Qısa cavab
Xeyr. İnsanların Qərb dəyərləri dedikləri şeylərin çoxu dürüstlük, zəhmətkeşlik, ailə qayğısı, xeyriyyə, qanuna əməl etmək və yaxşı qonşu olmaqdır. İslam bunların hər birini, çox vaxt qanundan daha ciddi şəkildə əmr edir. Müsəlman müqavilələrinə əməl etməli və malının müəyyən payını yoxsullara verməlidir. O, onu qoruyan ölkənin qanunlarına əməl etməlidir. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, Cəbrayıl mələk qonşulara yaxşılığı o qədər tez-tez tövsiyə edib ki, o, qonşuların varis olacağını düşünüb. Gündəlik həyatda fərqlər azdır: spirtli içki, nikahdan kənar cinsi əlaqə, faiz və geyim. Bunlarda Qərbin özü bir vaxtlar İslama yaxın durub. Kilsə əsrlərlə faizi qadağan edib və Amerika 1920-ci ildə spirtli içki satışını qadağan edib. Müsəlmanlar sadəcə Qərb dəyişəndə dəyişməyib: onlar Allahın (﷾) onlara verdiyi ölçünü saxlayır və o, dəblə dəyişmir.
Tam izah
İslamın artıq əmr etdiyi dəyərlər
Quran yaxşılığı əmələ çevrilmiş iman kimi müəyyən edir. Bu, qohumlara, yetimlərə və yoxsullara vermək, müntəzəm sədəqə və bağlanmış müqavilələrə əməl etmək deməkdir. O, valideynlərə qocalıqda, yaxın və uzaq qonşulara yaxşılığı əmr edir. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, Cəbrayıl mələk qonşular barədə ona o qədər tez-tez israr edib ki, o, onların varis ediləcəyini düşünüb. Deməli, qonşu ailə içki içməyən, qumar oynamayan və valideynlərinə evdə baxan qonşu alır.
“Yaxşı əməl heç də üzünüzü məşriqə və məğribə tərəf çevirməyiniz deyildir. Lakin yaxşı əməl (sahibləri) Allaha, Axirət gününə, mələklərə, (hər bir səmavi) kitaba və peyğəmbərlərə iman gətirən, sevdiyi malı qohum-əqrəbaya, yetimlərə, yoxsullara, müsafirlərə, dilənənlərə və kölələrin azad edilməsinə xərcləyən, namaz qılıb zəkat verən, əhd bağladıqda əhdlərini yerinə yetirən, sıxıntı və xəstəlik üz verdikdə, habelə, döyüş zamanı səbir edən şəxslərdir. Onlar (imanlarında) doğru olanlardır. Müttəqi olanlar da, elə məhz onlardır.”
“Rəbbin yalnız Ona ibadət etməyi və valideynlər ilə yaxşı davranmağı əmr etmişdir. Əgər onların biri və ya hər ikisi sənin yanında qocalıq yaşına çatarsa, onlara: “Uf!” belə demə, üstlərinə qışqırma və onlara xoş söz söylə! Onların hər ikisinə rəhm edərək təvazökarlıq qanadının altına al və: “Ey Rəbbim! Onlar məni körpəliyimdən tərbiyə edib böyütdükləri kimi, Sən də onlara rəhm et!”– de.”
“Allaha ibadət edin və heç bir şeyi Ona şərik qoşmayın! Valideynlərə, qohum-əqrəbaya, yetimlərə, miskinlərə, yaxın və uzaq qonum-qonşuya, yol yoldaşına, müsafirə və sahib olduğunuz (kölə və kənizlərə) yaxşılıq edin! Həqiqətən, Allah lovğalıq edənləri və özünü öyənləri sevməz.”
Aişə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: mələk Cəbrayıl qonşulara yaxşı davranmağı ona o qədər tez-tez tövsiyə edirdi ki, Cəbrayılın qonşuları varis edəcəyini düşündü.
Ölkənin qanununa əməl etmək
Quran möminə etdiyi hər razılaşmaya sadiq qalmağı buyurur. Müsəlman alimləri hesab edir ki, ölkənin himayəsi altında yaşamaq belə razılaşmadır. O, orada doğumla, köçməklə və ya viza ilə yaşasa da, bu, doğrudur. Peyğəmbər (ﷺ) müsəlmanlara xoşlarına gəlsin-gəlməsin hakimiyyətə itaət etməyi deyib. Yeganə istisna günah əmridir. Qərbdə bu istisna demək olar ki, heç vaxt ortaya çıxmır. Qanun içkiyə, qumara və nikahdan kənar cinsi əlaqəyə icazə verir, lakin onların heç birini əmr etmir. Heç bir fərdi müsəlman da Qərbdə və ya başqa yerdə heç kəsi İslam qanunu ilə cəzalandıra bilməz. Bu cəzalar yalnız müsəlman dövlətinin qanuni hökmdarına və ya onun təyin etdiyi hakimə aiddir. İçkidən imtina edən müsəlman heç bir qanunu pozmur.
“Ey iman gətirənlər! Əhdlərinizi yerinə yetirin.”
“Yetim həddi-büluğa çatana qədər –xeyirxahlıq (qoruyub saxlamaq və artırmaq məqsədilə istifadə etmək) istisna olmaqla– onun malına yaxınlaşmayın! Əhdə vəfa edin. Çünki (hər kəs) əhd barəsində sorğu-sual olunacaqdır.”
Abdullah ibn Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: müsəlman istəsə də, istəməsə də hakimiyyət sahiblərini dinləməli və itaət etməlidir, Allaha itaətsizlik əmr edilməyincə. Günah əmr edilərsə, nə dinləmək, nə də itaət var.
Hənbəli fəqihi İbn Qudamə hesab edir ki, qayda olaraq sabit cəzanı (həd) hökmdar (imam) və ya onun təyin etdiyi şəxsdən başqa heç kim icra edə bilməz. Onun icazə verdiyi yeganə istisna ağa və öz qulu barədə köhnə hökmdür və bu gün tətbiq edilmir.
Başqa dinlərdən olan insanlara hörmət
Quran deyir ki, dində məcburiyyət yoxdur. O, müsəlmanlara onlarla döyüşməyən və ya onları evlərindən qovmayan başqa dinlərdən olan insanlarla yaxşı və ədalətli davranmağa icazə verir. Deməli, müsəlmana öz müqəddəs kitabı imanını bölüşməyən qonşusuna ədalətli olmağı deyir.
“Dində məcburiyyət yoxdur. Artıq doğru yol azğınlıqdan fərqlənir. Hər kim tağutu inkar edib Allaha iman gətirərsə, heç vaxt qırılmayan ən möhkəm dəstəkdən yapışmış olar. Allah (hər şeyi) eşidəndir, (hər şeyi) biləndir.”
“Allah din uğrunda sizinlə vuruşmayan və sizi öz diyarınızdan çıxartmayan kimsələrə yaxşılıq etmənizi və onlarla ədalətlə davranmanızı sizə qadağan etməz. Şübhəsiz ki, Allah ədalətli olanları sevər.”
Müsəlmanlar harada fərqlənir
Gündəlik həyatda fərqlər azdır. Quran spirtli içki kimi sərxoşedici maddələri və qumarı qadağan edir. O, nikahdan kənar cinsi əlaqəni və faizlə borc verməyi qadağan edir. O, kişi və qadınlara eyni dərəcədə gözlərini aşağı salmağı və ismətlərini qorumağı deyir. Bunlar müsəlmanın ətrafındakı dəbə uymayacağı məqamlardır.
“Ey iman gətirənlər! Şübhəsiz ki, şərab da, qumar da, (ibadət üçün) dik qoyulmuş bütlət (və ya daşlar) da, fal oxları da şeytan əməlindən olan murdar şeylərdir. Bunlardan çəkinin ki, bəlkə nicat tapasınız.”
“Zinaya yaxınlaşmayın. Çünki o, iyrənc bir əməl və murdar bir yoldur!”
“Sələm yeyənlər (qəbirlərindən), şeytan toxunmuş dəlinin qalxdığı kimi qalxarlar. Bu, onların: “Alış-veriş də sələmçilik kimidir!”– demələrinə görədir. Halbuki, Allah alış-verişi halal, sələmçiliyi isə haram etmişdir. Hər kim özünə Rəbbindən xəbərdarlıq gəldikdən sonra (sələmçiliyə) son qoyarsa, keçmişdə aldığı (sələmlər) onundur. Onun işi Allaha qalar. Kim yenə (sələmçiliyə) qayıdarsa, məhz onlar cəhənnəmlik olar və orada əbədi qalarlar.”
“Mömin kişilərə de ki, (harama baxmayıb) gözlərini aşağı diksinlər və ayıb yerlərini (zinadan) qorusunlar. Bu onlar üçün daha təmiz olar. Şübhəsiz ki, Allah onların nə etdiklərindən xəbərdardır.”
“Mömin qadınlara da de ki, (harama baxmayıb) gözlərini aşağı diksinlər və ayıb yerlərini (zinadan) qorusunlar. Qoy onlar – görünənlər istisna olmaqla, zinətlərini (naməhrəmə) göstərməsinlər; örtüklərini yaxalarının üstünə salsınlar; zinətlərini ərlərindən, yaxud atalarından, yaxud ərlərinin atalarından, yaxud öz oğullarından, yaxud ərlərinin oğullarından, yaxud qardaşlarından, yaxud qardaşlarının oğullarından, yaxud bacılarının oğullarından, yaxud öz (müsəlman) qadınlarından, yaxud sahib olduqları kölələrdən, yaxud ehtirasını itirmiş kişi xidmətçilərdən, yaxud qadınların ayıb yerlərini hələ anlamayan uşaqlardan başqasına göstərməsinlər; gizlətdikləri zinət əşyaları bilinsin deyə ayaqlarını (yerə) vurmasınlar. Ey iman gətirənlər! Hamınız Allaha tövbə edin ki, bəlkə nicat tapasınız.”
Qərb bir vaxtlar İslama yaxın durub
Bunların heç biri müsəlmanların imtina etdiyi qədim Qərb dəyəri deyil. Bibliya yoxsuldan faiz almağı qadağan edir. 1312-ci ildə Kilsə şurası, Vyen Şurası sələmə (faizlə pul borc verməyə) baxıb. O qərar verib ki, sələmin günah olmadığını inadla deyən hər kəs heretik kimi cəzalandırılmalıdır. Əhdi-Cədid möminlərə zinadan (nikahdan kənar cinsi əlaqədən) qaçmağı, qadınlara isə təvazökar geyinməyi deyir. Qərb adətləri buna iyirminci əsrə qədər bağlı qalıb. Amerika Birləşmiş Ştatları 1920-ci ildə qüvvəyə minən Konstitusiya düzəlişi ilə spirtli içki istehsalını və satışını qadağan edib. Dəyişən Qərb olub.
“Xalqımdan yanında olan yoxsula borc pul versən, ona sələmçi kimi davranma, ondan faiz alma.”
Şura qərara alır ki, sələmçiliyin günah olmadığını inadla müdafiə edən hər kəs bidətçi kimi cəzalandırılmalıdır.
“Zinadan qaçın. İnsanın etdiyi hər günah bədəndən kənardadır, lakin zina edən öz bədəninə qarşı günah edir.”
“Eyni cür qadınlar da özlərini təvazökar geyimlə, həya və ağılla bəzəsinlər; hörük saçla, qızılla, mirvarilərlə və ya bahalı paltarla deyil, möminliyi iddia edən qadınlara yaraşan yaxşı işlərlə.”
On səkkizinci Düzəliş Birləşmiş Ştatlarda sərxoşedici içkilərin hazırlanmasını, satışını və daşınmasını qadağan etdi. O, 1919-cu ilin yanvarında təsdiq edildi və 1920-ci ilin yanvarında qüvvəyə mindi. İyirmi birinci Düzəliş onu 1933-cü ildə ləğv etdi.
| Məsələ | İslam | Əvvəlki Qərb |
|---|---|---|
| Faizlə borc vermək | Qadağandır. | Vyen Şurası, 1312: sələmin günah olmadığını inadla deyən bidətçi kimi cəzalandırılmalıdır. |
| Spirtli içki | Qadağandır. | ABŞ 1920-ci ildən onun istehsalını və satışını qadağan etdi. |
| Nikahdan kənar cinsi əlaqə | Qadağandır. | Əhdi-Cədid: zinadan qaçın. |
| Ədəbli geyim | Əmr olunub. | Əhdi-Cədid qadınlardan ədəbli geyinməyi istəyir. |
Dəyişən Qərb oldu.
Dəb yox, sabit ölçü
Deməli, sual əslində Qərb hərəkət edəndə müsəlmanların niyə hərəkət etmədiyini soruşur. Cavab budur ki, müsəlmanlara Allahdan (﷾) ölçü verilib və o, səsə qoyulmur. Quran deyir ki, heç kəs Allahın (﷾) kəlmələrini dəyişə bilməz. Hər otuz ildən bir dəyişən qayda qanundan çox dəbə yaxındır. İnsan ölkəsi öz əxlaqını dəyişəndə öz əxlaqını saxladığı üçün ölkəsinə xəyanət etmir.
“Rəbbinin kəlamı həm doğruluq, həm də ədalət baxımından tamamlanmışdır. Heç kəs Onun kəlmələrini dəyişə bilməz. O, (hər şeyi) Eşidəndir, Biləndir.”
Baxışlar
İslam baxışı
Müsəlmanlar dürüstlükdən yaxşı qonşuluğa qədər Qərbin özününkü adlandırdığı dəyərləri saxlayır. Dinləri Peyğəmbərin (ﷺ) öyrətdiyi kimi onları ölkənin qanununa əməl etməyə bağlayır. Onlar Qərbin dəyişdiyi, İslamın isə dəyişmədiyi qısa əxlaqi məsələlər siyahısında fərqlənir.
Quran xeyriyyəni, valideynlərə qayğını, qonşulara yaxşılığı və müqavilələrə əməl etməyi əmr edir.
Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, Cəbrayıl qonşulara yaxşılığı o qədər tez-tez tövsiyə edib ki, o, qonşuların varis ediləcəyini düşünüb.
Quran müsəlmanları razılaşmalarına bağlayır. Peyğəmbər (ﷺ) onlara günah əmri istisna olmaqla hakimiyyətə itaət etməyi deyib.
Quran sərxoşedici maddələri, qumarı, nikahdan kənar cinsi əlaqəni və faizi qadağan edir və kişi və qadınlara ismət əmr edir.
Quran deyir ki, dində məcburiyyət yoxdur. O, müsəlmanlara onlarla döyüşməyən başqa dinlərdən olanlarla yaxşı və ədalətli davranmağa icazə verir.
Orta əsr Kilsəsi sələmi günah kimi qınayıb, hətta onu inkar etməyi heretiklik sayıb.
Amerika Birləşmiş Ştatları 1920-1933-cü illərdə Konstitusiya düzəlişi ilə spirtli içki istehsalını və satışını qadağan edib.
Əhdi-Cədid İslam kimi zinanı qadağan edir və qadınlardan təvazökar geyinməyi istəyir.
Allahın (﷾) verdiyi əxlaq ölçüsü hər nəsillə dəyişmir. Deməli, onu saxlamaq heç bir ölkəyə xəyanət deyil.