Qədim Çin bir Tanrını tanıyırdımı?

“Səma lütfkarlıqla fəzilətliləri fərqləndirir; məgər beş paltar, onların beş bəzəyi yoxdurmu? Səma günahkarları cəzalandırır; məgər bu məqsədlə ayrı-ayrı işlədilən beş cəza yoxdurmu?”

“Ah! Böyük səmalarda (yaşayan) Tanrı Öz böyük oğlu və Yinin böyük sülaləsi barədə fərmanını dəyişib.”

“Böyükdür Tanrı, Bu aşağı dünyaya əzəmətlə baxır.”

“Nə qədər böyükdür Tanrı, Aşağıdakı insanların hökmdarı!”

Protestant missioneri Legge bu kitabda iddia edir ki, Şanqdi Bibliyanın Tanrısı üçün doğru çin sözüdür. Bu, missionerlərin Tanrının çincə adı barədə mübahisəsinin bir tərəfi idi. Çin klassiklərinin tərcümələrində o, Di və Şanqdini ‘God’ kimi verir.

Çinli filosof Fung Çin yazısında Tianın beş mənasını sayır: fiziki göy, hökm sürən və ya başçılıq edən Səma (‘Ali İmperator’da olduğu kimi şəxsə bənzər), tale, təbiət (Xunzinin 17-ci fəsli ‘Səma haqqında müzakirə’dəki məna) və əxlaqi prinsip (Orta Yol Təliminin mənası). O müəyyən edir ki, Shih King, Shu King, Zuo zhuan və Guoyu əsərlərində Səmaya istinadlar, fiziki göydən başqa, ümumən hökm sürən Səmanı bildirir və Konfutsinin Analektlərdə danışdığı Səma da görünür budur. Əlavə edir ki, Ali İmperator Shangdi özündən aşağı olan ruhlar iyerarxiyasına başçılıq edirdi.

“Səmaya qarşı günah işləyənin dua edəcəyi kimsə yoxdur.”

“Ustad dedi: ‘Məndəki fəziləti Göy yaradıb. Hwan T'ui mənə nə edə bilər?’”

“Bundan sonra o, xüsusi olaraq, lakin adi formalarla Tanrıya qurban kəsdi; Altı Hörmətliyə hörmətli paklıqla qurban kəsdi; təpələrə və çaylara onlara layiq qurbanlar təqdim etdi və ibadətini ruhlar ordusuna da genişləndirdi.”

“O, ölülərə sanki onlar burada imiş kimi qurban verirdi. Ruhlara sanki ruhlar burada imiş kimi qurban verirdi.”

“Səmanın oğlu Səmaya və Yerə qurban kəsirdi; dövlətlərin şahzadələri torpağın və taxılın (ruhlarına); böyük məmurlar (evin) beş qurbanını təqdim edirdi.”

UNESCO siyahısı Pekindəki Səma Məbədini 15-ci əsrin birinci yarısında əsası qoyulan, Min və Sin sülalələrinin imperatorlarının Səmaya qurban təqdim etdiyi qurbangah binaları kompleksi kimi təsvir edir.

“Belə halda yoxsul xalq uşaqlarını daşıyıb arvadlarını aparaq Səmaya fəryad edirdi.”

“Səmaya qarşı günah işləyənin dua edəcəyi kimsə yoxdur.”

“Əgər qullarım səndən Mənim barəmdə soruşsalar, sözsüz ki, Mən (onlara) yaxınam, Mənə dua edənin duasını qəbul edərəm. Gərək onlar da, Mənim çağırışımı qəbul etsinlər və Mənə iman gətirsinlər ki, bəlkə (bununla) doğru yola yönəlsinlər.”

“Rəbbiniz buyurdu: “Mənə dua edin, Mən də duanıza cavab verim. Mənə ibadət etməyə təkəbbürlük göstərənlər Cəhənnəmə zəlil olaraq girəcəklər”.”

“İnsanı Biz yaratdıq və nəfsinin ona nəyi vəsvəsə etdiyini də bilirik. Biz ona şah damarından daha yaxınıq.”

“Həqiqətən, Biz səni haqla müjdə verən və xəbərdar edən olaraq göndərdik. Elə bir ümmət yoxdur ki, ona xəbərdar edən (bir peyğəmbər) gəlmiş olmasın.”

“Biz hər ümmətə: “Allaha ibadət edin, tağutdan uzaq olun”– (deyə,) peyğəmbər göndərdik. Onlardan kimisini Allah doğru yola yönəltmiş, kimisinə də azdırmışdır. Yer üzündə gəzib dolaşın və (haqqı) yalan sayanların aqibətinin necə olduğunu görün!”

Ayəni izah edir: Adəm övladlarından heç bir xalq keçməyib ki, Allah ona xəbərdarlıq edənlər göndərməsin və hər bəhanəni aradan qaldırmasın. Yanına 13:7-ni, ‘hər xalqın bir hidayətçisi’ və 16:36-nı, ‘hər xalqa bir elçi göndərdik’ qoyur. Bu barədə çoxlu ayə olduğunu deyir.

“Hər ümmətin bir elçisi vardır. Elçiləri gəldikdə onların arasında ədalətlə hökm verilər və onlara zülm edilməz.”

“Biz səndən əvvəl də elçilər göndərdik. Onlardan bəziləri haqqında sənə danışdıq, bəziləri haqqında isə danışmadıq. Heç bir elçi Allahın izni olmadan bir ayə gətirə bilməz. Allahın əmri gəldikdə isə ədalətlə hökm verilər və yalan danışanlar orada ziyana uğrayarlar.”

“Elçilərin (bir qisimi) barəsində daha öncə sənə xəbər verdik, digərləri barəsində isə sənə (heç nə) söyləmədik. Allah Musa ilə sözlə (vasitəsiz) danışdı.”

“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”

“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”

“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”

“Göylərin və yerin mülkü Ona məxsusdur. O, Özünə oğul götürməmişdir, mülkündə də heç bir şəriki yoxdur. O, hər şeyi xəlq etmiş və ona münasib bir biçim vermişdir.”

“De: “Ey insanlar! Şübhəsiz ki, mən sizin hamınıza göndərilmiş Allahın elçisiyəm. Göylərin və yerin hökmranlığı Ona məxsusdur, Ondan başqa (ibadətə layiq olan) məbud yoxdur. O həm dirildir, həm də öldürür. Elə isə Allaha və Onun ummi (yazıb-oxumaq bilməyən) Elçisinə, həm də Allaha və Onun kəlmələrinə inanan peyğəmbərə iman gətirin. Onun ardınca gedin ki, bəlkə doğru yola yönələsiniz”.”

“Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və sizin üçün din olaraq İslamı bəyəndim.”

“Ey iman gətirənlər! İslamı bütövlüklə qəbul edin və şeytanın addımlarını izləməyin! Şübhəsiz ki, o sizə açıq-aydın düşməndir.”

“Muhamməd aranızdakı kişilərdən heç birinin atası deyildir. Lakin o, Allahın rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusudur. Allah hər şeyi biləndir.”

“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”

“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”