Qısa cavab
Xeyr. Quran bu sınağı özü üçün qoyur. O deyir ki, Allahdan (﷾) başqasından gəlsəydi, insanlar onda çoxlu ziddiyyət tapardı. On dörd əsrdir tənqidçilər axtarır. Onların etirazları ərəb qrammatikasına, köhnə danışıq tərzinə, kontekstdən çıxarılmış ayəyə və ya mərhələlərlə verilmiş qanuna söykənir. Heç biri Quranın bir hadisənin bir cür baş verdiyini, başqa yerdə isə əksini dediyini göstərmir. Bibliyada belə ziddiyyətlər var. Bir kitab deyir ki, padşah Axazya iyirmi iki yaşında padşahlığa başlayıb, başqası qırx iki deyir. Biri deyir ki, qırx min süvari öldürülüb, o biri isə eyni döyüş barədə qırx min piyada deyir. Quranda belə cütlər yoxdur. İslamın cavabı budur ki, Allahın (﷾) sözündən gözlədiyimiz məhz budur.
Tam izah
Quranın qoyduğu sınaq
Quran oxucularından onun üzərində diqqətlə düşünməyi istəyir. O deyir ki, Allahdan (﷾) başqasından olsaydı, onda çoxlu ziddiyyət tapardılar. Onun ən uzun surəsi özünü içində heç bir şübhə olmayan Kitab adlandırmaqla başlayır. O, öz mənşəyini hər oxucunun tətbiq edə biləcəyi sınağa bağlayır.
“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”
“Bu, içində heç bir şəkk-şübhə olmayan, müttəqilərə doğru yol göstərən bir Kitabdır.”
O, tənqidçilərinə öz mətnində cavab verir
Quran əleyhdarlarının dediklərini qeyd edir və onlara cavab verir. Onlar Peyğəmbərə (ﷺ) bir adamın öyrətdiyini deyəndə o cavab verib ki, həmin adam əcnəbi dildə danışır. Onlar onun uydurulduğunu deyəndə o, onlara ona bənzər bir surə gətirmək üçün meydan oxuyub. O, Cəhənnəm üzərindəki mələklərin sayını da verir. O, növbəti ayədə deyir ki, say sınaq kimi təyin edilib ki, şübhə edənlər onun nə demək olduğunu soruşsun.
“Biz onların: “(Quranı) ona bir insan öyrədir!”– dediklərini bilirik. Onların istinad etdikləri şəxsin dili əcnəbi dildir. Bu isə açıq-aydın ərəb dilidir.”
“Yoxsa: “Muhamməd onu özündən uydurdu?!”– deyirlər. De: “Əgər doğru deyirsinizsə, ona bənzər bir surə də siz gətirin və Allahdan başqa, kimi bacarırsınızsa (köməyə) çağırın!””
“Onun üzərində on doqquz (gözətçi mələk) var. Biz Cəhənnəm gözətçilərini yalnız mələklərdən etdik. Biz onların sayını kafirlər üçün bir sınaq olması, özlərinə Kitab verilənlərə yəqinlik hasil etməsi, iman gətirənlərin imanının daha da artması, Kitab verilənlər və möminlər (haqqa) şübhə etməməsi və qəlblərində xəstəlik olanların və kafirlərin: “Allah bu məsəllə nə demək istəyir?”– demələri üçün (on doqquz) etdik. Allah istədiyi kimsəni belə azdırır, istədiyini də doğru yola yönəldir. Rəbbinin qoşunlarını yalnız Özü bilir. Bu, bəşəriyyət üçün ancaq bir öyüd-nəsihətdir.”
Həqiqi ziddiyyət necə görünür
Padşahlar və Salnamələr İsrail və Yəhuda padşahlarının tarixini danışan iki Əhdi-Ətiq kitabıdır. Padşahlar deyir ki, Yəhuda padşahı Axazya padşahlığa başlayanda iyirmi iki yaşında idi. Salnamələr qırx iki deyir və bu, onu öz atasından yaşlı edərdi. Şamuel deyir ki, Davud yeddi yüz döyüş arabası adamını və qırx min süvarini öldürüb. Eyni döyüşü danışan Salnamələr arabalarda döyüşən yeddi min adam və qırx min piyada deyir. Matta deyir ki, İsaya xəyanət edən şagird Yəhuda özünü asıb. Həvarilərin İşləri deyir ki, o, üzüstə yıxılıb ortadan partlayıb və tarlanı özü alıb. Matta deyir ki, onu kahinlər alıb. Hər cüt bir Bibliyada bir hadisə barədə ikisi də doğru ola bilməyən iki ifadədir. Nə Matta, nə də Həvarilərin İşləri ipin qırıldığını demir. Bu, onları uyğunlaşdırmaq üçün əlavə edilir və tarlanı kimin aldığı sualını yenə də qoyur. Xristianlar cavab verir ki, kahinlər onu onun pulu ilə alıb. Lakin Həvarilərin İşləri heç bir kahinin adını çəkmir: o, “Bu adam ... bir tarla aldı” deyir. İbrani dilini heç bir bilik onları uyğunlaşdırmır.
“Axazya padşah olanda iyirmi iki yaşında idi və Yerusəlimdə bir il padşahlıq etdi. Anasının adı İsrail padşahı Omrinin qızı Atalya idi.”
“Axazya padşah olanda qırx iki yaşında idi və Yerusəlimdə bir il padşahlıq etdi. Anasının adı da Omrinin qızı Atalya idi.”
“O, padşah olanda otuz iki yaşında idi, Yerusəlimdə səkkiz il padşahlıq etdi və heç kəsin istəyi olmadan getdi. Lakin onu Davud şəhərində basdırdılar, padşahların qəbirlərində yox.”
“Suriyalılar İsrailin qarşısından qaçdı; Davud suriyalıların yeddi yüz döyüş arabası adamını və qırx min süvarisini öldürdü, ordu başçısı Şovakı vurdu, o, orada öldü.”
“Lakin suriyalılar İsrailin qarşısından qaçdı; Davud suriyalılardan arabalarda döyüşən yeddi min adamı və qırx min piyadanı öldürdü, ordu başçısı Şofakı da öldürdü.”
“O, gümüşləri məbədə atıb getdi və gedib özünü asdı.”
“Onlar məsləhətləşib bu pulla qəribləri basdırmaq üçün dulusçunun tarlasını aldılar.”
“Bu adam qanunsuzluğun mükafatı ilə bir tarla aldı və üzüstə yıxılıb ortadan partladı və bütün bağırsaqları töküldü.”
Etirazlar, bir-bir
Quran 19:28 — Məryəm surəsi, ayə 28
“Ey Harunun bacısı! Atan pis kişi, anan da pozğun (bir qadın) deyildi.”
Nə üçün istinad olunub
Quran Məryəmi “Harunun bacısı” adlandırır və onu min ildən çox əvvəl yaşamış Miryamla qarışdırır.
Cavab
Cənubi Ərəbistanın Nəcran şəhərinin xristianları bunu Peyğəmbərin (ﷺ) sağlığında səhabə əl-Müğirə ibn Şöbəyə deyib. O, bunu Peyğəmbərə (ﷺ) çatdırıb və o, cavab verib ki, insanlar övladlarına özlərindən əvvəlki peyğəmbərlərin və salehlərin adını qoyurdu. Ərəb və ibrani kimi sami dillərində ‘bacısı’ sözü nəsli də bildirir. Luka Elizabeti “Harunun qızlarından” adlandırır.
Nəticə — Peyğəmbərin (ﷺ) özünün izah etdiyi nəsil deyimi.
Quran 41:9-12 — Fussilət surəsi, ayə 9-12
“(Ey Peyğəmbər!) De: “Doğrudanmı siz yeri iki (bazar və birinci) gündə yaradana küfr edir və Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, dörd gün ərzində (bazar, birinci, ikinci və üçüncü günlərdə) yerin üzərində möhkəm duran dağlar yerləşdirdi, yeri bərəkətli etdi və (ruzi) istəyənlər üçün orada (yer əhlinin) ruzisini təqdir etdi. (Yaxud bütün bunların hamısının neçə gündə yaradıldığını soruşanların bilməsi üçün Allah onları dörd gün ərzində xəlq etdi). Sonra O, tüstü halında olan göyə tərəf yönəlib ona və yerə buyurdu: “Könüllü surətdə və ya məcburi olaraq gəlin (əmrimə boyun əyin)!” Onlar: Könüllü olaraq gəldik!”– dedilər. O, iki (dördüncü və beşinci) gündə onları yeddi göy olaraq yaratdı və hər göyə onun özünə aid iş tapşırdı. Biz dünya səmasını qəndillərlə bəzədik və (onu) hifz etdik. Bu, Qüdrətli və Bilən Allahın təqdiridir.”
Nə üçün istinad olunub
Yer üçün iki gün, onun ruzisi üçün dörd gün və göylər üçün iki gün səkkiz gün edir, lakin Quran başqa yerdə altı deyir.
Cavab
Klassik təfsirçilər 10-cu ayənin dörd gününü 9-cu ayənin iki gününü əhatə edən ümumi say kimi oxuyur. Usta deyə bilər ki, divarlar iki gün, bütün ev isə dörd gün çəkdi. Göylər üçün iki gün də altı edir və bu, Quranın hər yerdə verdiyi saydır.
Nəticə — Ziddiyyət yox, ərəb sayma məsələsi.
Quran 5:116 — əl-Maidə surəsi, ayə 116
“Allah deyəcək: “Ey Məryəm oğlu İsa! Sənmi insanlara: “Allahı qoyub məni və anamı iki məbud qəbul edin!”– demişdin?” (İsa da belə) deyəcək: Sən pak və müqəddəssən! Haqqım olmayan bir şeyi demək mənə yaraşmaz. Əgər bunu demiş olsaydım, əlbəttə, Sən onu bilərdin. Sən mənim qəlbimdə olanları bilirsən, mən isə Səndə olanları bilmirəm. Şübhəsiz ki, qeybləri bilən Sənsən!”
Nə üçün istinad olunub
Quran Üçlüyün Tanrı, İsa və Məryəm olduğunu düşünür.
Cavab
Ayə Üçlüyün tərifi deyil. O, Qiyamət günü İsaya insanlara ona və anasına ibadət etməyi deyib-demədiyi barədə verilən sualdır. Bəzi insanlar həqiqətən Məryəmə ibadət edib. Dördüncü əsr yepiskopu Epiphanius Roma Ərəbistan əyalətində ona təqdimlər edən qadınlara qarşı yazıb.
Nəticə — Ayə insanların nə etdiyi barədədir və bəzi insanlar bunu edib.
Quran 2:106 — Əl-Bəqərə surəsi, ayə 106
“Biz (hər hansı) bir ayəni nəsx edir və ya onu unutdururuqsa, ondan daha yaxşısını, yaxud ona bənzərini gətiririk. Məgər bilmirsən ki, Allah hər şeyə qadirdir?!”
Nə üçün istinad olunub
Allah bir ayəni daha yaxşısı ilə əvəz edirsə, O, fikrini dəyişmiş olmalıdır.
Cavab
Əvəz olunan həmişə hökmdür, Allah (﷾), peyğəmbərlər və ya axirət barədə fakt heç vaxt yox. Həkimin xəstə sağaldıqca dozanı dəyişdiyi kimi, xalqa qanun mərhələlərlə verilib. Əhdi-Cədid də eyni şeyi edir. Onun məktublarından biri olan İbranilərə birinci əhdi (Tanrının İsraillə razılaşmasını) köhnə və yox olmağa yaxın adlandırır.
Nəticə — Bibliyanın da etdiyi kimi, mərhələlərlə verilmiş qanun.
Quran 70:4 — əl-Məaric surəsi, ayə 4
“Mələklər və Ruh (Cəbrail) Allaha doğru müddəti əlli min ilə bərabər bir gündə yüksələrlər.”
Nə üçün istinad olunub
Bir ayə Allahın Gününü min il, başqası əlli min il edir, deməli, Quran özünə zidd gedir.
Cavab
İki ayə iki fərqli şeyi təsvir edir. 32:5 ayəsi Allahın (﷾) idarə etdiyi işlərin, bizim sayımıza görə min ilə bərabər olan bir gündə Ona yüksəlməsi barədədir. 70:4 ayəsi Qiyamət günü barədə parçada mələklərin və Ruhun yüksəlməsi barədədir. İki fərqli hadisəyə iki fərqli ölçü verilir. Padşahlar və Salnamələr isə əksinə, bir hadisə üçün iki rəqəm verir: Axazyanın yaşı.
Nəticə — Bir şey üçün iki rəqəm yox, fərqli ölçülü fərqli hadisələr.
Quran 18:86 — əl-Kəhf surəsi, ayə 86
“Nəhayət, günəşin qürub etdiyi yerə gəlib çatdıqda onu qara palçıqlı bir yerdə batan gördü. (Zülqərneyn) onun yanında bir tayfaya rast gəldi. Biz buyurduq: “Ey Zülqərneyn! Sən ya onları cəzalandırmalı, ya da onlarla yaxşı rəftar etməlisən!””
Nə üçün istinad olunub
Quran deyir ki, günəş palçıqlı bulaqda batır.
Cavab
Ayə deyir ki, Quranın danışdığı, uzağa səyahət etmiş hökmdar Zülqərneyn günəşin bulanıq suda batdığını görüb. O, səyyahın qurunun qərb kənarında gördüyünü bildirir. Bunlar hər kəsin axşam sahildə işlədəcəyi sözlərdir.
Nəticə — Günəş barədə iddia yox, görülənin təsviri.
Quran 86:6-7 — ət-Tariq surəsi, ayə 6-7
“O, atılan sudan (nütfədən) yaradılmışdır. O (su) bel və sinə sümükləri arasından çıxır.”
Nə üçün istinad olunub
Quran deyir ki, sperma onurğa ilə qabırğalar arasında yaranır.
Cavab
Ayə hansı orqanın düzəltdiyini yox, mayenin haradan çıxdığını deyir. Onun sulb sözü onurğa və ya bel deməkdir. Quran eyni sözü kişinin öz oğulları üçün işlədir: “öz belinizdən gələn oğullarınızın” (4:23).
Nəticə — Mayeni hansı orqanın istehsal etdiyi barədə iddia yox, sadə təsvir.
Quran 74:30-31 — əl-Muddəssir surəsi, ayə 30-31
“Onun üzərində on doqquz (gözətçi mələk) var. Biz Cəhənnəm gözətçilərini yalnız mələklərdən etdik. Biz onların sayını kafirlər üçün bir sınaq olması, özlərinə Kitab verilənlərə yəqinlik hasil etməsi, iman gətirənlərin imanının daha da artması, Kitab verilənlər və möminlər (haqqa) şübhə etməməsi və qəlblərində xəstəlik olanların və kafirlərin: “Allah bu məsəllə nə demək istəyir?”– demələri üçün (on doqquz) etdik. Allah istədiyi kimsəni belə azdırır, istədiyini də doğru yola yönəldir. Rəbbinin qoşunlarını yalnız Özü bilir. Bu, bəşəriyyət üçün ancaq bir öyüd-nəsihətdir.”
Nə üçün istinad olunub
Cəhənnəm üzərindəki on doqquz mələk təsadüfi rəqəmdir.
Cavab
Növbəti ayə deyir ki, say sınaq kimi təyin edilib ki, şübhə edənlər Allahın (﷾) bununla nə demək istədiyini soruşsun. Quran etirazı onu qaldıran parçanın içində qabaqcadan xəbər verir.
Nəticə — Etiraz mətndə qabaqcadan görülüb və cavablandırılıb.
Quran 2:29 — Əl-Bəqərə surəsi, ayə 29
“Yer üzündə olanların hamısını sizin üçün xəlq edən, sonra göyə ucalıb onu yeddi qat göy edən Odur. O, hər şeyi biləndir!”
Nə üçün istinad olunub
Quran 2:29-da yer göylərdən əvvəl yaradılıb, 79:27-30-da isə əvvəl göy qurulub, sonra yer yayılıb. Bu, ziddiyyətdir.
Cavab
İbn Abbasdan məhz bu cüt barədə soruşulub. O deyib ki, Allah (﷾) yeri, sonra göyləri yaradıb, ondan sonra yeri yayıb. 79:31-in dediyi kimi, yayma onun suyunu və otlağını çıxarmaq idi. İbn Kəsirin qeyd etdiyi kimi, ‘sonra’ sözü hadisələri yox, danışığı da sıralaya bilər. Yeri yaratmaq və onu yaymaq iki əməldir, deməli, ayələr fərqli şeyləri təsvir edir.
Nəticə — Bir ayə yerin yaradılmasından, o biri onun yayılmasından danışır. Səhabə onları Peyğəmbərin (ﷺ) nəslində birlikdə oxuyub.
| Etiraz | Cavab | Nəyə bağlıdır |
|---|---|---|
| Yaradılış altı gündür, yoxsa səkkiz? (41:9-12) | 10-cu ayənin dörd günü ilk ikisini də əhatə edir, usta divarların iki günə, bütün evin dörd günə tikildiyini deyə bildiyi kimi. Başqa hər yerdə Quran altı gün deyir. | Ərəb qrammatikası |
| Məryəm ‘Harunun bacısı’ adlanır (19:28) | Peyğəmbər (ﷺ) bunu özü izah edib: insanlar uşaqlarına əvvəlki peyğəmbərlərin və salehlərin adını qoyurdu. | Köhnə danışıq tərzi |
| 5:116 Məryəmi Üçlüyün bir hissəsi edirmi? | Bu, İsaya insanların etdikləri barədə sualdır. Xristian yepiskop Ərəbistanda Məryəmə ibadət edən adamları qeyd edir. | Kontekst |
| Allah (﷾) fikrini dəyişibmi? (2:106) | Yalnız hökmlər əvəz olunur, heç vaxt Allah (﷾), peyğəmbərlər və ya axirət barədə faktlar yox. Əhdi-Cədidin özü bütöv bir əhdi ləğv edir (İbranilərə 8:13). | Mərhələlərlə verilən qanun |
| Niyə Cəhənnəm üzərində on doqquz mələk? (74:30) | Növbəti ayə deyir ki, say sınaq üçün qoyulub ki, şübhə edənlər bunun nə demək olduğunu soruşsun. | Mətnin özündə cavablanıb |
Bibliyada iki rəqəm eyni hadisəni təsvir edir: Padşahlar deyir ki, Axazya iyirmi iki yaşında, Salnamələr isə qırx iki yaşında hakimiyyətə başlayıb. Bu etirazların heç biri o cür deyil.
Baxışlar
Bibliya ilə yanaşı
Qurana etirazlar qrammatika, deyim və kontekst barədədir. Bibliyaya etirazlar isə ikisi də doğru ola bilməyən ifadə cütləridir.
Padşahlar və Salnamələr Axazyanın taxta çıxanda yaşını iyirmi iki və qırx iki kimi verir.
Şamuel və Salnamələr eyni döyüş barədə razılaşmır. Birində qırx min süvari, o birində qırx min piyada var. Birində yeddi yüz döyüş arabası adamı, o birində arabalarda döyüşən yeddi min adam var.
Tənqidçilər Qurandakı iki rəqəmi, məsələn 8:9-dakı min mələyi və 3:124-dəki üç min mələyi yan-yana qoyur. Ayələr fərqli şeyləri təsvir edir. Təfsirçilər onları mərhələlərlə vəd edilmiş kömək və ya fərqli döyüşlər kimi oxuyur. Padşahlar və Salnamələrdə isə iki rəqəm eyni hadisəni təsvir edir.
İslam baxışı
Quran Peyğəmbərə (ﷺ) verilmiş Allahın (﷾) sözüdür. Deməli, özü barədə dediyi kimi, ziddiyyətdən azaddır. Ona qarşı irəli sürülən hər etirazın ərəb dilindən, kontekstdən və ya Peyğəmbərin (ﷺ) öz izahından cavabı var.
Quran ziddiyyətdən azad olmasını Allahdan (﷾) gəldiyinin sübutu kimi təqdim edir.
Quran 41:9-12-də dörd günə ilk iki gün daxildir, deməli, təfsirçilərin izah etdiyi kimi, cəmi altıdır.
Peyğəmbər (ﷺ) “Harunun bacısı” sözünü özü izah edib: insanlar övladlarına əvvəlki peyğəmbərlərin və salehlərin adını qoyurdu.
Quran 5:116 İsaya insanların nə etdiyi barədə verilən sualdır. Xristian yepiskopu Ərəbistanda Məryəmə ibadət edən insanları qeyd edir.
Quranda yalnız hökmlər əvəz olunur, Allah (﷾), peyğəmbərlər və ya axirət barədə faktlar heç vaxt yox. Əhdi-Cədidin özü bütöv bir əhdi köhnəlmiş sayır.
Quran on doqquz mələyə etirazı elə növbəti ayədə qabaqcadan görür.