Qısa cavab
Xeyr. Elohim Tanrı üçün adi ibrani sözüdür və forması cəmdir. Lakin bir Tanrı mənasında olanda Bibliya ona demək olar ki, həmişə tək fellər verir. Eyni söz İsrailin qonşularının ibadət etdiyi bir bütpərəst tanrı, Kemoş üçün və hətta Musa üçün işlənir. İbrani qrammatikası buna əzəmət cəmi deyir, say yox, böyüklük göstərən cəm. “insan yaradaq” sözündə danışan bir Tanrıdır. O, ya ucadan düşünür, ya da yəhudi oxucuların dediyi kimi, Öz mələkləri ilə danışır. Növbəti ayə tək fellə deyir: “Tanrı insanı Öz surətində yaratdı”. Bu müqəddəs mətnin sahibi olan yəhudilər heç vaxt bu ayələrdə Üçlük oxumayıb. İslamın cavabı budur ki, Allah (﷾) Təkdir. Quranda da Tək Allah (﷾) Öz böyüklüyünü göstərmək üçün “Biz” deyir.
Tam izah
Xristianların göstərdiyi ayələr
Üçlük bir Tanrının üç şəxs olduğu xristian təlimidir: Ata, Oğul və Müqəddəs Ruh. Bəzi xristianlar bunun işarəsini cəm olan Elohim sözündə görür. Onlar bunu Tanrının ‘biz’ dediyi yerlərdə də görür. Bunlar insanın yaradılması, Adəmin günahı, Babil qülləsi və peyğəmbər Yeşayanın gördüyü Tanrı taxtı görüntüsüdür.
“Tanrı dedi: Öz surətimizdə, Özümüzə bənzər insan yaradaq; dənizdəki balıqlara, göydəki quşlara, mal-qaraya, bütün yerə və yerdə sürünən hər sürünənə hakim olsun.”
“RƏBB Tanrı dedi: Budur, insan yaxşı və pisi bilməkdə Bizdən biri kimi olub. İndi isə qoy əlini uzadıb həyat ağacından da götürməsin, yeməsin və əbədi yaşamasın.”
“Gəlin, enək və orada onların dilini qarışdıraq ki, bir-birinin sözünü başa düşməsinlər.”
“Rəbbin səsini də eşitdim, deyirdi: Kimi göndərim, bizim üçün kim gedəcək? O zaman dedim: Mən buradayam, məni göndər.”
Elohim tək fellər alır
Sözün özündən başlayın. Elohim forma baxımından cəmdir. Lakin İsrailin Tanrısı mənasında olanda onunla gələn fellər demək olar ki, həmişə təkdir. Bibliyanın ilk ayəsində “yaratdı” (ibrani dilində bara) təkdir. Bibliya ibrani dilinin standart məlumat kitabı olan Gesenius' Hebrew Grammar (ingilis nəşri, 1910) buna əzəmət cəmi deyir. Bu, say yox, böyüklük ifadə edən cəmdir.
“Başlanğıcda Tanrı göyü və yeri yaratdı.”
Bibliya ibrani dilinin standart məlumat qrammatikası. Bir Tanrı üçün işlədilən Elohim sözünü əzəmət və ya üstünlük cəmi sayır (§124g) və qeyd edir ki, bu mənada o, müntəzəm olaraq tək fel və sifətlərlə işlənir (§132h, §145h). Bildirir ki, Tanrının Yaradılış 1:26, 11:7 və Yeşaya 6:8-dəki ‘biz’ sözü əzəmət cəmi deyil. Onu ən yaxşı özü ilə məşvərət cəmi kimi izah etmək olar, baxmayaraq ki, ən azı Yeşaya 6:8-də (müqayisə et: Yaradılış 3:22) bura xidmət edən mələklər də daxildir (§124g, qeyd).
Kemoş və Musa üçün eyni söz
Bibliya eyni sözü İsrailin qonşularının ibadət etdiyi tək bütpərəst tanrı Kemoş üçün işlədir. O, bunu Tanrının “fironun qarşısında tanrı” etdiyi Musa üçün də işlədir. Heç kim Kemoşun və ya Musanın üç şəxs olduğunu düşünmür. Deməli, cəm söz üç şəxs demək deyil.
“Sənin tanrın Kemoşun sənə sahib olmağa verdiyinə sahib olmayacaqsanmı? Eləcə də Tanrımız RƏBB qarşımızdan kimi qovsa, onların yerinə biz sahib olacağıq.”
“RƏBB Musaya dedi: Bax, səni fironun qarşısında tanrı etdim, qardaşın Harun isə sənin peyğəmbərin olacaq.”
| Ayə | Kim barədə |
|---|---|
| Yaradılış 1:1 | İsrailin Tanrısı, tək halda fellə: ‘yaratdı’ (bara). |
| Hakimlər 11:24 | Kemoş, bir bütpərəst tanrı. |
| Çıxış 7:1 | Musa, ‘Firona tanrı’. |
Gesenius' Hebrew Grammar bunu əzəmət cəmi adlandırır: say yox, böyüklük.
Növbəti ayə birinciyə cavab verir
İndi ‘biz’ ayələrinə keçin. “insan yaradaq” sözündən dərhal sonra Yaradılış deyir ki, Tanrı insanı Öz surətində yaradıb. Fel təkdir, “Öz” sözü də təkdir. Mətn heç vaxt ‘yaratdılar’ demir və ‘biz’in neçə nəfər olduğunu heç vaxt demir. Peyğəmbər Yeşaya əlavə edir ki, Tanrı göyləri tək uzadıb və yeri Özü sərib. ‘Biz’ kim olursa olsun, yaradılışda şərik deyil.
“Tanrı insanı Öz surətində yaratdı, onu Tanrının surətində yaratdı; onları kişi və qadın yaratdı.”
“Xilaskarın, səni bətndən yaradan RƏBB belə deyir: Hər şeyi yaradan RƏBB Mənəm; göyləri tək Mən uzatmışam, yeri Özüm sərmişəm.”
Yaradılış 1:26
‘İnsanı yaradaq’.
Yaradılış 1:27
‘Tanrı insanı Öz surətində yaratdı’: tək halda fel və ‘Öz’.
Yeşaya 44:24
Tanrı göyləri ‘tək’ sərdi və yeri ‘Özüm’ döşədi.
Bir danışan ‘biz’ deyə bilər
Bir danışan özü üçün ‘biz’ işlədə bilər. Ezra kitabı qismən ibrani dili ilə qohum olan aramey dilindədir. Orada fars padşahı yazır ki, “Bizə” göndərilən məktub “önümdə” oxunub. Bir çox oxucu bunu padşahın özündən cəmdə danışması kimi götürür. Yeşayanın görüntüsündə bir səs həm “Kimi göndərim”, həm də “bizim üçün kim gedəcək” deyir. İbrani qrammatika kitabı Tanrının “insan yaradaq” sözünü bir danışanın ucadan düşünməsi kimi izah edir. Yeşayanın görüntüsündə o, ‘biz’i Tanrının Ona xidmət edən mələkləri daxil etməsi kimi izah edir. Heç bir oxunuş Tanrıda şəxsləri saymır.
“Bizə göndərdiyiniz məktub önümdə aydın oxundu.”
“Rəbbin səsini də eşitdim, deyirdi: Kimi göndərim, bizim üçün kim gedəcək? O zaman dedim: Mən buradayam, məni göndər.”
Bibliya ibrani dilinin standart məlumat qrammatikası. Bir Tanrı üçün işlədilən Elohim sözünü əzəmət və ya üstünlük cəmi sayır (§124g) və qeyd edir ki, bu mənada o, müntəzəm olaraq tək fel və sifətlərlə işlənir (§132h, §145h). Bildirir ki, Tanrının Yaradılış 1:26, 11:7 və Yeşaya 6:8-dəki ‘biz’ sözü əzəmət cəmi deyil. Onu ən yaxşı özü ilə məşvərət cəmi kimi izah etmək olar, baxmayaraq ki, ən azı Yeşaya 6:8-də (müqayisə et: Yaradılış 3:22) bura xidmət edən mələklər də daxildir (§124g, qeyd).
Yəhudi oxucular onu necə anlayır
Bu ayələr yəhudi müqəddəs mətninə aiddir. Yəhudilər onları min illərlə oxuyub və Üçlüyə inanan olmayıb. Klassik yəhudi təfsirçisi Raşi (11-ci əsr) “insan yaradaq” sözünü Tanrının təvazökarlıq öyrətmək üçün mələkləri ilə məsləhətləşməsi kimi oxuyur. O göstərir ki, növbəti ayə ‘yaratdılar’ yox, “yaratdı” deyir. İsrailin etiqadı eyni qalır: RƏBB birdir.
Klassik yəhudi təfsiri ‘İnsan yaradaq’ sözlərini Tanrının təvazökarlıqdan səmavi mələklər məclisi ilə məsləhətləşməsi kimi oxuyur, baxmayaraq ki, onlar Ona yaratmaqda kömək etməyiblər. Həmin şərhdə burada birdən çox yaradan tapmaq istəyən hər kəsə cavab kimi ‘yaratdılar’ deyil, ‘yaratdı’ deyən növbəti ayəni göstərir.
“Dinlə, ey İsrail: Tanrımız RƏBB tək RƏBBdir.”
Quranın “Biz” sözü
Quranda Allah (﷾) tez-tez “Biz” deyir. O, Bizim nazil etdiyimiz Zikrdən və Bizim yaratdığımız göylərdən və yerdən danışır. Həmin Quran deyir ki, Allah (﷾) Təkdir və Onun bənzəri yoxdur. Müsəlmanlar həmin “Biz” sözünü heç vaxt birdən çox Allah (﷾) kimi oxumayıb. Eyni cür, cəm əvəzlik Yaradılışın Tanrısını birdən çox etmir.
“Şübhəsiz ki, Zikri (Quranı) Biz nazil etdik və Biz də onu qoruyacağıq.”
“Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da toxunmadı.”
“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”
Ayə-ayə
Yaradılış 1:26 — Tövrat (Qanun), fəsil 1, ayə 26
“Tanrı dedi: Öz surətimizdə, Özümüzə bənzər insan yaradaq; dənizdəki balıqlara, göydəki quşlara, mal-qaraya, bütün yerə və yerdə sürünən hər sürünənə hakim olsun.”
Nə üçün istinad olunub
“Öz surətimizdə, Özümüzə bənzər insan yaradaq” sözü Ata Tanrının Oğul və Ruhla danışmasıdır.
Cavab
Növbəti ayə nə baş verdiyini bildirir: Tanrı tək fellə insanı Öz surətində yaradıb. Mətn heç vaxt onların yaratdığını demir.
Nəticə — ‘Biz’ şəxsləri saymır. Yaradılış təkdə danışılır və yəhudi oxucular ‘biz’i Tanrının mələkləri ilə birlikdə olması kimi götürür.
Yaradılış 3:22 — Tövrat (Qanun), fəsil 3, ayə 22
“RƏBB Tanrı dedi: Budur, insan yaxşı və pisi bilməkdə Bizdən biri kimi olub. İndi isə qoy əlini uzadıb həyat ağacından da götürməsin, yeməsin və əbədi yaşamasın.”
Nə üçün istinad olunub
“insan yaxşı və pisi bilməkdə Bizdən biri kimi olub” sözü birdən çox ilahi şəxs göstərir.
Cavab
Növbəti ayə yenə təkdən istifadə edir. RƏBB Tanrı onu bağdan çıxardı. Eyni nümunə, cəm ‘biz’ və ardınca tək əməl, hekayə boyu gedir.
Nəticə — Ardınca tək əməl gələn cəm ‘biz’ Babildə olduğu kimi danışıq üsuludur. O, şəxslərin sayı deyil.
Yaradılış 11:7 — Tövrat (Qanun), fəsil 11, ayə 7
“Gəlin, enək və orada onların dilini qarışdıraq ki, bir-birinin sözünü başa düşməsinlər.”
Nə üçün istinad olunub
Babil qülləsində “Gəlin, enək” sözü Üçlüyün şəxslərinin birlikdə hərəkət etməsidir.
Cavab
Növbəti ayə deyir: “Beləcə RƏBB onları oradan bütün yer üzünə səpələdi”. ‘Biz’in elan etdiyini bir RƏBB edir.
Nəticə — Cəm elan edir, tək isə hərəkət edir. Bu, şəxslərin sayı yox, danışıq üsuludur.
Baxışlar
Üçlük oxunuşu
Cəm Elohim və Yaradılışda Tanrının ‘biz’ sözü bir Tanrının daxilində birdən çox şəxsə yer qoyur və ya işarə edir. Xristianlar deyir ki, Əhdi-Cədid bunu daha tam açır.
Yaradılış 1:26-da Tanrı deyir: “Öz surətimizdə, Özümüzə bənzər insan yaradaq”. Bəzi xristianlar bunu Tanrının Üçlüyün şəxsləri arasında danışması kimi oxuyur.
Təkzib
Xristianlar razıdır ki, Tanrı bir varlıqdır, buna görə təkcə tək fel məsələni həll etmir. Lakin ayədə heç nə üç demir. Standart ibrani qrammatikası ‘biz’i bir danışanın ucadan düşünməsi kimi oxuyur, yəhudi oxucular isə onu Tanrının mələkləri ilə birlikdə olması kimi götürür.
Yəhudi
Cəm əzəmətdir və ya Tanrının səmavi məclisinə xitabıdır. Növbəti ayə deyir ki, O, tək yaradıb və Tanrı birdir.
Raşi “insan yaradaq” sözünü Tanrının mələklərlə məsləhətləşməsi kimi oxuyur və növbəti ayənin tək “yaratdı” felini işlətdiyini vurğulayır.
Təkzib
İslam Raşinin əsas nöqtəsi ilə razıdır: növbəti ayə ‘yaratdılar’ yox, “yaratdı” deyir. ‘Biz’ kimi daxil etsə də, yalnız bir Yaradan iş görür. Yeşaya deyir ki, Tanrı göyləri tək uzadıb.
Tövratın etiqadı bəyan edir ki, RƏBB birdir.
Təkzib
İslam razıdır: Quran Allaha (﷾) “Tək” deyir və Onun bənzəri yoxdur. İsa bu etiqada birinci əmr deyib. Bir ilahiyyatçı “Ondan başqası yoxdur” deyə cavab verəndə İsa dedi ki, o, Tanrının Padşahlığından uzaq deyil.
İslam baxışı
Allah (﷾) Təkdir. Cəm Elohim əzəmət cəmidir. ‘Biz’ ucadan düşünən və ya mələklərinə xitab edən bir Tanrının danışığıdır. Quranda da Tək Allah (﷾) “Biz” deyir.
Elohim İsrailin Tanrısı mənasında olanda demək olar ki, həmişə tək fellər alır. İbrani qrammatikası buna əzəmət cəmi deyir.
Bibliya Elohim sözünü tək bütpərəst tanrı Kemoş və Musa üçün işlədir.
Yaradılış 1:27 “insan yaradaq” sözünün ardınca tək fel və “Öz surətində” sözünü gətirir.
Ezrada fars padşahı yazır ki, “Bizə” göndərilən məktub “önümdə” oxunub. Bu, geniş şəkildə padşah cəmi kimi oxunur.
Quran ciddi təkliyi öyrədərkən Tək Allahı (﷾) “Biz” deyə danışdırır.