Qısa cavab
Müsəlmanlar yalnız Ona ibadət olunan bir Allaha (﷾) inanır. Onun nə şəriki, nə oğlu, nə də tayı var. Onlar Onun mələklərinə inanır. Onlar Onun nazil etdiyi kitablara, hər biri ilk verildiyi kimi inanır. Onların arasında Tövrat, Zəbur, İncil (İsanın təbliğ etdiyi Müjdə) və Quran var. Onlar Adəmdən Nuh, İbrahim, Musa və İsa vasitəsilə sonuncu Muhəmmədə (ﷺ) qədər Onun bütün peyğəmbərlərinə inanır. Onların hamısı insan idi və hamısı bir xəbər gətirib: yalnız Allaha (﷾) ibadət edin. Onlar hər kəsin diriləcəyi, imanına və əməllərinə görə mühakimə olunacağı Qiyamət gününə inanır. Onlar Allahın (﷾) təqdirinə də inanır: O, hər şeyi bilir və istəyir, hər kəs isə seçməkdə sərbəstdir və seçiminə görə cavab verir. İslam tam həyat tərzidir. İman birinci gəlir və o, ibadəti, xarakteri, ailəni, işi və qanunu formalaşdırır.
Tam izah
İmanın altı əsası
Cəbrayıl mələk bir dəfə insan şəklində gəlib Peyğəmbərdən (ﷺ) imanın nə olduğunu soruşub. Peyğəmbər (ﷺ) altı şeyin adını çəkib. Bunlar Allaha (﷾), Onun mələklərinə, kitablarına, elçilərinə və Son günə inanmaqdır. Altıncısı ilahi təqdirə, onun xeyrinə və şərinə inanmaqdır. Quran ilk beşini birlikdə sadalayır. O deyir ki, möminlər Allahın (﷾) elçiləri arasında heç bir fərq qoymur.
Ömər ibn əl-Xəttab rəvayət edir ki, ağappaq paltarlı, üzərində səfər izi olmayan bir yad adam Peyğəmbərin (ﷺ) qarşısında oturub ondan İslam, iman və ibadətdə gözəllik barədə soruşdu. İman barədə soruşulanda Peyğəmbər dedi ki, iman Allaha, Onun mələklərinə, kitablarına, elçilərinə və Son günə inanmaq və ilahi təqdirə, onun xeyrinə və şərinə inanmaqdır. Sonra Peyğəmbər Ömərə dedi ki, yad adam onlara dinlərini öyrətməyə gəlmiş Cəbrayıl idi.
“Allahın rəsulu öz Rəbbindən ona nazil edilənə iman gətirdi, möminlər də, (iman gətirdilər). Hamısı Allaha, Onun mələklərinə, kitablarına və elçilərinə iman gətirdilər. (Onlar dedilər): “Biz Onun elçiləri arasında fərq qoymuruq!” (Həmçinin,) dedilər: “Eşitdik və itaət etdik! Ey Rəbbimiz, Səndən bağışlanma diləyirik, dönüş yalnız Sənədir!””
“Yaxşı əməl heç də üzünüzü məşriqə və məğribə tərəf çevirməyiniz deyildir. Lakin yaxşı əməl (sahibləri) Allaha, Axirət gününə, mələklərə, (hər bir səmavi) kitaba və peyğəmbərlərə iman gətirən, sevdiyi malı qohum-əqrəbaya, yetimlərə, yoxsullara, müsafirlərə, dilənənlərə və kölələrin azad edilməsinə xərcləyən, namaz qılıb zəkat verən, əhd bağladıqda əhdlərini yerinə yetirən, sıxıntı və xəstəlik üz verdikdə, habelə, döyüş zamanı səbir edən şəxslərdir. Onlar (imanlarında) doğru olanlardır. Müttəqi olanlar da, elə məhz onlardır.”
“Ey iman gətirənlər! Allaha, Onun elçisinə, elçisinə nazil etdiyi Kitaba (Qurana) və ondan əvvəl nazil etdiyi kitablara iman gətirin! Allahı, Onun mələklərini, kitablarını, elçilərini və Axirət gününü inkar edən kəs, şübhəsiz ki, dərin bir azğınlığa düşmüşdür.”
| Nəyə iman | Nə deməkdir |
|---|---|
| Allaha (﷾) | Şəriki, oğlu və bərabəri olmayan, yalnız Ona ibadət edilən bir Allah (﷾). |
| Mələklərinə | Allahın (﷾) əmrini yerinə yetirən və Ona heç vaxt asi olmayan hörmətli məxluqlar. |
| Kitablarına | Hər biri ilk nazil olduğu kimi Tövrat, Zəbur, İncil və Quran. |
| Elçilərinə | Adəmdən sonuncu Muhəmmədə (ﷺ) qədər hər xalqa bir mesaj: yalnız Allaha (﷾) ibadət edin. |
| Son Günə | Hamı dirildilir və mühakimə olunur; zərrə ağırlığında yaxşılıq və ya pislik də görünəcək. |
| Qədər | Allah (﷾) hər şeyi bilir, yazır, istəyir və yaradır, hər kəs isə yenə seçməkdə azaddır. |
Mələk Cəbrayıl imanın nə olduğunu soruşanda Peyğəmbər (ﷺ) bu altısının adını çəkib.
Tövhid: Allah (﷾) Təkdir
Tövhid, yəni Allahın (﷾) təkliyi qalan hər şeyin əsasıdır. Allah (﷾) Təkdir və Əbədidir. O, doğmayıb (övladı yoxdur) və doğulmayıb, Onun heç bir bənzəri yoxdur. Ondan başqa heç kəsə dua və ya ibadət etmək olmaz. Peyğəmbərdən (ﷺ) əvvəlki hər elçi eyni xəbərlə göndərilib. Allah (﷾) yaxındır və arada heç kəs olmadan Onu çağıran hər kəsə cavab verir. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, Allah (﷾) qullarına ananın uşağına olan mərhəmətindən daha mərhəmətlidir.
“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”
“Səndən əvvəl elə bir elçi göndərməmişik ki, ona: “Məndən başqa heç bir məbud yoxdur, Mənə ibadət edin!”– deyə vəhy etməyək.”
“Əgər qullarım səndən Mənim barəmdə soruşsalar, sözsüz ki, Mən (onlara) yaxınam, Mənə dua edənin duasını qəbul edərəm. Gərək onlar da, Mənim çağırışımı qəbul etsinlər və Mənə iman gətirsinlər ki, bəlkə (bununla) doğru yola yönəlsinlər.”
Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) yanına əsirlər gətirildi, onların arasında döşləri südlə dolu bir qadın var idi; o, əsirlər arasında bir uşaq tapanda onu sinəsinə sıxıb əmizdirirdi. Peyğəmbər soruşdu ki, bu qadın heç uşağını oda ata bilərmi. Onlar yox dedilər. O dedi: Allah qullarına bu qadının uşağına olan mərhəmətindən daha mərhəmətlidir.
Mələklər və nazil olmuş kitablar
Mələklər Allahın (﷾) əmrini yerinə yetirən və heç vaxt Ona asi olmayan şərəfli məxluqlardır. Cəbrayıl vəhyi Peyğəmbərin (ﷺ) qəlbinə gətirib. Allah (﷾) elçilərinə kitablar nazil edib: Musaya Tövratı, Davuda Zəburu, İsaya İncili və Muhəmmədə (ﷺ) Quranı. Müsəlmanlar həmin əvvəlki kitablara ilk nazil olduğu kimi inanır. Onlar verildiyi kimi qorunmayıb. Deməli, Allahın (﷾) təhrifdən qoruyacağını vəd etdiyi Quran onların mühakimə olunduğu ölçüdür. “Müsəlmanlar Allahın Musaya və İsaya verdiyi kitablara inanırmı?” səhifəsi bunu tam izah edir.
“Həmd, göyləri və yeri yaradan, mələkləri iki, üç və dördqanadlı elçilər edən Allaha məxsusdur! O, yaratdıqlarından istədiyini artırır. Həqiqətən, Allah hər şeyə qadirdir.”
“Ey iman gətirənlər! Özünüzü və ailənizi yanacağı insanlar və daşlar olan oddan qoruyun! Onun üstündə Allahın onlara verdiyi əmrlərə (heç vaxt) asi olmayan, özlərinə buyurulanları yerinə yetirən amansız və sərt təbiətli mələklər vardır.”
“De: “Cəbrailə düşmən olan kəs (bilsin ki,) Allahın izni ilə (Quranı) özündən əvvəlkiləri təsdiqləyən, möminlərə doğru yol göstərən və müjdə verən (bir kitab) olaraq sənin qəlbinə o nazil etmişdir”.”
“O, bu Kitabı sənə özündən əvvəlkiləri təsdiqləyən, həm də, haqq olaraq nazil etdi. Tövratı və İncili də, O nazil etdi –”
“Biz Nuha və ondan sonrakı peyğəmbərlərə vəhy etdiyimiz kimi, sənə də vəhy etdik. Biz İbrahimə, İsmailə, İshaqa, Yəquba və onun nəslinə, İsaya, Əyyuba, Yunusa, Haruna və Süleymana da vəhy etdik. Davuda da Zəburu verdik.”
“Şübhəsiz ki, Zikri (Quranı) Biz nazil etdik və Biz də onu qoruyacağıq.”
“Biz sənə, özündən əvvəlki kitabı təsdiqləyən və onu qoruyan Kitabı haqq olaraq nazil etdik. Sən onların arasında, Allahın nazil etdiyi ilə hökm ver. Sənə gələn haqqı buraxıb onların istəklərinə tabe olma. Sizin hər biriniz üçün bir şəriət və bir yol təyin etdik. Allah istəsəydi, sizi tək bir ümmət edərdi. Fəqət bu (müxtəlif şəriətlər), sizə verdikləri ilə sizi imtahan etməsi üçündür. Elə isə yaxşı işlər görməkdə bir-birinizlə yarışın. Hamınızın dönüşü Allahadır. O, ixtilaf etdiyiniz şeylər barəsində sizə xəbər verəcəkdir.”
Risalət: peyğəmbərlər
Risalət peyğəmbərlik deməkdir. Allah (﷾) hər xalqa elçi göndərib və onların hamısının xəbəri bir olub: Allaha (﷾) ibadət edin və şərdən, yəni hər yalançı tanrıdan uzaq durun. Müsəlmanlar Adəmdən İsaya qədər onların hamısına inanır və onlar arasında heç bir fərq qoymur. Onların hər biri insan idi və heç biri Allahın (﷾) ilahiliyinə şərik deyildi. Müsəlman alimlər hesab edir ki, peyğəmbərin təlimi təhrif olunanda Allah (﷾) başqasını göndərib. Sonuncu, Quranın Peyğəmbərlərin Möhürü adlandırdığı Peyğəmbərdir (ﷺ).
“Biz hər ümmətə: “Allaha ibadət edin, tağutdan uzaq olun”– (deyə,) peyğəmbər göndərdik. Onlardan kimisini Allah doğru yola yönəltmiş, kimisinə də azdırmışdır. Yer üzündə gəzib dolaşın və (haqqı) yalan sayanların aqibətinin necə olduğunu görün!”
“Deyin: “Biz Allaha, bizə nazil olana, İbrahimə, İsmailə, İshaqa, Yəquba və onun nəslinə nazil olanlara, Musa və İsaya verilənlərə, özlərinin Rəbbi tərəfindən peyğəmbərlərə verilənlərə iman gətirdik. Biz onların heç birini digərindən fərqləndirmirik. Biz yalnız Ona təslim olanlarıq!””
“De: “Mən də sizin kimi bir insanam. Mənə, sizin məbudunuzun Tək bir ilah olduğu vəhy olunur. Kim Rəbbi ilə qarşılaşacağına ümid bəsləyirsə, qoy yaxşı işlər görsün və Rəbbinə etdiyi ibadətlərində heç kəsi Ona şərik qoşmasın!””
“Muhamməd aranızdakı kişilərdən heç birinin atası deyildir. Lakin o, Allahın rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusudur. Allah hər şeyi biləndir.”
Axirət: ölümdən sonrakı həyat
Hər kəs ölümü dadacaq. Qiyamət günü bütün insanlar diriləcək və etdiklərinin əvəzini tam alacaq. Hətta zərrə qədər xeyir və ya şər görüləcək. Oddan (Cəhənnəmdən) uzaqlaşdırılıb Cənnətə daxil edilən uğur qazanmış olar. Peyğəmbərin (ﷺ) öyrətdiyi bu inanc müsəlmanın gündəlik seçimlərinə ağırlığını verir.
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Sözsüz ki, Qiyamət günü mükafatlarınız sizə tam veriləcəkdir. Kim Oddan uzaqlaşdırılıb, Cənnətə daxil edilərsə, o, əlbəttə, uğur qazanmış olar. Dünya həyatı isə aldadıcı ləzzətdən başqa bir şey deyildir.”
“Kim zərrə qədər xeyir bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir. Kim də zərrə qədər şər bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir.”
İlahi təqdir və azad iradə
Müsəlman alimlər təqdiri dörd hissədə təsvir edir. Allah (﷾) hər şeyi bilir. O, baş verəcək hər şeyi yazıb. O istəməsə heç nə baş vermir. O, hər şeyi yaradıb. Bu, insanın seçimini aradan qaldırmır. Quran deyir ki, Allah (﷾) insanlara yolu göstərib. Hər kəs şükür etməkdə və ya nankor olmaqda, iman gətirməkdə və ya rədd etməkdə sərbəstdir və buna görə cavab verəcək. Peyğəmbər (ﷺ) təqdiri imanın altı əsası arasında adlandırıb.
“Biz hər şeyi (əzəldən təqdir etdiyimiz) bir qədər ilə yaratdıq.”
“Yer üzündə baş verən və sizin başınıza gələn elə bir müsibət yoxdur ki, Biz onu yaratmamışdan əvvəl o, Kitabda (lövhi-məhfuzda) olmasın. Şübhəsiz ki, bu, Allah üçün çox asandır.”
“Biz ona haqq yolu göstərdik! (Bundan sonra o,) istər şükür etsin, istər nankor olsun.”
“De: “Haqq Rəbbiniz tərəfindəndir. Kim istəyir iman etsin, kim də istəyir iman etməsin.” Biz zalımlar üçün elə bir Od hazırlamışıq ki, onun divarları onları əhatə edəcəkdir. Onlar kömək dilədikdə əridilmiş mədən kimi üzlərini yandırıb yaxan bir su ilə kömək ediləcəkdir. Nə pis içki, necə də pis məskəndir!”
Ömər ibn əl-Xəttab rəvayət edir ki, ağappaq paltarlı, üzərində səfər izi olmayan bir yad adam Peyğəmbərin (ﷺ) qarşısında oturub ondan İslam, iman və ibadətdə gözəllik barədə soruşdu. İman barədə soruşulanda Peyğəmbər dedi ki, iman Allaha, Onun mələklərinə, kitablarına, elçilərinə və Son günə inanmaq və ilahi təqdirə, onun xeyrinə və şərinə inanmaqdır. Sonra Peyğəmbər Ömərə dedi ki, yad adam onlara dinlərini öyrətməyə gəlmiş Cəbrayıl idi.
Bəyan edilən və yaşanan iman
İman bir cümlə ilə bəyan edilir: Allahdan (﷾) başqa tanrı yoxdur və Muhəmməd (ﷺ) Allahın (﷾) Rəsuludur. O, tövhidi və risaləti birləşdirir. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, İslam beş rükn üzərində qurulub. Bunlar həmin şəhadət, namaz, zəkat (illik sədəqə), Həcc və Ramazan orucudur. Allaha (﷾) təslim olan deməkdir: ‘müsəlman’ adını Allah (﷾) Özü verib və Quran onu İbrahimə də verir. Quran deyir ki, İsanın həvariləri də deyib: biz müsəlmanıq. ‘Xristian’ sözü isə Əhdi-Cədiddə yalnız üç dəfə keçir və Əhdi-Cədidin İncillərində heç vaxt keçmir.
İbn Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: İslam beş şey üzərində qurulub: Allahdan başqa tanrı olmadığına və Muhəmmədin Allahın Rəsulu olduğuna şəhadət etmək, namaz qılmaq, zəkat vermək, Həcc etmək və Ramazan ayında oruc tutmaq.
“Allah yolunda lazımınca cihad edin. O, sizi seçdi və atanız İbrahimin dinində olduğu kimi, bu dində də sizin üçün heç bir çətinlik yaratmadı. Peyğəmbər sizə, siz də insanlara şahid olasınız deyə, Allah həm əvvəl (nazil etdiyi kitablarda), həm də bunda (Quranda) sizi müsəlman adlandırdı. Elə isə namaz qılın, zəkat verin və Allaha möhkəm sarılın. O sizin Himayədarınızdır. O nə gözəl Himayədar, nə gözəl Yardımçıdır!”
“İbrahim nə yəhudi, nə də nəsrani idi. O, ancaq hənif (batildən haqqa tapınan) bir müsəlman idi və müşriklərdən də olmamışdlr.”
“İsa onlardakı küfrü hiss etdikdə, dedi: “Allah yolunda kimlər mənə yardımçı olacaq?” Həvarilər dedilər: Bizik Allahın (dininin) yardımçıları! Biz Allaha iman gətirdik. Sən də şahid ol ki, biz müsəlmanıq!”
“Onu tapanda Antakyaya gətirdi. Onlar bütün il boyu kilsə ilə bir yerə toplaşdılar və çoxlu insanı öyrətdilər. Şagirdlər ilk dəfə Antakyada xristian adlandırıldı.”
Baxışlar
İslam baxışı
İman Cəbrayıl mələk Peyğəmbəri (ﷺ) sorğulayanda onun adlandırdığı altı əsasa söykənir. Bunlar Allah (﷾), Onun mələkləri, kitabları, elçiləri, Son gün və ilahi təqdirdir. Onlardan üçü əsasdır: tövhid, risalət və axirət.
Peyğəmbər (ﷺ) imanı müəyyən edib. Bu, Allaha (﷾), Onun mələklərinə, kitablarına, elçilərinə, Son günə və ilahi təqdirə inanmaqdır.
Allah (﷾) Təkdir, Onun nə şəriki, nə oğlu, nə də tayı var və yalnız Ona ibadət olunur.
Hər peyğəmbər insan idi və eyni xəbəri gətirib, Muhəmməd (ﷺ) isə onların sonuncusudur.
Bütün insanlar diriləcək və imanlarına və əməllərinə görə mühakimə olunacaq.
Allahın (﷾) təqdiri hər şeyi əhatə edir, lakin insanlar sərbəst seçir və seçimlərinə görə cavabdehdir.