Yəhudi alimi Maymonid müsəlmanların bir Tanrıya ibadət etdiyini deyibmi?

Maymonidi öz dövrünün İslam dünyasında yerləşdirən bioqrafiya. Kitab danışır ki, Əlmöhədlər 1148-ci ildə Kordovanı necə tutub və yəhudiləri dinini dəyişməyə necə sıxışdırıb, onun ailəsi necə oradan çıxıb təxminən 1160-cı ildə Fəsdə yerləşib, o isə sonra Misirə gedib; orada Səlahəddinin baş naziri əl-Qadi əl-Fadil onun himayədarı olub və onu həkim kimi saraya gətirib.

Yəhudiliyi qəbul etmiş Obadyaya müəllimi demişdi ki, müsəlmanlar bütpərəstdir, çünki ibadət yerlərində atdıqları daşlar qədim bir büt olan Merkolis üçündür. Maymonid cavab verir ki, bu ismayıllılar heç bütpərəst deyil (einam ovdei avodah zarah kelal): bütpərəstlik artıq onların ağızlarından və qəlblərindən kəsilib və onlar Tanrının təkliyini layiqincə, qüsursuz bir təklik kimi bəyan edirlər (yihud ka-ra'uy, yihud she-ein bo dofi). Dərhal əlavə edir ki, onlar yəhudilər barədə yalan danışıb yəhudilərin Tanrının oğlu olduğunu dediyini söyləsələr də, yəhudilər onlar barədə yalan danışıb onları bütpərəst adlandırmayacaq. O qəbul edir ki, kimsə onların hörmət etdiyi Evə bütpərəstlik evi deyə bilər və soruşur ki, nə olsun. Bu gün ona tərəf səcdə edənlərin qəlbi yalnız Səmaya yönəlib, necə ki, Talmud bütxanaya sinaqoq sanıb səcdə edən adam barədə deyir (Sanhedrin 61b). Bu gün bütün bu ismayıllılar, uşaqlar və qadınlar (‘taf ve-nashim’) bütpərəstlikdən azaddır. Onların başqa məsələlərdəki səhvi və axmaqlığı İsrailin günahkarları və pisləri üzündən yazıya salına bilməz, lakin Tanrının təkliyində onların heç bir səhvi yoxdur. O qəbul edir ki, bəzi müsəlman əməlləri (namazda səcdə, atılan daşlar, açıq baş, tikişsiz paltar) o torpağın üç köhnə bütpərəst kultunun ayinlərinə bənzəyir və bu ayinlərin kökü bütpərəstlikdədir. Lakin müsəlmanlar, onun nəql etdiyinə görə, daşları Şeytana atdıqlarını deyir və bunların heç biri nə ağızda, nə də qəlbdə bütpərəstlik üçün edilmir. O, dinə gəlmişi utandırdığı üçün müəllimi qınayır. O, Obadyanı bütün başqa dinlərin İsrailinkindən oğurlandığını (genuvot), birinin əlavə, birinin azaltma, birinin dəyişdirmə etdiyini gördüyü üçün tərifləyir.

“Yəhudilər: “Üzeyir Allahın oğludur”– dedilər. Nəsranilər də: “Məsih Allahın oğludur”– dedilər. Onların ağızlarından çıxan bu sözlər, daha əvvəlki kafirlərin (“lat, uzza, mənat və mələklər Allahın qızlarıdır”) dedikləri sözlərə bənzəyir. Allah onları məhv etsin! Gör necə də (haqdan) döndərilirlər!”

ət-Təbəri “Üzeyir Allahın oğludur” deyənlər barədə iki baxış qeyd edir. Biri bir adam olduğunu deyir, adı Finhas kimi çəkilir. İbn Abbasdan gələn digəri Səllam ibn Mişkəmi, Numan ibn Əvfanı, Şas ibn Qeysi və Malik ibn əs-Seyfi sadalayır. Bu adamlar Peyğəmbərdən (ﷺ) Ezranı Tanrının oğlu saymadığı halda ona necə tabe ola biləcəklərini soruşublar. O, İbn Abbasdan da rəvayət edir ki, bu söz Ezra unudulmuş Tövratı bərpa etdiyi üçün yaranıb.

“Bir zaman Biz İbrahimə (müqəddəs) Evin yerini nişan verib: “Mənə heç bir şeyi şərik qoşma, Evimi təvaf edənlər, namaza duranlar, rüku və səcdə edənlər üçün təmizlə!”– (demişdik).”

“İnsanlar arasında həcci elan et ki, onlar sənin yanına piyada və ya hər bir uzaq yoldan gələn yorğun dəvələr üstündə gəlsinlər.”

“Ey Rəbbimiz! Hər ikimizi də Sənə təslim olan, nəslimizdən də Sənə təslim olacaq bir ümmət et. Bizə ibadət qaydalarını göstər və tövbəmizi qəbul et! Həqiqətən, Sən tövbələri qəbul edənsən, Rəhmlisən!”

Halaxa. Nuh nəslinin yeddi əmrini qəbul etmiş sakin yadellinin (ger toshav) şərabını içmək qadağandır, lakin başqa fayda üçün icazəlidir. Bütpərəst olmayan hər qeyri-yəhudi də, məsələn, bu ismayıllılar (ke-gon elu ha-yishme'elim): şərablarını içmək qadağandır, fayda üçün isə icazəlidir və bütün Qaonlar belə hökm edib. Lakin xristianlar, halaxa davam edir, bütpərəstdir (ha-notzrim ovdei avodah zarah hen) və onların adi şərabı hətta fayda üçün də qadağandır. Senzuralı çap nəşrləri burada xristianların adını çəkmir.

Halaxa. Xristianlar bütpərəstdir, bazar günü isə onların bayramıdır (‘ha-notzrim ovdei avodah zarah hen, ve-yom rishon yom eidam hu’). Buna görə də onlarla ticarət İsrail torpağında hər həftənin cümə axşamı və cümə günü, bazar gününün özündə isə hər yerdə qadağandır; onların bütün bayramlarında da belə edilir. Senzuradan keçmiş çaplarda senzurasız mətnin xristianları adlandırdığı yerə “kənanlılar” sözü qoyulub.

Hökmdarın dinlərini dəyişməyi əmr etdiyi Yəmən yəhudilərinə yazılıb; “kənanlı” (Əlmöhədlər) də Qərb torpaqlarında belə etmişdi. Maymonid onları möhkəm durmağa çağırır. O, Peyğəmbəri (ﷺ) ‘ha-meshugga’, yəni “dəli” adlandırır (ibrani tərcüməsində belədir; ərəb əslində ‘əl-məcnun’ yazıldığı bildirilir və Məktubun tərcüməçisi Abraham Halkin bu sözü katibin əlavə etmiş ola biləcəyini qeyd edib). O yazır ki, heç bir millət İsrailə qarşı İsmayıl millətindən daha düşmən qalxmayıb və onu alçaltmaq, zəlil etmək üçün bu qədər iş görməyib. O, onlara deyir ki, yəhudilər, böyük-kiçik, İsmayılın əsarətinə dözməyə razılaşıblar və onlar sülh axtardıqca qarşılarına müharibə çıxır. O, Qanunun Təkrarı 18:15, Qanunun Təkrarı 33:2 və Yaradılış 17:20 ayələrinin müsəlman oxunuşlarını gülünc sayıb rədd edir. Yəhudilərin Tövratı dəyişdirdiyi ittihamına cavab verir ki, o, İslamdan əsrlər əvvəl arami, fars, yunan və latın dillərinə tərcümə olunub və şərqdən qərbə, hətta saitlərində belə, bir fərq olmadan ötürülür.

“(Müşriklər Peyğəmbərə) dedilər: Ey özünə Zikr (Quran) nazil edilən kəs! Doğrudan da, sən dəlisən.”

“(Ey Peyğəmbər!) Sən Rəbbinin neməti sayəsində dəli deyilsən.”

Əmrləri qeyri-yəhudilərə öyrətməyin icazəli olub-olmadığı soruşulanda Maymonid belə hökm verir: əmrləri və onların izahını xristianlara öyrətmək olar, amma ismayılilərə bundan heç nə öyrətmək olmaz, çünki onlar bu Tövratın Göydən olmadığına inanırlar (‘she-torah zo einah min ha-shamayim’). Onlara öyrədilsə, bunu özlərinə çatanla ziddiyyətdə görər, yanıldıqlarına dəlil saymaz, öz səhv müddəaları ilə oxuyar və aralarında yaşayan yəhudilərə qarşı çevirərlər. O deyir ki, xristianlar Tövrat mətninin yəhudilərin əlində olduğu kimi tam olduğunu qəbul edirlər; onlar yalnız onu səhv yozurlar və bəziləri doğru oxunuşa qayıda bilər.

Senzurasız mətndə 4-cü halaxa. Davud nəslindən olan, Tövratı öyrənən və əmrləri yerinə yetirən, İsraili onlarla getməyə məcbur edən və RƏBBİN müharibələrini aparan kral Məsih sayılır. O, uğur qazanarsa, Məbədi yerində yenidən tikərsə və İsrailin sürgünlərini toplayarsa, şübhəsiz Məsihdir; Mechon Mamre və Sefaria-nın Vikimənbəsinin çap etdiyi mətnlər əlavə edir ki, o, ətrafındakı bütün millətləri məğlub edir. Uğur qazanmazsa və ya öldürülərsə, şübhəsiz Tövratın vəd etdiyi şəxs deyil: o, Davud nəslinin ölmüş layiqli kralları kimidir və Tanrı onu yalnız çoxlarını sınamaq üçün qaldırıb (Daniel 11:35). Sonra Maymonid Yeşua ha-Notsri (Nasiralı İsa) barədə yazır; o, özünü Məsih olacağını təsəvvür edib və məhkəmə tərəfindən öldürülüb (nehrag be-veit din). O, Daniel 11:14-ü ona tətbiq edir. Onun dediyinə görə, peyğəmbərlər İsraili xilas edəcək, sürgünlərini toplayacaq və əmrlərini gücləndirəcək Məsih xəbər veriblər; İsa isə İsrailin qılıncla məhv edilməsinə və səpələnməsinə, Tövratın dəyişdirilməsinə (le-hachalif ha-Torah) səbəb olub və dünyanın çoxunu RƏBBDƏN başqa tanrıya ibadətə aparıb. Sonra deyir ki, Nasiralı İsanın və ondan sonra gələn İsmayıllının bütün işləri yalnız Kral Məsihin yolunu hazırlamağa və bütün dünyanı RƏBBƏ birlikdə xidmət etməyə düzəltməyə xidmət edir, Sefanya 3:9-a istinad edir. Onlar vasitəsilə dünya Məsih, Tövrat və əmrlər söhbəti ilə dolub, uzaq adalara və çoxlu xalqlara yayılıb. Bu xalqlar əmrləri müzakirə edir. Bəziləri onların doğru olduğunu, lakin bu dövrdə qüvvədən düşdüyünü və bütün nəsillər üçün nəzərdə tutulmadığını deyir; başqaları onların açıq mənada deyil, gizli mənalar daşıdığını və Məsihin artıq gəlib onları açdığını deyir. Həqiqi Məsih gələndə bu xalqlar biləcək ki, ataları yalan miras alıb, peyğəmbərləri və ataları onları aldadıb. Çap nəşrləri senzuraya məruz qalıb. Sefaria-da (Torat Emet ivrit) uğursuz iddiaçı 11:5-dir və İsa və İsmayıllı barədə sətirlər 11:6-9-dur; Sefaria-nın senzura buraxılışlarını geri qoyan təbəqəsi 11:5-9-u kəsilmiş kimi qeyd edir. Soloweyczikin 1863-cü il ingiliscəsi 11:5-i saxlayır, lakin adları, məhkəməni, dəyişdirilmiş Tövratı, başqa tanrını və aldadan peyğəmbərləri saxlamır.

“De: “Allah hər şeyin Rəbbi olduğu halda, mən Ondan başqa Rəbbmi axtaracağam?” Hər kəsin qazandığı (günah) yalnız öz əleyhinədir. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Sonra isə dönüşünüz Rəbbinizə olacaq və O, ixtilafa düşdüyünüz məsələlər barədə sizə xəbər verəcəkdir.”

Yəhudiliyi qəbul etmiş Obadyaya müəllimi demişdi ki, müsəlmanlar bütpərəstdir, çünki ibadət yerlərində atdıqları daşlar qədim bir büt olan Merkolis üçündür. Maymonid cavab verir ki, bu ismayıllılar heç bütpərəst deyil (einam ovdei avodah zarah kelal): bütpərəstlik artıq onların ağızlarından və qəlblərindən kəsilib və onlar Tanrının təkliyini layiqincə, qüsursuz bir təklik kimi bəyan edirlər (yihud ka-ra'uy, yihud she-ein bo dofi). Dərhal əlavə edir ki, onlar yəhudilər barədə yalan danışıb yəhudilərin Tanrının oğlu olduğunu dediyini söyləsələr də, yəhudilər onlar barədə yalan danışıb onları bütpərəst adlandırmayacaq. O qəbul edir ki, kimsə onların hörmət etdiyi Evə bütpərəstlik evi deyə bilər və soruşur ki, nə olsun. Bu gün ona tərəf səcdə edənlərin qəlbi yalnız Səmaya yönəlib, necə ki, Talmud bütxanaya sinaqoq sanıb səcdə edən adam barədə deyir (Sanhedrin 61b). Bu gün bütün bu ismayıllılar, uşaqlar və qadınlar (‘taf ve-nashim’) bütpərəstlikdən azaddır. Onların başqa məsələlərdəki səhvi və axmaqlığı İsrailin günahkarları və pisləri üzündən yazıya salına bilməz, lakin Tanrının təkliyində onların heç bir səhvi yoxdur. O qəbul edir ki, bəzi müsəlman əməlləri (namazda səcdə, atılan daşlar, açıq baş, tikişsiz paltar) o torpağın üç köhnə bütpərəst kultunun ayinlərinə bənzəyir və bu ayinlərin kökü bütpərəstlikdədir. Lakin müsəlmanlar, onun nəql etdiyinə görə, daşları Şeytana atdıqlarını deyir və bunların heç biri nə ağızda, nə də qəlbdə bütpərəstlik üçün edilmir. O, dinə gəlmişi utandırdığı üçün müəllimi qınayır. O, Obadyanı bütün başqa dinlərin İsrailinkindən oğurlandığını (genuvot), birinin əlavə, birinin azaltma, birinin dəyişdirmə etdiyini gördüyü üçün tərifləyir.

Halaxa. Nuh nəslinin yeddi əmrini qəbul etmiş sakin yadellinin (ger toshav) şərabını içmək qadağandır, lakin başqa fayda üçün icazəlidir. Bütpərəst olmayan hər qeyri-yəhudi də, məsələn, bu ismayıllılar (ke-gon elu ha-yishme'elim): şərablarını içmək qadağandır, fayda üçün isə icazəlidir və bütün Qaonlar belə hökm edib. Lakin xristianlar, halaxa davam edir, bütpərəstdir (ha-notzrim ovdei avodah zarah hen) və onların adi şərabı hətta fayda üçün də qadağandır. Senzuralı çap nəşrləri burada xristianların adını çəkmir.

Halaxa. Tövratda aydın və açıq yazılıb ki, o, dəyişmədən, azaldılmadan və artırılmadan əbədi qalan bir əmrdir, necə ki deyilir: “ona əlavə etmə, ondan azaltma da” (Qanunun Təkrarı 13:1). “O, göydə deyil” (Qanunun Təkrarı 30:12) sözlərindən o belə nəticə çıxarır ki, indi heç bir peyğəmbər yeni bir şey gətirə bilməz. Deməli, bir adam, istər millətlərdən, istər İsraildən olsun, əlamət və möcüzə göstərib desə ki, RƏBB onu bir əmr artırmaq və ya götürmək, bir əmri Musadan eşidilməyən şəkildə izah etmək üçün göndərib, yaxud əmrlərin yalnız müəyyən vaxt üçün olduğunu desə, o, yalançı peyğəmbərdir (‘navi sheker’), çünki Musanın peyğəmbərliyini inkar etməyə gəlir.

Hökmdarın dinlərini dəyişməyi əmr etdiyi Yəmən yəhudilərinə yazılıb; “kənanlı” (Əlmöhədlər) də Qərb torpaqlarında belə etmişdi. Maymonid onları möhkəm durmağa çağırır. O, Peyğəmbəri (ﷺ) ‘ha-meshugga’, yəni “dəli” adlandırır (ibrani tərcüməsində belədir; ərəb əslində ‘əl-məcnun’ yazıldığı bildirilir və Məktubun tərcüməçisi Abraham Halkin bu sözü katibin əlavə etmiş ola biləcəyini qeyd edib). O yazır ki, heç bir millət İsrailə qarşı İsmayıl millətindən daha düşmən qalxmayıb və onu alçaltmaq, zəlil etmək üçün bu qədər iş görməyib. O, onlara deyir ki, yəhudilər, böyük-kiçik, İsmayılın əsarətinə dözməyə razılaşıblar və onlar sülh axtardıqca qarşılarına müharibə çıxır. O, Qanunun Təkrarı 18:15, Qanunun Təkrarı 33:2 və Yaradılış 17:20 ayələrinin müsəlman oxunuşlarını gülünc sayıb rədd edir. Yəhudilərin Tövratı dəyişdirdiyi ittihamına cavab verir ki, o, İslamdan əsrlər əvvəl arami, fars, yunan və latın dillərinə tərcümə olunub və şərqdən qərbə, hətta saitlərində belə, bir fərq olmadan ötürülür.

Senzurasız mətndə 4-cü halaxa. Davud nəslindən olan, Tövratı öyrənən və əmrləri yerinə yetirən, İsraili onlarla getməyə məcbur edən və RƏBBİN müharibələrini aparan kral Məsih sayılır. O, uğur qazanarsa, Məbədi yerində yenidən tikərsə və İsrailin sürgünlərini toplayarsa, şübhəsiz Məsihdir; Mechon Mamre və Sefaria-nın Vikimənbəsinin çap etdiyi mətnlər əlavə edir ki, o, ətrafındakı bütün millətləri məğlub edir. Uğur qazanmazsa və ya öldürülərsə, şübhəsiz Tövratın vəd etdiyi şəxs deyil: o, Davud nəslinin ölmüş layiqli kralları kimidir və Tanrı onu yalnız çoxlarını sınamaq üçün qaldırıb (Daniel 11:35). Sonra Maymonid Yeşua ha-Notsri (Nasiralı İsa) barədə yazır; o, özünü Məsih olacağını təsəvvür edib və məhkəmə tərəfindən öldürülüb (nehrag be-veit din). O, Daniel 11:14-ü ona tətbiq edir. Onun dediyinə görə, peyğəmbərlər İsraili xilas edəcək, sürgünlərini toplayacaq və əmrlərini gücləndirəcək Məsih xəbər veriblər; İsa isə İsrailin qılıncla məhv edilməsinə və səpələnməsinə, Tövratın dəyişdirilməsinə (le-hachalif ha-Torah) səbəb olub və dünyanın çoxunu RƏBBDƏN başqa tanrıya ibadətə aparıb. Sonra deyir ki, Nasiralı İsanın və ondan sonra gələn İsmayıllının bütün işləri yalnız Kral Məsihin yolunu hazırlamağa və bütün dünyanı RƏBBƏ birlikdə xidmət etməyə düzəltməyə xidmət edir, Sefanya 3:9-a istinad edir. Onlar vasitəsilə dünya Məsih, Tövrat və əmrlər söhbəti ilə dolub, uzaq adalara və çoxlu xalqlara yayılıb. Bu xalqlar əmrləri müzakirə edir. Bəziləri onların doğru olduğunu, lakin bu dövrdə qüvvədən düşdüyünü və bütün nəsillər üçün nəzərdə tutulmadığını deyir; başqaları onların açıq mənada deyil, gizli mənalar daşıdığını və Məsihin artıq gəlib onları açdığını deyir. Həqiqi Məsih gələndə bu xalqlar biləcək ki, ataları yalan miras alıb, peyğəmbərləri və ataları onları aldadıb. Çap nəşrləri senzuraya məruz qalıb. Sefaria-da (Torat Emet ivrit) uğursuz iddiaçı 11:5-dir və İsa və İsmayıllı barədə sətirlər 11:6-9-dur; Sefaria-nın senzura buraxılışlarını geri qoyan təbəqəsi 11:5-9-u kəsilmiş kimi qeyd edir. Soloweyczikin 1863-cü il ingiliscəsi 11:5-i saxlayır, lakin adları, məhkəməni, dəyişdirilmiş Tövratı, başqa tanrını və aldadan peyğəmbərləri saxlamır.

“Dində məcburiyyət yoxdur. Artıq doğru yol azğınlıqdan fərqlənir. Hər kim tağutu inkar edib Allaha iman gətirərsə, heç vaxt qırılmayan ən möhkəm dəstəkdən yapışmış olar. Allah (hər şeyi) eşidəndir, (hər şeyi) biləndir.”

“Əgər Rəbbin istəsəydi, yer üzündə olanların hamısı iman gətirərdi. İnsanları iman gətirməyə sənmi məcbur edəcəksən?”

Abdullah ibn Amr rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: müsəlmanlarla müqaviləsi olan şəxsi öldürən Cənnətin ətrini duymayacaq, halbuki onun ətri qırx illik məsafəyə çatır.

“İçərilərindən zülm edənlər müstəsna olmaqla Kitab əhli ilə gözəl tərzdə mücadilə edin və (belə) deyin: “Biz həm özümüzə nazil olana, həm də sizə nazil olana iman gətirdik. Bizim də ilahımız, sizin də ilahınız birdir. Biz yalnız Ona təslim olanlarıq”.”

“DİNLƏ, EY İSRAİL: TANRIMIZ RƏBB, RƏBB BİRDİR.”

“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”

“(Allah) Nuha tövsiyə etdiyini, sənə vəhy etdiyimizi, İbrahimə, Musaya və İsaya tövsiyə etdiyimizi sizin üçün də dində qanun etdi: “Dini doğru-dürüst tutun və onda bölünüb firqə-firqə olmayın!” Sənin dəvət etdiyin (tövhid) müşriklərə ağır gəldi. Allah istədiyi kəsi Özü üçün seçər və (Ona) üz tutanı Özünə tərəf yönəldər.”

“De: “Ey Kitab əhli! Bizimlə sizin aranızda olan eyni bir kəlməyə (tərəf) gəlin ki, Allahdan başqasına ibadət etməyək, Ona heç bir şeyi şərik qoşmayaq və Allahı qoyub bir-birimizi ilahiləşdirməyək”. Əgər onlar yenə üz çevirsələr, deyin: “Şahid olun ki, biz müsəlmanlarıq!””

“Onlar üçün qardaşları arasından sənin kimi bir peyğəmbər çıxaracağam; sözlərimi onun ağzına qoyacağam, ona əmr etdiyim hər şeyi onlara deyəcək. Onun Mənim adımla deyəcəyi sözlərimə qulaq asmayandan bunu soruşacağam.”