Qısa cavab
Yalnız bir Allah (﷾) ola bilər, çünki iki tanrı ikisi də Allah (﷾) ola bilməzdi. Hər şeyə qadir iki varlıq bir-birini məhdudlaşdırardı, məhdudlaşdırıla bilən tanrı isə Allah (﷾) deyil. Tutaq ki, onların iradələri nə vaxtsa toqquşa bilər. Onda biri geri çəkilməli olardı və geri çəkilən heç vaxt Allah (﷾) olmayıb. Tutaq ki, onlar heç vaxt heç nədə ayrıla bilməz. Onda hər biri digərinə bağlıdır, ona görə heç biri hər şeyə qadir deyil. Onlar əslində iki adlı bir varlıqdır. Quran bu arqumenti özü verir. O deyir ki, Allahdan (﷾) başqa tanrılar olsaydı, göylər və yer nizamsızlığa düşərdi. Kainat bunun əksini göstərir. Teleskoplarımızın görə bildiyi ən uzaq qalaktikalarda bu otaqdakı eyni qanunlar qüvvədədir. Bir nizam bir iradəyə işarə edir. İslamın cavabı sadədir: Allah (﷾) Təkdir və heç nə Ona bənzəmir.
Tam izah
Hər şeyə qadir iki varlıq ola bilməz
Düşüncəni addım-addım izləyin. İki varlıq ikisi də hər şeyə qadir ola bilməz. Hər biri digərinin edə biləcəyi ilə məhdudlaşardı, məhdudlaşdırıla bilən tanrı isə Allah (﷾) deyil. Tutaq ki, iki ilahi iradə nə vaxtsa razılaşmaya bilər. Onda biri geri çəkilməli olardı və geri çəkilən heç vaxt Allah (﷾) olmayıb. Tutaq ki, onlar heç vaxt heç nədə ayrıla bilməz. Onda heç biri başqa cür istəməkdə azad deyil. Hər biri digərinə bağlıdır, ona görə heç biri hər şeyə qadir deyil. Heç vaxt fərqlənə bilməyən iki varlıq sonda iki adlı bir varlıqdır. Hər yol birə çıxır.
“Allah Özünə heç bir övlad götürməmişdir. Onunla yanaşı (ibadətə layiq olan) heç bir məbud yoxdur. Əks təqdirdə hər bir məbud öz yaratdıqlarını özü idarə etmək istəyər və onların bir qismi digərinə üstün gəlməyə can atardı. Allah onların (Ona) aid etdikləri sifətlərdən uzaqdır.”
“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”
Tutaq ki, iki tanrı var.
Hər ikisi hər şeyə qadir ola bilərmi?
Xeyr. Hər biri digərinin edə bildiyi ilə məhdudlaşardı, məhdudlaşa bilən tanrı isə Tanrı deyil.
İradələri nə vaxtsa toqquşa bilərmi?
Toqquşa bilsəydi, biri geri çəkilməli olardı, geri çəkilən isə heç vaxt Tanrı deyildi.
Heç vaxt ixtilaf edə bilməsəydilər?
Onda heç biri başqa cür istəməkdə azad deyil. Onlar iki tanrı yox, iki adlı bir varlıqdır.
Kainat nə göstərir?
Bir nizam: teleskoplarımızın görə bildiyi yerə qədər eyni qanunlar qüvvədədir. Quran deyir ki, Allahdan (﷾) başqa tanrılar olsaydı, göylər və yer nizamsızlığa düşərdi.
Bir nizam bir iradəyə və bir Tanrıya işarə edir.
Heç nəyə ehtiyacı olmayan iki varlıq ola bilməz
Mümkünlük arqumenti eyni yerə başqa yolla çatır. O, gördüyümüz hər şeyin başqa bir şeydən asılı olması faktından başlayır. O, heç nədən asılı olmayan və hissələri olmayan varlıqda bitir. Müsəlman filosoflar bu varlığı vacib əl-vücud (varlığı zəruri olan) adlandırıb. İndi tutaq ki, belə iki varlıq var. Onlar nədəsə fərqlənməli idi, yoxsa iki olmazdılar. Onları fərqləndirən hissə və ya hədd olardı. Heç nədən asılı olmayan varlıqda heç biri ola bilməz. Müsəlman filosof İbn Sina bu düşüncəni 11-ci əsrdə açıqlayıb.
Mövcud olan hər şeyi iki yerə bölür: özü-özlüyündə yalnız mümkün olan (mümkün əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olan; özü-özlüyündə zəruri olan (vacib əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olmayan. Sübut edir ki, mümkün şeylərin silsiləsi nə qədər uzun olsa da, ondan kənarda zəruri bir varlığa ehtiyacı var və bu varlıq birdir, hissələri yoxdur.
“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”
Quran yalnız iddia yox, səbəblər verir
Quran sadəcə Allahın (﷾) tək olduğunu demir. O, səbəblər verir. Başqa tanrılar olsaydı, göy və yer nizamsızlığa düşərdi. Hər tanrı yaratdığını aparardı və bəziləri digərlərinə hökm sürməyə çalışardı. Hər başqa tanrı Ərşin sahibinə, onu tək tutana yol axtarardı. Bölünmüş güc rəqabət, rəqabət isə məhv deməkdir.
“Əgər göylərdə və yerdə Allahdan başqa məbudlar olsaydı, onların hər ikisi fəsada uğrayardı. Ərşin sahibi olan Allah pakdır və (müşriklərin) Ona aid etdikləri sifətlərdən uzaqdır!”
“Allah Özünə heç bir övlad götürməmişdir. Onunla yanaşı (ibadətə layiq olan) heç bir məbud yoxdur. Əks təqdirdə hər bir məbud öz yaratdıqlarını özü idarə etmək istəyər və onların bir qismi digərinə üstün gəlməyə can atardı. Allah onların (Ona) aid etdikləri sifətlərdən uzaqdır.”
“De: “Əgər (müşriklərin) söylədikləri kimi Allahla yanaşı başqa məbudlar olsaydı, onlar Ərş Sahibinin yanına (çatmaq üçün) yol axtarardılar”.”
Çox tanrı, çox dava
Çoxtanrılı köhnə dinlər tez-tez məhz Quranın təsvir etdiyi hekayəni danışır. Yunan miflərində tanrılar dalaşır, tərəf tutur, bir-birini aldadır və devrilir. Zevs hakimiyyəti öz atası Kronosdan alır. Birdən çox tanrı olan yerdə nüfuz bölünür. Kainatımız belə parçalanma göstərmir. Cihazlarımızın ən uzaq çatdığı yerdə yerdəki eyni bir neçə qanun qüvvədədir. Onlar zamanda müşahidə edə biləcəyimiz qədər geriyə qüvvədə olub. Quran oxucunu yaradılışda qüsur axtarıb tapmamağa dəvət edir.
“Yeddi göyü bir-birinin üzərində yaradan Odur. Sən Rəhmanın yaratdığında bir uyğunsuzluq görməzsən. Gözünü qaldırıb (göyə) diqqət yetir, heç onda bir çat görürsənmi?”
“Allah Özünə heç bir övlad götürməmişdir. Onunla yanaşı (ibadətə layiq olan) heç bir məbud yoxdur. Əks təqdirdə hər bir məbud öz yaratdıqlarını özü idarə etmək istəyər və onların bir qismi digərinə üstün gəlməyə can atardı. Allah onların (Ona) aid etdikləri sifətlərdən uzaqdır.”
İsanın duasında iki iradə
İndi eyni sınağı Əhdi-Cədidin İncillərinə tətbiq edin. Lukada İsa Zeytun dağında kasanın (qorxduğu əzabın) ondan uzaqlaşdırılması üçün dua edir. Sonra Atanın iradəsinə boyun əyir. Matta və Mark yeri Getsemani adlandırır. Həmin duada iki iradə var. Onlar eyni şeyi istəmir və biri geri çəkilir. Yuxarıdakı düşüncəyə görə, geri çəkilən heç vaxt Allah (﷾) olmayıb. İsa özü “Tanrımız Rəbb yeganə Rəbbdir” sözünü bütün əmrlərin birincisi adlandırıb.
“Və dedi: Ata, əgər istəyirsənsə, bu kasanı Məndən uzaqlaşdır; amma Mənim deyil, Sənin iradən olsun.”
“İsa ona cavab verdi: Bütün əmrlərin birincisi budur: Dinlə, ey İsrail! Tanrımız Rəbb yeganə Rəbbdir.”
Xristian cavabı
Luka 22:42 — fəsil 22, ayə 42
“Və dedi: Ata, əgər istəyirsənsə, bu kasanı Məndən uzaqlaşdır; amma Mənim deyil, Sənin iradən olsun.”
Nə üçün istinad olunub
Məsihin bir şəxsinin iki iradəsi var, ilahi və insani. Getsemanidə o, insan iradəsi ilə boyun əyib.
Cavab
Xristianlar deyir ki, iradə şəxsə yox, təbiətə aiddir. Yepiskopların 681-ci il toplantısı olan Üçüncü Konstantinopol Şurası bunu rəsmi təlim edib. Lakin “Mənim deyil” sözlərinin yenə danışanı var. Xalkedon Şurası (451) deyir ki, həmin danışan bir şəxsdir, Oğul Tanrı. Deməli, iman bəyanlarının Tanrı adlandırdığı bir şəxs Atanın vermədiyi şeyi diləyib və boyun əyib: “Mənim deyil, Sənin iradən olsun”. Xristianlar həmçinin deyir ki, onun ilahi iradəsi Atanın iradəsidir. Onda bir şəxs həm kasanı istəyib, həm də ondan azad olmağı diləyib. İki təbiət problemi bir şəxsə köçürür; onu aradan qaldırmır. Allaha (﷾) boyun əyməli olan Allah (﷾) deyil.
Nəticə — Dua Rəbbinə boyun əyən qulu göstərir, Quran da İsanın belə olduğunu deyir.
Baxışlar
Əsas xristian baxışı
Xristianlar da bir Tanrını etiraf edir. Onlar hesab edir ki, bir Tanrı bir ilahi iradəni bölüşən üç şəxsdir. Onlar deyir ki, Getsemani duasında Atanın iradəsinə boyun əyən Məsihin insan iradəsi idi.
İsa öyrədib ki, birinci əmr Tanrımız Rəbbin yeganə Rəbb olmasıdır.
Təkzib
Tutaq ki, belədir: xristianlar və müsəlmanlar Allahın (﷾) tək olduğu ilə razıdır. Sual ‘tək’in nə demək olduğudur. İsa əmri ‘yeganə Rəbb’ kimi verib və heç vaxt bir Tanrının üç şəxs olduğunu əlavə etməyib. Yəhya 17:3-də o, Atanı “yeganə həqiqi Tanrı” adlandırır.
Xristianlar Luka 22:42-ni Məsihin insan iradəsinin ilahi iradəyə boyun əyməsi kimi oxuyur. Onlar deyir ki, Məsihin bir şəxsinin iki təbiəti və iki iradəsi var.
Təkzib
Tutaq ki, xristianlar iradənin təbiətə aid olduğunu və onun ilahi iradəsinin Atanın iradəsi olduğunu deyir. Lakin “Mənim deyil” sözünün bir danışanı var, onu iman bəyanları Oğul Tanrı adlandırır. Deməli, bir şəxs həm kasanı seçib, həm də ondan azad olmağı diləyib. Allaha (﷾) boyun əyməli olan Allah (﷾) deyil.
Buddist: çox tanrı, heç biri əbədi deyil
Buddizm nə bir Tanrı, nə də çox tanrı üçün arqument gətirir. Onun mətnləri hamısı doğulan və keçən, heç biri dünyanın yaradanı olmayan çox tanrıdan danışır.
Tanrılar yenidən doğum dövrünün içindəki varlıqlardır. Əbədi olduğunu düşünən tanrı yanılır, çünki o da keçib gedəcək.
Təkzib
İslam razıdır ki, doğulan və keçən heç bir varlıq Allah (﷾) deyil. Qalan sual keçən şeylərin bütün dövranını nəyin saxladığıdır. Heç nədən asılı olmayan varlığın hissələri və həddi yoxdur və belə iki varlıq heç nədə fərqlənə bilməzdi, ona görə yalnız bir ola bilər. Quran deyir: O, Allahdır (﷾), Təkdir.
Çin ənənəsi: hər ehtiyac üçün bir tanrı
Çin xalq dini çox tanrıya hörmət edir. Ailə sobasında Mətbəx Tanrısı, sərvət tanrısı, dənizçilərin ilahəsi Mazu və ailənin öz əcdadları var. İnsanlar ehtiyacına uyğun olana üz tutur.
Müxtəlif tanrılar həyatın müxtəlif hissələrinə baxır, ona görə çoxuna hörmət etmək təbiidir.
Təkzib
Hər biri həyatın bir hissəsinə baxan tanrıların hər biri məhduddur, məhdud tanrı isə Allah (﷾) deyil. Quran deyir ki, çox tanrı olsaydı, hər biri yaratdığını aparardı və bəziləri digərlərinə hökm sürərdi. Dünyadakı bir kəsilməz nizam hamısı üzərində bir Rəbbə işarə edir.
Konfutsiçi: Səma, əcdadlar və ruhlar birlikdə
Konfutsi klassikləri Səmadan və Ali İmperator Şanqdidən danışır. Onlar qurban verilən çox ruhdan da danışır. Konfutsiçilər Səmaya, əcdadlara və ruhlara birlikdə hörmət edir.
Müdrik kral Şun Şanqdiyə, həmçinin təpələrə, çaylara və bütün ruhlara qurban verib. Deməli, Səma ilə yanaşı çoxuna hörmət köhnə yoldur.
Təkzib
Həmin mətn Şanqdini birinci adlandırır. Fung Yu-lan qeyd edir ki, ruhlar Ali İmperatordan aşağı sıralanırdı. İslam ibadəti yalnız Təkə verir. İbadət yerləri Allahındır (﷾), ona görə Onunla yanaşı heç kəsə dua etməyin.
Daoçu: çoxluq birdən gəlir
Daoçu məbədlər Üç Pak Olan və Yeşm İmperatoru kimi çox tanrıya hörmət edir. Lakin Tao Te Çinq öyrədir ki, hər şey bir Taodan gəlir.
Çox tanrıya hörmət edilə bilər, çünki çoxluq hamısı bir Taodan gəlir.
Təkzib
Onda yalnız bir mənbə birincidir və onun yaratdığı hər şey ondan asılıdır. İbadət verilənə yox, verənə məxsusdur. Quran deyir: iki tanrı götürməyin, O, yalnız Tək Allahdır (﷾).
Bir Tanrı sonrakı fikir idi
Bir çox ateist və din alimi deyir ki, bir Tanrıya inanc çox tanrıya inancdan yaranıb. Bu baxışa görə, bir Tanrıya inanmaq ağlın tələb etdiyi həqiqət yox, insan dininin gec mərhələsidir.
Çoxtanrılılıq bəşəriyyətin ilk dini olub; bir Tanrıya inanc sonra gəlib.
Təkzib
Bunu iddia edən Hume sərhədi özü çəkib. O, çox tanrını təbiətin öyrənilməsinə yox, insanların həyat hadisələri barədə ümid və qorxularına bağlayıb. O yazıb ki, təbiət əsərləri ilə Tanrıya aparılan hər kəs yalnız bir tək varlıq düşünə bilər, çünki kainatın hissələri bir plana uyğundur. Deməli, onun izahına görə belə, ağıl birə işarə edir.
Şinto: kamilər çoxdur
Şinto saysız-hesabsız kamilərdən, ruhlardan danışır. Kojikidəki ilk üç kami birlikdə varlığa gəlib. Şinto alimləri deyir ki, kami yəhudilik və xristianlığın bir Tanrısından fərqli anlayışdır.
Kamilər təbiətcə çoxdur. Bizi heyranlıqla dolduran hər şey kami ola bilər, ona görə yalnız birini axtarmağa səbəb yoxdur.
Təkzib
Onda kamilər varlığa gəlmiş şeylər olduğu üçün çoxdur. Onların doğurduğu heyranlıq onları yaradana çatmalıdır. Kojiki deyir ki, ilk kamilər Göy və Yer başlayanda doğulub. Varlığa gələn hər şey başlanğıcı olmayan Tək deyil. Quran deyir ki, Allahdan (﷾) başqa tanrılar olsaydı, göydə və yerdə nizamsızlıq olardı.
İslam baxışı
Allah (﷾) təkdir və yalnız tək ola bilər. Ağıl bunu göstərir, kainatın nizamı bunu göstərir və Quran bunu sadə sözlərlə əsaslandırır.
Quran başqa tanrılar fikrindən arqument gətirir. Onlar olsaydı, göy və yer nizamsızlığa düşər, tanrılar bir-biri ilə vuruşardı.
Hər şeyə qadir iki varlıq bir-birini məhdudlaşdırardı, məhdudlaşdırıla bilən tanrı isə Allah (﷾) deyil.
İki ilahi iradə toqquşa bilsəydi, geri çəkilən heç vaxt Allah (﷾) olmayıb. Heç vaxt toqquşa bilməsəydi, hər biri digərinə bağlıdır və onlar iki adlı bir varlıqdır.
Hər biri heç nədən asılı olmayan iki varlıq hansısa hissə və ya hədlə fərqlənməli idi. Lakin belə varlığın hissələri və hədləri ola bilməz.
Təbiətin bir kəsilməz nizamı arxasındakı bir iradəyə işarə edir.
Allah (﷾) Təkdir, nə doğub, nə də doğulub və Ona bənzər heç kim yoxdur.
Luka Getsemanidə eyni şeyi istəməyən iki iradəni qeyd edir və onlardan biri geri çəkilir.