Qısa cavab
Bəli. İslamda dünyanı hər an yalnız Allah (﷾) idarə edir və O, heç vaxt yorulmur və yatmır. Quran deyir: “O, göydən yerə qədər olan bütün işləri idarə edir” (32:5). Mələklər həqiqi iş görür, lakin “onlar ancaq Onun əmrini yerinə yetirərlər” (21:27). Cəbrayıl vəhy gətirir. Bir çox alim deyir ki, Mikayıl yağışa baxır. Alimlər geniş razılaşır ki, Son Gündə Suru İsrafil çalacaq. Ölüm mələyi canları alır. Onların heç biri dünyanı Allahın (﷾) yerinə idarə etmir və heç biri Onun izni olmadan hərəkət etmir.
Tam izah
Dünyanı yalnız Allah (﷾) idarə edir
Quran deyir: “O, göydən yerə qədər olan bütün işləri idarə edir” (32:5). O deyir: “İşləri idarə edən Odur” (10:3). O, göyləri və yeri yerində saxlayır: “Həqiqətən, Allah göyləri və yeri zaval olmasınlar deyə, tutub saxlayır” (35:41). Onlar zaval olsaydı, başqa heç kim onları saxlaya bilməzdi. Onun istirahətə ehtiyacı yoxdur: “Onu nə mürgü, nə də yuxu tutar” (2:255). “Bunları qoruyub saxlamaq Ona ağır gəlməz” (2:255). Deməli, dünyada heç nə öz-özünə işləmir və heç nə Onun yerinə işləmir.
“O, göydən yerə qədər olan bütün işləri idarə edir. Sonra da (bu işlər) sizin saydığınız (illərdən) min ilə bərabər olan bir gündə Ona doğru yüksələr.”
“Şübhəsiz ki, Rəbbiniz göyləri və yeri altı gündə yaradan, sonra da Ərşin üzərinə ucalan Allahdır. İşləri idarə edən Odur. Onun izni olmadan kimsə şəfaətçi ola bilməz. O, sizin Rəbbiniz olan Allahdır. (Elə isə) Ona ibadət edin. Məgər düşünüb ibrət almırsınız?”
“Həqiqətən, Allah göyləri və yeri zaval olmasınlar deyə, tutub saxlayır. Əgər zaval olsalar, Ondan başqa onları heç kəs tutub saxlaya bilməz. Həqiqətən də, O, həlimdir, bağışlayandır.”
“Allah Özündən başqa (haqq) məbud olmayandır, (əbədi) Yaşayandır, (bütün yaratdıqlarının) Qəyyumudur. Onu nə mürgü, nə də yuxu tutar. Göylərdə və yerdə nə varsa, (hamısı) Ona məxsusdur. Allahın izni olmadan Onun yanında kim şəfaət edə bilər? O, (qullarının) gələcəyini və keçmişini bilir. Onlar Allahın elmindən Onun istədiyindən başqa heç bir şey qavraya bilməzlər. Onun Kürsüsü göyləri və yeri əhatə etmişdir. Bunları qoruyub saxlamaq Ona ağır gəlməz. O, Ucadır, Əzəmətlidir.”
Mələklər Onun əmrlərini yerinə yetirir
Allah (﷾) mələkləri “iki, üç və dördqanadlı elçilər” edib (35:1). Onlar dünyada həqiqi iş görür. Quran deyir: “And olsun işi yerinə yetirənlərə!” (79:5). “(Mələklər) Ondan qabaq danışmazlar, onlar ancaq Onun əmrini yerinə yetirərlər” (21:27). Onlar “Allahın onlara verdiyi əmrlərə (heç vaxt) asi olmayan” mələklərdir (66:6). Deməli, mələklər hakim yox, quldur. Onlar heç nəyi özləri həll etmir.
“Həmd, göyləri və yeri yaradan, mələkləri iki, üç və dördqanadlı elçilər edən Allaha məxsusdur! O, yaratdıqlarından istədiyini artırır. Həqiqətən, Allah hər şeyə qadirdir.”
“And olsun işi yerinə yetirənlərə!”
“(Kafirlər:) “Rəhman (Özünə) övlad götürdü!”– dedilər. O, pakdır, müqəddəsdir! Əksinə, (o mələklər) möhtərəm qullardır. (Mələklər) Ondan qabaq danışmazlar, onlar ancaq Onun əmrini yerinə yetirərlər. (Allah) onların keçmişini və gələcəyini bilir. Onlar yalnız Onun razı qaldığı şəxslərdən ötrü şəfaət diləyir və Onun qorxusundan tir-tir əsirlər.”
“Ey iman gətirənlər! Özünüzü və ailənizi yanacağı insanlar və daşlar olan oddan qoruyun! Onun üstündə Allahın onlara verdiyi əmrlərə (heç vaxt) asi olmayan, özlərinə buyurulanları yerinə yetirən amansız və sərt təbiətli mələklər vardır.”
Baş mələklər və onların işi
Dörd böyük mələk çox vaxt baş mələklər adlanır. Peyğəmbər (ﷺ) gecə namazına Allahı (﷾) Cəbrayılın, Mikayılın və İsrafilin Rəbbi adlandırmaqla başlayırdı (Muslim 770). Ən böyük mələklərin də Rəbbi Allahdır (﷾). Cəbrayıl vəhy gətirir. Quran deyir: “Allahın izni ilə (Quranı) ... sənin qəlbinə o nazil etmişdir” (2:97). Mikayılın adı onun yanında çəkilir (2:98). Bir çox alim deyir ki, Mikayıl yer üzünə həyat gətirən yağışa baxır. Son Gündə Suru bir mələk çalacaq (39:68). Quran onun adını çəkmir, heç bir səhih hədis də çəkmir, lakin alimlər geniş razılaşır ki, o, İsrafildir. Ölüm mələyi canları alır (32:11). Ona çox vaxt verilən ‘Əzrail’ adının sağlam dəlili yoxdur.
Əbdürrəhman ibn Əvf Aişədən Peyğəmbərin (ﷺ) gecə qalxanda namazına necə başladığını soruşub. O deyib ki, o, Allahı Cəbrayılın, Mikayılın və İsrafilin Rəbbi, göylərin və yerin Yaradanı, gizlinin və aşkarın Bilicisi, qulları arasında ixtilaf etdikləri şeylərdə hökm verən kimi çağıraraq başlayırdı. Sonra Allahdan insanların ixtilaf etdiyi yerdə onu haqqa yönəltməsini diləyirdi, çünki Allah istədiyini düz yola yönəldər.
“De: “Cəbrailə düşmən olan kəs (bilsin ki,) Allahın izni ilə (Quranı) özündən əvvəlkiləri təsdiqləyən, möminlərə doğru yol göstərən və müjdə verən (bir kitab) olaraq sənin qəlbinə o nazil etmişdir”.”
“Kim Allaha, Onun mələklərinə və elçilərinə, Cəbrailə və Mikailə düşməndirsə, şübhəsiz ki, Allah da kafirlərə düşməndir.”
“Şübhəsiz ki, bu (Quran), aləmlərin Rəbbindən nazil edilmişdir. Onu sadiq ruh (Cəbrail) endirdi – sənin qəlbinə ki, xəbərdar edənlərdən olasan. (Bu Quran) açıq-aydın ərəb dilində (nazil edildi).”
İslam əqidəsi ensiklopediyası mələklərin vəzifələrini dəlilləri ilə sadalayır. Cəbrayıl vəhyi gətirir (2:97; 26:192-195). Bir çox alimlər deyir ki, Mikayıl yağışa cavabdehdir və onu Allahın əmr etdiyi yerə yönəldir; istinad etdikləri hədis barədə elmi şübhələr var. İbn əl-Qəyyim yazıb ki, Cəbrayıl qəlblərin və ruhların həyatı olan vəhyi, Mikayıl isə yerin, bitkilərin və heyvanların həyatı olan yağışı gətirməyə təyin edilib. əl-Qurtubi və İbn Həcər İsrafilin Surə üfürəcəyi (39:68) barədə alimlərin icmasını nəql edir, baxmayaraq ki, bunu deyən səhih hədis yoxdur. Ruhları alan mələk Ölüm Mələyidir (32:11); adının Əzrayıl olduğuna dair sağlam dəlil yoxdur. əş-Şinqiti izah edir ki, ruhların alınması Allaha (39:42), Ölüm Mələyinə (32:11) və mələklərə (16:32) ziddiyyətsiz aid edilir: heç kim Allahın izni olmadan ölmür, Ölüm Mələyinə ruhları almaq əmr edilib, başqa mələklər isə ona kömək edir.
“Sura üfürüləcək və Allahın istədiyi kimsələrdən başqa göylərdə və yerdə kim varsa, hamısı öləcək. Sonra bir daha ona üfürülən kimi onlar qalxıb baxacaqlar.”
“De: “Sizə müvəkkil olan ölüm mələyi canınızı alacaqdır, sonra da Rəbbinizə qaytarılacaqsınız!””
| Mələk | Onun işi | Harada öyrədilir |
|---|---|---|
| Cəbrayıl | Vəhyi peyğəmbərlərə gətirir | Quran onun adını çəkir (2:97) |
| Mikail | Yerə həyat gətirən yağışa cavabdehdir | Quran onun adını çəkir (2:98); işi alimlərdən gəlir |
| İsrafil | Alimlər onun Son Gündə Sur çalacağında razılaşır | Peyğəmbər (ﷺ) onun adını çəkir (Muslim 770); Sur Qurandadır (39:68) |
| Ölüm Mələyi | Hər canı təyin olunmuş vaxtda alır | Quran (32:11) |
Hər biri yalnız Allahın (﷾) əmri ilə hərəkət edir (21:27) və Peyğəmbər (ﷺ) Allahı (﷾) onların Rəbbi adlandırıb (Muslim 770).
Bir əməl, üç cür deyilib
Quran deyir: “Allah ölənlərin canını ölüm anında ... alır” (39:42). O, həmçinin deyir: “elçilərimiz (mələklər) onun canını alır” (6:61). O deyir ki, canlarımızı ölüm mələyi alacaq (32:11). Bunlar toqquşmur. Hər ölümə Allah (﷾) hökm verir və “Allahın izni olmadan heç kəs ölümü dadmaz” (3:145). Ölüm mələyi bunu yerinə yetirməyi əmr olunandır və başqa mələklər ona kömək edir. Əş-Şinqiti kimi alimlər ayələri belə izah edib. Mələklərin bütün işi barədə də belədir: əmr Allahın (﷾), iş onlarındır.
“Allah ölənlərin canını ölüm anında, ölməyənlərin canını isə onlar yuxuda ikən alır. Ölümünə hökm verdiyi kəsin canını saxlayar, digərini isə müəyyən olunmuş vaxtadək buraxar. Həqiqətən, bunda düşünən bir qövm üçün dəlillər vardır.”
“O, Öz qulları üzərində mütləq hakimiyyət sahibidir. O sizə gözətçi (mələklər) göndərir. Nəhayət, sizlərdən birinə ölüm gəldiyi zaman elçilərimiz (mələklər) onun canını alır və (bu işə) etinasız yanaşmırlar. Sonra onlar özlərinin həqiqi Himayədarı olan Allaha qaytarılacaqlar. Hökm yalnız Ona məxsusdur və O, ən tez haqq-hesab çəkəndir.”
“De: “Sizə müvəkkil olan ölüm mələyi canınızı alacaqdır, sonra da Rəbbinizə qaytarılacaqsınız!””
“Allahın izni olmadan heç kəs ölümü dadmaz. (Əcəl) əzəldən müəyyən edilmiş bir yazıdır. Kim dünya mükafatını istəsə, ona bundan verərik. Kim də axirət mükafatını istəsə, ona da ondan verərik. Biz şükür edənləri mükafatlandıracağıq.”
İslam əqidəsi ensiklopediyası mələklərin vəzifələrini dəlilləri ilə sadalayır. Cəbrayıl vəhyi gətirir (2:97; 26:192-195). Bir çox alimlər deyir ki, Mikayıl yağışa cavabdehdir və onu Allahın əmr etdiyi yerə yönəldir; istinad etdikləri hədis barədə elmi şübhələr var. İbn əl-Qəyyim yazıb ki, Cəbrayıl qəlblərin və ruhların həyatı olan vəhyi, Mikayıl isə yerin, bitkilərin və heyvanların həyatı olan yağışı gətirməyə təyin edilib. əl-Qurtubi və İbn Həcər İsrafilin Surə üfürəcəyi (39:68) barədə alimlərin icmasını nəql edir, baxmayaraq ki, bunu deyən səhih hədis yoxdur. Ruhları alan mələk Ölüm Mələyidir (32:11); adının Əzrayıl olduğuna dair sağlam dəlil yoxdur. əş-Şinqiti izah edir ki, ruhların alınması Allaha (39:42), Ölüm Mələyinə (32:11) və mələklərə (16:32) ziddiyyətsiz aid edilir: heç kim Allahın izni olmadan ölmür, Ölüm Mələyinə ruhları almaq əmr edilib, başqa mələklər isə ona kömək edir.
Başqa mələklər, başqa vəzifələr
Quran və səhih hədis başqa vəzifələri olan mələklərdən danışır. Mələklər hər insanı “Allahın əmri ilə” qoruyur (13:11). Mələklər hər əməli yazır (82:10-12). Hər bətnə bir mələk qoyulub və uşaq üçün Allahın (﷾) nə hökm etdiyini soruşur (əl-Buxari 318). Son Gündə “O gün sənin Rəbbinin Ərşini onların (başı) üstündə səkkiz mələk daşıyacaqdır” (69:17). Hər vəzifəni onlara Allah (﷾) verib. Onların heç biri onu seçməyib.
“Onu (insanı) həm önündən, həm də arxasından təqib edən mələklər vardır. Onlar Allahın əmri ilə onu qoruyurlar. Bir qövm özünü dəyişmədikcə, Allah da onları dəyişməz. Əgər Allah hər hansı bir qövmə pislik istəsə, onun qarşısını heç nə ala bilməz. Onların Allahdan başqa hamisi yoxdur.”
“Sizin üzərinizdə nəzarətçilər vardır. Hörmətli (əməllərinizi) yazan mələklər. Onlar sizin nə etdiklərinizi bilirlər.”
Ənəs ibn Malik rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, Allah hər bətnə bir mələk təyin edir. Mələk deyir: Ey Rəbbim, damla; ey Rəbbim, laxta; ey Rəbbim, ət parçası. Allah onun yaradılışını tamamlamaq istəyəndə mələk onun kişi və ya qadın, bədbəxt və ya xoşbəxt olduğunu, ruzisinin və ömrünün nə olacağını soruşur. Uşaq hələ anasının bətnində ikən bütün bunlar yazılır.
“Mələklər isə onun (göyün) ətrafında olacaqlar. O gün sənin Rəbbinin Ərşini onların (başı) üstündə səkkiz mələk daşıyacaqdır.”
Nə edəcəyini soruşan mələk
Taif əhli Peyğəmbəri (ﷺ) qovandan sonra Cəbrayıl Dağlar mələyi ilə onun yanına gəldi. Mələk dedi ki, onu Allah (﷾) göndərib. O, Peyğəmbəri (ﷺ) rədd edənlərin üstünə iki dağı salmağı təklif etdi. Peyğəmbər (ﷺ) imtina etdi və onların övladlarının yalnız Allaha (﷾) ibadət edəcəyinə ümid etdi (əl-Buxari 3231). Bu qüdrətli mələk belə yalnız göndəriləndə gəlib və sözü gözləyib.
Aişə Peyğəmbərdən (ﷺ) Uhuddan daha ağır gün görüb-görmədiyini soruşdu. O, Taif başçılarından İbn Əbd Yəlilə dəvətini təqdim edib rədd edildiyi günü adlandırdı. O, kədər içində gedərkən Cəbrayıl Dağlar Mələyi ilə gəldi; mələk onu rədd edənlərin üstünə iki böyük dağı salmağı təklif etdi. Peyğəmbər imtina etdi və onların nəslinin yalnız Allaha ibadət edəcəyinə ümid etdiyini dedi.
Allah (﷾) hər şeyi idarə edirsə, niyə mələklərdən istifadə edir?
Köməyə ehtiyacı olduğu üçün yox. Quran deyir: “Allah isə Zəngindir” (35:15). Padşaha nazirlər lazımdır, çünki o, hər yerdə ola və hər şeyi edə bilmir. Allahın (﷾) belə həddi yoxdur və “Bunları qoruyub saxlamaq Ona ağır gəlməz” (2:255). O, hər şeyi yaratmağı seçdiyi kimi, mələklərə iş verməyi seçib. Mələklər Onun nizamını və qüdrətini göstərir. Onlar onda boşluq deyil.
“Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız. Allah isə Zəngindir, Tərifəlayiqdir.”
“Allah Özündən başqa (haqq) məbud olmayandır, (əbədi) Yaşayandır, (bütün yaratdıqlarının) Qəyyumudur. Onu nə mürgü, nə də yuxu tutar. Göylərdə və yerdə nə varsa, (hamısı) Ona məxsusdur. Allahın izni olmadan Onun yanında kim şəfaət edə bilər? O, (qullarının) gələcəyini və keçmişini bilir. Onlar Allahın elmindən Onun istədiyindən başqa heç bir şey qavraya bilməzlər. Onun Kürsüsü göyləri və yeri əhatə etmişdir. Bunları qoruyub saxlamaq Ona ağır gəlməz. O, Ucadır, Əzəmətlidir.”
Bibliya da eyni şeyi deyir
Zəbur deyir: “RƏBB taxtını göylərdə hazırlayıb; padşahlığı hər şeyə hökm edir” (Zəbur 103:19). Növbəti ayə “əmrlərini yerinə yetirən” mələklərini çağırır (Zəbur 103:20). Burada Bibliya və Quran razıdır. Tanrı hər şeyə hökm edir və mələklər Ona itaət edir.
“RƏBB taxtını göylərdə hazırlayıb; padşahlığı hər şeyə hökm edir. Ey Onun gücdə üstün olan, əmrlərini yerinə yetirən, sözünün səsinə qulaq asan mələkləri, RƏBBə həmd edin.”
“(Kafirlər:) “Rəhman (Özünə) övlad götürdü!”– dedilər. O, pakdır, müqəddəsdir! Əksinə, (o mələklər) möhtərəm qullardır. (Mələklər) Ondan qabaq danışmazlar, onlar ancaq Onun əmrini yerinə yetirərlər. (Allah) onların keçmişini və gələcəyini bilir. Onlar yalnız Onun razı qaldığı şəxslərdən ötrü şəfaət diləyir və Onun qorxusundan tir-tir əsirlər.”
Bu, niyə vacibdir: yalnız Allaha (﷾) dua edin
Heç bir mələk dünyanı idarə etmir, ona görə müsəlmanlar mələklərə dua etmir və onlardan kömək diləmir. Quran deyir ki, hətta mələklərin “şəfaəti Allahın istədiyi və razı qaldığı kimsədən başqa (heç kəsə) heç bir fayda verməz” (53:26). Deməli, müsəlman vasitəçisiz birbaşa Allahdan (﷾) diləyir. Peyğəmbər (ﷺ) özü gecə namazına Allahı (﷾) ən böyük mələklərin Rəbbi adlandırmaqla başlayırdı (Muslim 770).
“Göylərdə neçə-neçə mələk var ki, onların şəfaəti Allahın istədiyi və razı qaldığı kimsədən başqa (heç kəsə) heç bir fayda verməz.”
Əbdürrəhman ibn Əvf Aişədən Peyğəmbərin (ﷺ) gecə qalxanda namazına necə başladığını soruşub. O deyib ki, o, Allahı Cəbrayılın, Mikayılın və İsrafilin Rəbbi, göylərin və yerin Yaradanı, gizlinin və aşkarın Bilicisi, qulları arasında ixtilaf etdikləri şeylərdə hökm verən kimi çağıraraq başlayırdı. Sonra Allahdan insanların ixtilaf etdiyi yerdə onu haqqa yönəltməsini diləyirdi, çünki Allah istədiyini düz yola yönəldər.
Baxışlar
Tanrı dünyanı yaradıb, sonra buraxıb
Bəziləri deyir ki, Tanrı dünyanı yaradıb, sonra onu öz qanunları ilə işləməyə buraxıb. O, saat kimi davam edir. Başqaları deyir ki, təbiət sadəcə özü işləyir, heç kim məsul deyil.
Tanrı təbiət qanunlarını əvvəldə qurub. O vaxtdan dünya qurulmuş saat kimi özü işləyir.
Təkzib
Saata yalnız onu quran yox, onu varlıqda saxlayan da lazımdır. Təbiət qanunları nə baş verdiyini təsvir edir; onlar heç nəyi mövcud etmir. Quran deyir: “Həqiqətən, Allah göyləri və yeri zaval olmasınlar deyə, tutub saxlayır” (35:41). Dünya yalnız əvvəldə yox, hər an Ondan asılıdır. O, ondan heç vaxt yorulmur (2:255).
Bu dünyaya Şeytan hökm sürür
Bəzi xristianlar deyir ki, indilik bu dünyaya Şeytan hökm sürür. Onlar onu “bu dünyanın hökmdarı” adlandıran İsanı göstərir (Yəhya 12:31). Paulus onu “Bu dünyanın tanrısı” adlandırıb (2 Korinflilərə 4:4).
İsa Şeytanı “bu dünyanın hökmdarı” adlandırıb, deməli, Şeytan sona qədər dünyaya hökm sürür.
Təkzib
Həmin ayədə İsa deyir ki, “bu dünyanın hökmdarı bayıra atılacaq” (Yəhya 12:31). Zəbur Tanrı barədə deyir: “padşahlığı hər şeyə hökm edir” (Zəbur 103:19). Quran Şeytanın Son Gündəki sözlərini verir: “Mənim sizin üstünüzdə heç bir hökmranlığım yox idi. Mən sizi (günah işlərə) dəvət etdim” (14:22). Şeytan vəsvəsə verə və sınağa çəkə bilər, lakin heç nəyə hökm sürmür.
Paulus Şeytanı “Bu dünyanın tanrısı” adlandırır (2 Korinflilərə 4:4).
Təkzib
Paulus deyir ki, Şeytan “iman etməyənlərin ağlını kor edib” (2 Korinflilərə 4:4). Bu, dünyanı idarə etmək yox, azdırmaq gücüdür. Quran eyni şeyi deyir: Şeytanın möminlər üzərində hakimiyyəti yoxdur, yalnız onu havadar tutanlar üzərində var (16:99-100).
Üç tanrı işi bölüşür
Bir çox hindu üç roldan danışır: Brəhma yaradır, Vişnu saxlayır, Şiva məhv edir. Vişnu Purana deyir ki, bir tanrı yaratdıqca, saxladıqca və ya məhv etdikcə bu üç adı alır.
Vişnu Purana deyir ki, bir tanrı Canardana yaratdıqca, saxladıqca və ya məhv etdikcə Brəhma, Vişnu və Şiva adlarını alır.
Təkzib
Onun tərcüməçisi H. H. Wilson qeyd edib ki, hər Purana həmin biri kimi başqa tanrının adını çəkir. Vişnu Puranada bu, Vişnudur; Linqa Puranada Şivadır. Deməli, müqəddəs kitablar dünyanı kimin idarə etdiyində razılaşmır. Quran deyir: “Əgər göylərdə və yerdə Allahdan başqa məbudlar olsaydı, onların hər ikisi fəsada uğrayardı” (21:22). Bir nizam bir Rəbbə işarə edir.
İslam baxışı
Dünyanı hər an yalnız Allah (﷾) idarə edir. Mələklər, o cümlədən baş mələklər Onun əmrlərini yerinə yetirir və heç vaxt özbaşına hərəkət etmir.
Quran deyir ki, Allah (﷾) göydən yerə qədər bütün işləri idarə edir.
Quran deyir ki, Allah (﷾) göyləri və yeri varlıqda saxlayır, heç vaxt yorulmur və yatmır.
Quran deyir ki, mələklər yalnız Onun əmri ilə hərəkət edir.
Peyğəmbər (ﷺ) Allahı (﷾) Cəbrayılın, Mikayılın və İsrafilin Rəbbi adlandırıb.
Quran Cəbrayılın və Mikayılın adını çəkir və Cəbrayılın vəhy gətirdiyini deyir.
Bir çox alim deyir ki, Mikayıl yağışa baxır və alimlər geniş razılaşır ki, Suru İsrafil çalacaq.
Quran deyir ki, canları Allah (﷾), Ölüm mələyi və mələklər alır. Allah (﷾) hökm verir, mələklər yerinə yetirir.