾) Özüdür.
Nəticə — Hər ikisi qazanc üçün yaxşılığı rədd edir. İslam səmimiyyətin kimə borc olduğunu deyir.
Analektlər 16.8 — 16-cı kitab, 8-ci fəsil
“Üstün insanın qarşısında ehtiramla durduğu üç şey var. O, Səmanın hökmləri qarşısında ehtiramla durur. Böyük insanlar qarşısında ehtiramla durur. Müdriklərin sözləri qarşısında ehtiramla durur.”
Nə üçün istinad olunub
Konfutsi artıq Səma qarşısında ehtiram öyrədib. Konfutsiçidə İslamın istədiyi var.
Cavab
Ehtiram ortaq zəmindir. İslamın fərqi kimə və necə ehtiram etməsindədir: yalnız Allaha (﷾), Onun buyurduğu ibadətdə, Onunla yanaşı başqa heç nəyə ibadət etmədən (4:36; 2:177).
Nəticə — Ehtiram hər ikisində ortaqdır. İslam ibadətin kimə borc olduğunu və necə göstərildiyini deyir.
Baxışlar
Konfutsiçi: xarakterli insan
Konfutsi başqalarını sevməyi, qarşılıqlılıq qaydasını və haqlılıq və Səma qarşısında ehtiramla hərəkət edən xarakteri öyrədib. Konfutsiçi deyə bilər ki, belə yaşayan insan artıq yaxşı insanın olmalı olduğudur.
Ren bütün insanları sevməkdir (12.22) və bir söz, qarşılıqlılıq bütün həyata bələdçi ola bilər (15.23). Belə yaşayan insana daha heç nə lazım deyil.
Təkzib
Qəbul edək: bu, həqiqi yaxşılıqdır. İslam hamıya ədaləti və yad qonşulara yaxşılığı əmr edir (5:8; 4:36). Lakin insanlar arasındakı qayda bizi yaradana nə borclu olduğumuzu demir. Quranın xeyirxahlıq ayəsi oradan başlayır: “Allaha ibadət edin və heç bir şeyi Ona şərik qoşmayın!” (4:36).
Xarakterli insan qazancla yox, haqlılıqla hərəkət edir (4.16). Deməli, yaxşılıq öz mükafatıdır.
Təkzib
İslam razıdır ki, qazanc üçün edilən yaxşılığın dəyəri azdır. Quran ehtiyacı olanları yedizdirənləri tərifləyir. Onlar deyir: “Biz sizi yalnız Allahın Üzü xatirinə (ixlasla, savabını Allahdan umaraq) yedirdirik və sizdən nə bir qarşılıq, nə də bir təşəkkür istəyirik!” (76:9). Allahın (﷾) razılığını axtarmaq tacirin qazancı deyil. Bu, bizi yaradana səmimiyyətdir.
Xarakterli insan Səmanın hökmləri qarşısında ehtiramla durur (16.8). Deməli, konfutsiçi yaxşılıq artıq ehtiramı əhatə edir.
Təkzib
Qəbul edək: ehtiram yaxşılığın hissəsidir. İslam öyrədir ki, bizi yaradan Allah (﷾) elçiləri vasitəsilə danışıb və bizdən nə istədiyini deyib (42:51). O həmçinin bu ehtiramın necə göstərildiyini öyrədir: Onun buyurduğu ibadətdə, Onunla yanaşı heç nəyə ibadət etmədən (4:36; 39:2; 2:177).
Zərər ədalətlə, mehribanlıq mehribanlıqla əvəz edilir (14.36). Bu, yaxşı insanlar üçün ədalətli qaydadır.
Təkzib
İslam da bərabər əvəzə icazə verir və bağışlamağı tərifləyir (42:40). O, pisliyi daha yaxşı olanla dəf etməyi öyrədir (41:34). Bu qaydaların heç biri təkbaşına başqalarına davranışımız üçün kimə cavab verdiyimizi demir. İslam deyir ki, hər kəs Allaha (﷾) qaytarılır (21:35).
Əsas olan yaxşı qəlbdir
Dindar olub-olmamasından asılı olmayaraq bir çox insan hesab edir ki, əsas olan xeyirxah və ədalətli olmaqdır. Bəziləri əlavə edir ki, Tanrı barədə heç bir inanc lazım deyil. Başqaları deyir ki, Tanrı nəyə inanmasından asılı olmayaraq hər yaxşı insanı qəbul edir.
Xeyirxahlıq kifayətdir. Konfutsinin qarşılıqlılığı kimi qaydanın (15.23) arxasında Tanrıya inam olması lazım deyil.
Təkzib
İslam razıdır ki, xeyirxahlıq borcdur və onu əmr edir (4:36). Açıq sual niyə xeyirxah olmağınız yox, xeyirxahlığı üstünlük yox, məcburi edən şeydir. İslam cavab verir ki, doğru və yanlışı bizi yaradan qoyub və hər kəs Ona qaytarılır (21:35).
Konfutsinin xarakterli insanı (4.16) kimi mən kiminsə baxdığı üçün yox, doğru olduğu üçün xeyirxaham. Yaxşılığa bundan artıq səbəb lazım deyil.
Təkzib
İslam razıdır ki, doğru və yanlış həqiqidir. Lakin ‘bu, doğrudur’ sözünə əsas lazımdır: onu sadəcə ortaq hiss yox, hər kəs üçün məcburi edən nədir? İslam deyir ki, doğru bizi ona görə bağlayır ki, onu bizi yaradan qoyub. O, edilən heç bir yaxşılıqda haqsızlıq etmir (4:40).
Allah heç vaxt haqsızlıq etmir (4:40). Deməli, hər dindən və ya dinsiz yaxşı insanlar, nəyə inanmalarından asılı olmayaraq, Onun tərəfindən qəbul edilməlidir.
Təkzib
İslam razıdır ki, Allah (﷾) heç vaxt haqsızlıq etmir (4:40) və başqa dinlərdən olan və ya dini olmayan insanların yaxşılıq edə bilmədiyini demir. O, İslamdan başqa heç bir dinin qəbul olunmayacağını deyir (3:85). Əzab yalnız elçi gələndən sonra gəlir (17:15) və heç bir müsəlman hər hansı konkret insanın aqibətini elan edə bilməz.
İslam baxışı
İslam hamıya ədaləti, qonşulara və yadlara xeyirxahlığı əmr edir, ehsan istəyir və təkcə yaxşılığın nəyi kənarda qoyduğunu dəqiq deyir. O, bütöv həyat yoludur və sizi Quranı sınamağa dəvət edir.
Quran valideynlərə, qohumlara, ehtiyacı olanlara və yad qonşulara yaxşılığı əmr edir. O, müsəlmanlarla dinləri üstündə vuruşmayanlarla xeyirxah və ədalətli davranmağa icazə verir.
Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, özü üçün sevdiyini qardaşı üçün sevməyincə heç kim həqiqi iman gətirmiş olmaz. Ravi onun “qardaşı” və ya “qonşusu” dediyindən əmin deyildi.
Gözəl əxlaq İslamda yüksək yerdədir. Quran Peyğəmbərin (ﷺ) böyük əxlaqından danışır və o dedi ki, ən yaxşılarınızdan biri ən gözəl əxlaqlı olanlarınızdır.
Peyğəmbər (ﷺ) ehsanı Allahı (﷾) görürmüş kimi ibadət etmək, Onun sizi gördüyünü bilmək kimi izah edib.
Yaxşılıq Allaha (﷾) səmimi sədaqətlə təqdim olunan iman, ibadət, vermə və gözəl davranış birlikdədir.
Yaxşı əməllər axirətdə imanla birlikdə sayılır.
Allaha (﷾) və Onun elçisinə iman mesaj insana çatandan sonra istənilir. Allah (﷾) elçi gəlməmiş əzab vermir.
Müsəlmanlar İslamdan kənar ölənlər üçün bağışlanma diləmir. Lakin heç bir müsəlman hər hansı konkret insanın aqibətini elan edə bilməz. Bu, heç vaxt haqsızlıq etməyən Allaha (﷾) məxsusdur.
İslam bütöv həyat yoludur və Quran şübhə edəni onu sınamağa dəvət edir.