Qısa cavab
Yaradana imana düşünməklə çata bilərsiniz və bu, həqiqi ilk addımdır. Lakin bu, yalnız ilk addımdır və ən böyük sualları açıq qoyur. Yaradan bizdən nə istəyir? Yanlış bağışlanırmı? Ölümdən sonra nə gəlir? Ağıl Yaradanın var olduğunu göstərə bilər. O, bizə Onun istəklərini deyə bilməz, necə ki ayaq izləri kiminsə keçdiyini göstərir, amma haraya getdiyini göstərmir. Burada nə üçün olduqlarını soruşa bilən varlıqlar yaratmış hikmətli Yaradandan onlara cavab vermək gözlənilər. Quran eyni sualı verir (23:115; 75:36). Çox mesaj bu cavab olduğunu iddia edir, buna görə ağıllı yol hamısını rədd etmək yox, onları sınamaqdır.
Tam izah
Ağlın nəyə çata bildiyi və nəyə çata bilmədiyi
Çox insan Yaradana imana düşünməklə çatır. Onlar görür ki, nəsə mövcuddur, nizamlıdır və onun içində ağıllar var. Bu səbəblər Tanrının var olduğunu necə bildiyimiz və Tanrını kimin yaratdığı barədə səhifələrdə göstərilir. Bu səhifə həmin addımdan sonra başlayır. Fərz edək ki, Yaradan var. Onda ağıl Onun varlığı yox, iradəsi barədə suallarla üz-üzə gəlir. O, bizdən nə istəyir? Yanlış bağışlanırmı və necə? Həyatın özü üçün Ona nə borcluyuq? Ölümdə nə olur? Ayaq izləri kiminsə keçdiyini göstərir. Onlar onun haraya getdiyini və ya nə istədiyini göstərmir. Eyni cür Yaradanın işləri Onun var olduğunu göstərir, amma Onun nə istədiyini yalnız Yaradan deyə bilər. Mesaj Onun bunu deməsinin yoludur. Deməli, əsl sual mesajın lazım olub-olmaması deyil. Sual hər hansı mesajın doğru olub-olmamasıdır. Quran göyləri və yeri kimin yaratdığı soruşulanda “Allahdır!” cavabını verən insanları qeyd edir. O, yenə də onların necə haqdan döndərildiyini soruşur (29:61). Yaradanın var olduğunu bilmək hələ Onun nə istədiyini bilmək deyil.
“Yoxsa onlar heç bir şey olmadan (Xaliqsizmi) yaranıblar? Yaxud onlar (öz-özlərini) yaradanlardır? Yoxsa onlar göyləri və yeri yaradıblar? Xeyr, onlar qətiyyən inanmırlar.”
“Əgər onlardan: “Göyləri və yeri yaradan, günəşi və ayı ram edən kimdir?”– deyə soruşsan, onlar mütləq: “Allahdır!”– deyəcəklər. Onlar necə də (haqdan) döndərilirlər!”
Vicdanın və dünyanın bizə həqiqətən dediyi
Vicdan həqiqidir və Quran razıdır ki, hər nəfsə doğru və yanlış hissi verilib. Deist Yaradana inanır, amma heç bir mesaja inanmır və vicdanın və dünyanın kifayət etdiyini deyir. Onlar bizə çox şey deyir. Vicdan bizə mehribanlığın yaxşı, qəddarlığın pis olduğunu deyir. Dünya bizə hikmətli Yaradanın var olduğunu deyir. Onlar bizə hər şeyi demir. Təmiz vicdanlı səmimi insanlar ədalətin nə tələb etdiyi barədə fikir ayrılığına düşüb və hər biri əmin olub. Mesaj hər fikir ayrılığına son qoymur və müsəlmanlar da təfərrüatlarda fərqlənir. Onun həll etdiyi əsaslardır: kimə ibadət etmək, Onun əsasən nə istədiyi, yanlışın bağışlanıb-bağışlanmadığı və ölümdən sonra nə gəldiyi. Vicdan Allaha (﷾) qarşı edilmiş yanlışın bağışlanıb-bağışlanmadığı və həyatın ölümdən sonra davam edib-etmədiyi barədə də susur. Vicdanın təkbaşına doğru və yanlışı həll edə bilib-bilmədiyinin öz səhifəsi var.
“And olsun nəfsə və ona (gözəl) biçim verənə, ona (nəfsə) günahlarını və (Allahdan) qorxmasını təlqin edənə!”
| Sual | Ağıl və vicdan | Mesaj |
|---|---|---|
| Müdrik Yaradanın olması | ||
| Yaxşılığın gözəl olması | ||
| O, bizdən nə istəyir | ||
| Ona qarşı edilən haqsızlıq bağışlanırmı | ||
| Ölümdən sonra nə gəlir |
- Deyir
- Susur
Ayaq izləri kiminsə keçdiyini göstərir. Onun hara getdiyini göstərmir.
Hikmətli Yaradanın niyə danışması gözlənilir
Yaradana aparan səbəblər Onu hikmətli və məqsədli kimi də təsvir edir. O, nizamlı dünya və onu anlaya bilən ağıllar yaradıb. O, burada nə üçün olduqlarını soruşan və bəzi şeylərin edilməli olduğunu hiss edən varlıqlar da yaradıb. Hikmətli Yaradanın belə varlıqlara cavab verməsini gözləmək onları soruşa bilən edib sonra susmasından daha ağlabatandır. Bu, sübut yox, gözləntidir. O, hansı mesajın Onun olduğunu demir. O, yalnız deyir ki, mesaj hikmətli Yaradandan gözlənilən şeydir, buna görə mesaj olduğunu iddia edən hər şey dinlənilməyə layiqdir.
“Yoxsa onlar heç bir şey olmadan (Xaliqsizmi) yaranıblar? Yaxud onlar (öz-özlərini) yaradanlardır? Yoxsa onlar göyləri və yeri yaradıblar? Xeyr, onlar qətiyyən inanmırlar.”
İslam eynisini deyir: siz əbəs yerə yaradılmamısınız
Quran eyni sualı verir. O soruşur ki, insanlar əbəs yerə yaradıldıqlarını və heç vaxt hesaba qaytarılmayacaqlarını düşünürmü (23:115). O soruşur ki, insan məqsədsiz, başlı-başına buraxılacağını güman edirmi (75:36). İbn Kəsir birincini insanların məqsədsiz və hikmətsiz yaradıldıqlarını düşünüb-düşünmədiklərini soruşmaq kimi oxuyur. O, bunu ikinciyə bağlayır. İkincisi üçün o bildirir ki, Mücahid və əş-Şafii onu belə oxuyub: əmr olunmamış və qadağan edilməmiş qoyulmaz. O hesab edir ki, ayə həm də insanın qəbirdə dirildilmədən qoyulmayacağı deməkdir.
“Yoxsa elə hesab edirdiniz ki, sizi əbəs yerə yaratmışıq və siz (heç vaxt) Bizə qaytarılmayacaqsınız?”
“Yoxsa insan başlı-başına buraxılacağınımı güman edir?!”
Sualı belə oxuyur: insanlar elə bilirdilər ki, boş yerə, məqsədsiz və Allah tərəfdən heç bir hikmət olmadan yaradılıblar və axirətdə Ona qayıtmayacaqlar. O, bunu insanın başlı-başına buraxılacağını güman edib-etmədiyini soruşan 75:36-ya bağlayır.
“Başlı-başına buraxılacağını” sözlərinin iki erkən oxunuşunu rəvayət edir. Əs-Süddi deyir ki, bu, yenidən dirildilməmək deməkdir. Mücahid, əş-Şafii və Əbdürrəhman ibn Zeyd ibn Əsləm deyir ki, əmr olunmamaq və qadağan edilməmək deməkdir. İbn Kəsir hesab edir ki, ayə hər ikisini əhatə edir. İnsan bu dünyada əmr və qadağasız qoyulmur, qəbirdə də dirildilib Allaha toplanmadan qoyulmur.
Hər xalqa elçi
Quran deyir ki, Allah (﷾) elçilər göndərib ki, insanların Ona qarşı bəhanəsi olmasın (4:165). O deyir ki, hər xalqın elçisi olub (10:47), eyni çağırışla: Allaha (﷾) ibadət edin və pislikdən uzaq olun (16:36). İbn Kəsir bunu hər elçinin gətirdiyi yalnız Allaha (﷾) ibadət çağırışı kimi oxuyur. Elçi onu xəbərdar etməyə gəlməzdən əvvəl heç kim cəzalandırılmır (17:15). Deməli, Quran bəşəriyyətin çoxunu hidayətsiz qoymuş Yaradan təsvir etmir.
“(Biz) müjdə verən və qorxudan elçilər göndərdik ki, insanların elçilərdən sonra Allaha qarşı bir bəhanəsi olmasın. Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir.”
“Hər ümmətin bir elçisi vardır. Elçiləri gəldikdə onların arasında ədalətlə hökm verilər və onlara zülm edilməz.”
“Biz hər ümmətə: “Allaha ibadət edin, tağutdan uzaq olun”– (deyə,) peyğəmbər göndərdik. Onlardan kimisini Allah doğru yola yönəltmiş, kimisinə də azdırmışdır. Yer üzündə gəzib dolaşın və (haqqı) yalan sayanların aqibətinin necə olduğunu görün!”
Ayəni izah edir: Allah hər nəslə və hər qrupa elçi göndərib. Hamısı Allaha ibadətə çağırıb və Ondan başqa şeyə ibadəti qadağan edib. Başqalarına ibadət Adəm övladları arasında ilk dəfə Nuhun xalqında yaranıb. O vaxtdan Allah bu çağırışla elçilər göndərməyə davam edib. Nuh Allahın yer əhlinə göndərdiyi ilk elçidir və Allah elçiləri Muhəmmədlə (ﷺ) möhürləyib. Onun çağırışı insanlara və cinlərə, şərqə və qərbə çatıb. Bununla 21:25-i gətirir.
“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”
‘İnsan uydurması’ başlanğıc nöqtəsi yox, nəticədir
Tanrının adından danışmaq iddialarının bəziləri şübhəsiz insan uydurmasıdır. Belə iddia etmək asandır. Bu, iddiaları sınamaq üçün səbəbdir, hamısını rədd etmək üçün yox. Saxta pul hər əskinası saxta etmir. Hər əskinas yoxlanılır və Tanrıdan gəldiyi iddiası da yoxlanıla bilər. Onun Tanrı barədə nə dediyini və özünə zidd olub-olmadığını soruşun. Onun qorunub saxlanıldığını və hələ də araşdırıla bilən əlamət daşıyıb-daşımadığını soruşun. 18-ci əsrin ingilis-amerikalı yazıçısı Thomas Paine hər milli kilsəni insan uydurması adlandırıb. O, bunu hamısı barədə nəticə kimi deyib, hər iddia isə yenə də bir-bir sınanmalıdır.
Deistin vəhy dininə qarşı arqumenti. 1-ci fəsildə Paine bir Tanrıya inandığını və bu həyatdan sonra xoşbəxtliyə ümid etdiyini bildirir. O, istər yəhudi, istər xristian, istərsə də türk (müsəlman kilsəsi üçün onun sözü) olsun, hər milli kilsəni insan uydurması adlandırır. 2-ci fəsildə iddia edir ki, vəhy yalnız onu alan adam üçün vəhydir, qalanları üçün isə eşitmədir. Oradakı nümunələrinə Quran da daxildir: o deyir ki, mələyi özü görməyib və buna görə də rəvayətə inanmamağa haqqı var. 9-cu fəsildə iddia edir ki, yaradılış Tanrının sözüdür və insana Tanrı barədə bilmək üçün zəruri olan hər şeyi göstərir.
Quran sınanmağı tələb edir
Quran sınağa dəvət edir. O deyir ki, kitab Allahdan (﷾) başqasından gəlsəydi, insanlar onda çoxlu ixtilaf tapardı (4:82). O, şübhə edənə ona bənzər bir surə gətirməyi deyir (2:23). O, insanın elmi olmayan şeyin ardınca getməsinə qarşı da xəbərdarlıq edir (17:36). İslam ağıl söndürülmüş halda iman istəmir. Müqəddəs kitabın Allahdan (﷾) gəldiyini necə bilmək barədə səhifə sınaqları göstərir və onlar hər kitaba eyni cür tətbiq olunur.
“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”
“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”
“Haqqında elmin olmadığı bir şeyin dalınca getmə. Çünki qulaq, göz və ürək bunların hamısı barəsində sorğu-sual olunacaqdır.”
Mesajın əlavə etdiyi: iman, ibadət və xarakter birlikdə
İslam imanı təkbaşına təklif etmir. O, Allaha (﷾) imanı namaz, vermək, sözə sadiqlik və çətinlikdə səbirlə birləşdirir (2:177). Bütün həyat Yaradana cavab olaraq yaşanır. Mesajın imana əlavə etdiyi budur. O, bizə Onun nə istədiyini deyir və Onu tanımaqdan irəli gələn həyat tərzi verir.
“Yaxşı əməl heç də üzünüzü məşriqə və məğribə tərəf çevirməyiniz deyildir. Lakin yaxşı əməl (sahibləri) Allaha, Axirət gününə, mələklərə, (hər bir səmavi) kitaba və peyğəmbərlərə iman gətirən, sevdiyi malı qohum-əqrəbaya, yetimlərə, yoxsullara, müsafirlərə, dilənənlərə və kölələrin azad edilməsinə xərcləyən, namaz qılıb zəkat verən, əhd bağladıqda əhdlərini yerinə yetirən, sıxıntı və xəstəlik üz verdikdə, habelə, döyüş zamanı səbir edən şəxslərdir. Onlar (imanlarında) doğru olanlardır. Müttəqi olanlar da, elə məhz onlardır.”
Etirazlara cavablar
The Age of Reason, I hissə (1794)
Deistin vəhy dininə qarşı arqumenti. 1-ci fəsildə Paine bir Tanrıya inandığını və bu həyatdan sonra xoşbəxtliyə ümid etdiyini bildirir. O, istər yəhudi, istər xristian, istərsə də türk (müsəlman kilsəsi üçün onun sözü) olsun, hər milli kilsəni insan uydurması adlandırır. 2-ci fəsildə iddia edir ki, vəhy yalnız onu alan adam üçün vəhydir, qalanları üçün isə eşitmədir. Oradakı nümunələrinə Quran da daxildir: o deyir ki, mələyi özü görməyib və buna görə də rəvayətə inanmamağa haqqı var. 9-cu fəsildə iddia edir ki, yaradılış Tanrının sözüdür və insana Tanrı barədə bilmək üçün zəruri olan hər şeyi göstərir.
Nə üçün istinad olunub
Yaradılış Tanrının bütün insanlara sözüdür. O, Tanrı barədə bilinməsi lazım olan hər şeyi açır, buna görə heç bir kitab lazım deyil.
Cavab
Yaradılış Yaradanı göstərir və İslam razıdır ki, o, hər kəslə danışır. Onun göstərmədiyi Onun iradəsidir. O, yanlışı bağışlayırmı? O, nə istəyir? Ölümdən sonra nə gəlir? Paine bu həyatdan sonrakı xoşbəxtliyə yalnız ümid edib. Ümid cavab deyil. Bunu yalnız Yaradan deyə bilər.
Nəticə — Yaradılış Yaradanın olub-olmadığına cavab verir. O, Onun nə istədiyini açıq qoyur və mesaj bunun üçündür.
Quran 91:7-8 — əş-Şəms surəsi, ayə 7-8
“And olsun nəfsə və ona (gözəl) biçim verənə, ona (nəfsə) günahlarını və (Allahdan) qorxmasını təlqin edənə!”
Nə üçün istinad olunub
Vicdan Tanrının hər insana verdiyi hidayətdir. O, bizə heç bir kitabsız doğrunu yanlışdan deyir.
Cavab
İslam razıdır ki, vicdan hər nəfsə verilib (91:7-8). O, bizə doğru və yanlışın var olduğunu deyir. O, təfərrüatları həll etmir və təmiz vicdanlı səmimi insanlar onlar barədə fikir ayrılığına düşüb. Mesaj hər fikir ayrılığına son qoymur və müsəlmanlar da təfərrüatlarda fərqlənir. Onun həll etdiyi əsaslardır: kimə ibadət etmək, Onun əsasən nə istədiyi, yanlışın bağışlanıb-bağışlanmadığı və ölümdən sonra nə gəldiyi.
Nəticə — Vicdan hədiyyə və şahiddir, amma bütöv cavab deyil. Vicdanın nəyi həll edə bildiyi sualının öz səhifəsi var.
Belief without Borders (2014)
İlahiyyatçının özünü dindar yox, ruhani adlandıran təxminən 100 amerikalı ilə müsahibələrə əsaslanan tədqiqatı. Məlum olur ki, onlar, ümumiyyətlə, işlərə qarışan və ya şəxsi Tanrıya inanmırlar və ruhani nüfuzu icmada və ya ənənədə yox, fərddə görürlər.
Nə üçün istinad olunub
Ruhani olub dindar olmayanların çoxu işlərə qarışan Tanrıya inanmır. Mesaj belə qarışma olardı, deməli, mesaj yoxdur.
Cavab
Bu fikrin adi səbəbi dünyanın sabit qanunlarla işləməsidir. Təbiət qanunları təbiətdən o tərəfdə heç nə təsir etməyəndə nə baş verdiyini təsvir edir. Onlar öz Yaradanına hərəkət etməyi qadağan edə bilməz. Ağılla danışmaq dünyanı yaratmaqdan çox kiçik işdir. Quran soruşur ki, burada nə üçün olduqlarını soruşa bilən varlıqlar yaratmış Yaradan onları məqsədsiz buraxarmı (23:115; 75:36).
Nəticə — Sabit qanunlar öz Yaradanını bağlamır. Hikmətli Yaradan üçün susmaq daha qəribə quruluşdur.
Quran 10:47 — Yunus surəsi, ayə 47
“Hər ümmətin bir elçisi vardır. Elçiləri gəldikdə onların arasında ədalətlə hökm verilər və onlara zülm edilməz.”
Nə üçün istinad olunub
Bir vaxtda bir xalqa gələn mesaj başqa hər kəsə ədalətsizlikdir. Ədalətli Tanrı belə yol seçməzdi.
Cavab
Quran bunu demir. O deyir ki, hər xalqa elçi göndərilib (10:47), Allaha (﷾) ibadət etmək barədə eyni çağırışla (16:36). Mesaj ona çatmazdan əvvəl heç kim cəzalandırılmır (17:15). Elçilər gəlib ki, heç kimin Allaha (﷾) qarşı bəhanəsi olmasın (4:165).
Nəticə — İslamın izahına görə heç bir xalq elçisiz qalmayıb və mesaj ona çatmazdan əvvəl heç kim mühakimə olunmur.
The Age of Reason, I hissə (1794)
Deistin vəhy dininə qarşı arqumenti. 1-ci fəsildə Paine bir Tanrıya inandığını və bu həyatdan sonra xoşbəxtliyə ümid etdiyini bildirir. O, istər yəhudi, istər xristian, istərsə də türk (müsəlman kilsəsi üçün onun sözü) olsun, hər milli kilsəni insan uydurması adlandırır. 2-ci fəsildə iddia edir ki, vəhy yalnız onu alan adam üçün vəhydir, qalanları üçün isə eşitmədir. Oradakı nümunələrinə Quran da daxildir: o deyir ki, mələyi özü görməyib və buna görə də rəvayətə inanmamağa haqqı var. 9-cu fəsildə iddia edir ki, yaradılış Tanrının sözüdür və insana Tanrı barədə bilmək üçün zəruri olan hər şeyi göstərir.
Nə üçün istinad olunub
Vəhy onu alan ilk adamdan başqa hər kəs üçün eşitmədir. Heç kim xəbərə inanmağa borclu deyil.
Cavab
Paine-in öz nümunəsi Quran idi. O, mələyi görməmişdi, buna görə inanmazdı. Lakin Quran yalnız mələk barədə xəbərə görə inanılmağı istəmir. Mətnin özü buradadır və ona bənzər surə gətirmək çağırışını bu gün hər kəs sınaya bilər (2:23; 17:88). Keçmişin xəbərləri rədd edilmir, tərəzidə çəkilir və bu xəbər kitabla birlikdə əlinizdədir.
Nəticə — Eşitmə xəbəri araşdırmaq üçün səbəbdir, onu rədd etmək üçün yox. Quran araşdırılmağı istəyir.
Quran 2:23 — Əl-Bəqərə surəsi, ayə 23
“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”
Nə üçün istinad olunub
Hər din Tanrının nüfuzunu iddia edir və hər biri başqalarını səhvdə ittiham edir. Deməli, hamısı insan uydurmasıdır.
Cavab
Rəqib iddialar bəzilərinin yanlış olduğunu göstərir. Onlar hamısının yanlış olduğunu göstərmir. Saxta pul hər əskinası saxta etmir. Öyrənməyin yolu hər iddianı sınamaqdır və Quran özünü bu sınağa təklif edir (2:23; 4:82).
Nəticə — ‘İnsan uydurması’ iddia-iddia göstərilməlidir. Bu, hamısı barədə fərz edilə bilməz.
Quran 17:36 — əl-İsra surəsi, ayə 36
“Haqqında elmin olmadığı bir şeyin dalınca getmə. Çünki qulaq, göz və ürək bunların hamısı barəsində sorğu-sual olunacaqdır.”
Nə üçün istinad olunub
Tanrı barədə nəyin doğru olduğunda yeganə nüfuz hər insanın özüdür. Kənar mesaj onu bağlaya bilməz.
Cavab
Heç kim başqası üçün inana bilməz və İslam kor iman istəmir. O, oxucuya elmi olmayan şeyin ardınca getməməyi (17:36) və kitabı tərəzidə çəkməyi deyir (4:82). Mesajı mühakimə etmək Allahın (﷾) nə istədiyini özü üçün həll etməklə eyni deyil.
Nəticə — İslam hər kəsdən mesajı mühakimə etməyi istəyir. O, ondan mühakiməni kənara qoymağı istəmir.
Quran 2:177 — Əl-Bəqərə surəsi, ayə 177
“Yaxşı əməl heç də üzünüzü məşriqə və məğribə tərəf çevirməyiniz deyildir. Lakin yaxşı əməl (sahibləri) Allaha, Axirət gününə, mələklərə, (hər bir səmavi) kitaba və peyğəmbərlərə iman gətirən, sevdiyi malı qohum-əqrəbaya, yetimlərə, yoxsullara, müsafirlərə, dilənənlərə və kölələrin azad edilməsinə xərcləyən, namaz qılıb zəkat verən, əhd bağladıqda əhdlərini yerinə yetirən, sıxıntı və xəstəlik üz verdikdə, habelə, döyüş zamanı səbir edən şəxslərdir. Onlar (imanlarında) doğru olanlardır. Müttəqi olanlar da, elə məhz onlardır.”
Nə üçün istinad olunub
Mütəşəkkil din ikiüzlülük və nəzarət gətirir, buna görə imanı şəxsi saxlamaq daha yaxşıdır.
Cavab
İnsanlar dindən həqiqətən sui-istifadə edir. Quran deyir ki, üzü şərqə və ya qərbə çevirmək yaxşı əməl deyil və imanı, verməyi, namazı, əhdə vəfanı və səbri sadalayır (2:177). Bəzilərinin sui-istifadəsi insanların uğursuz olduğunu göstərir. O, Allahın (﷾) mesaj göndərmədiyini göstərmir.
Nəticə — Ardıcılların uğursuzluqları mesajı araşdırmaq üçün səbəbdir və Quran boş formanın çata bilmədiyi ölçü qoyur.
Baxışlar
Deizm: Yaradan var, mesaj yoxdur
Tanrı dünyanı yaradıb və onun vasitəsilə hər kəslə danışır. Yaradılış saxtalaşdırıla, itirilə və ya yanlış tərcümə edilə bilməz və bizə Tanrı barədə bilməli olduğumuz hər şeyi deyir. Bir vaxtda bir adama gələn mesaj başqa hər kəs üçün yalnız eşitmədir. Hamının Onu tanımasını istəyən Tanrı belə yol seçməzdi.
Thomas Paine, The Age of Reason, I hissə (1794)
Yaradılış Tanrının sözüdür və insana Tanrı barədə bilinməsi lazım olan hər şeyi açır. Heç bir kitab heç nə əlavə etmir.
Təkzib
Qəbul edək ki, yaradılış Yaradana işarə edir və hər kəslə danışır. O, Onun nə istədiyini və ya yanlışın bağışlanıb-bağışlanmadığını demir. Paine özü bu həyatdan sonrakı xoşbəxtliyə yalnız ümid edib. Quran insanın məqsədsiz yaradılıb-yaradılmadığını soruşur (23:115; 75:36).
Hər milli kilsə, sanki Tanrıya yol hər insana eyni dərəcədə açıq deyilmiş kimi, Tanrıdan xüsusi missiya iddia edir. Bu, qalanlarına ədalətsizlik olardı.
Təkzib
Qəbul edək ki, Allahın (﷾) yolu hamıya açıq olmalıdır. Quran deyir ki, hər xalqa bir çağırışla elçi göndərilib (10:47; 16:36). O, ona çatmazdan əvvəl heç kim cəzalandırılmır (17:15).
Vəhy yalnız onu alan adam üçün vəhydir. Başqa hər kəs üçün o, eşitmədir, buna görə heç kim ona inanmağa borclu deyil.
Təkzib
Paine qəbul edir ki, Tanrı insanla danışa bilər. Eşitmə xəbəri araşdırmaq üçün səbəbdir, onu rədd etmək üçün yox. Quran yalnız xəbərə əsaslanmır: onun mətni və çağırışı sınanmaq üçün buradadır (2:23; 17:88).
İnsan dili yerli və dəyişkəndir, buna görə Tanrı bütün insanlara çatmaq üçün onu işlətməzdi. O, əvəzinə yaradılış vasitəsilə danışır.
Təkzib
Qəbul edək ki, dillər fərqlidir. Quran deyir ki, hər elçi öz xalqının dilində öyrədib (14:4). Hər biri Allaha (﷾) ibadət etmək barədə eyni çağırışı gətirib (16:36).
Ruhani, amma dindar yox
Heyrət, minnətdarlıq və daha böyük bir şey hissi həqiqidir və onlara heç bir əqidə lazım deyil. Hər kəs onun üçün nəyin doğru olduğunun ən yaxşı hakimidir. Sabit inanclar və əməllər toplusu yalnız bölünmə və nəzarət əlavə edir.
Linda A. Mercadante, Belief without Borders (2014), özünü belə təsvir edən insanlar barədə
İlahi olanın şəxsi hissi kifayətdir. Sabit inanclar və ya əməllər lazım deyil.
Təkzib
Qəbul edək ki, heyrət və minnətdarlıq həqiqidir və sahib olmağa dəyər. Hiss bizə Yaradanın nə istədiyini deyə bilməz. Bunu yalnız Yaradan deyə bilər (23:115; 75:36).
Tanrı barədə nəyin doğru olduğunda son nüfuz hər insanın özüdür, buna görə heç bir kənar mesaj onu bağlaya bilməz.
Təkzib
Qəbul edək ki, hər kəs özü mühakimə etməlidir. Quranın istədiyi mühakimədir: kitabı tərəzidə çəkin və yalnız bildiyinizin ardınca gedin (4:82; 17:36). Mesajı mühakimə etmək Allahın (﷾) nə istədiyini həll etməklə eyni deyil.
Mütəşəkkil din ikiüzlülük və nəzarət gətirir, buna görə imanı şəxsi saxlamaq daha yaxşıdır.
Təkzib
Qəbul edək ki, insanlar dindən sui-istifadə edir. Quranın özü deyir ki, boş forma yaxşı əməl deyil (2:177). Bəzilərinin sui-istifadəsi Allahın (﷾) mesaj göndərmədiyini göstərmir.
Bütün dinlər insan uydurmasıdır
Hər din müəyyən vaxtda müəyyən insanlar arasında başlayıb və hər biri Tanrıdan xüsusi missiya iddia edir. Paine yazıb ki, hər milli kilsə, yəhudi, xristian və ya türk (onun müsəlman üçün sözü), insan uydurmasıdır. Deməli, Tanrıya iman onların heç birindən asılı olmamalıdır.
Thomas Paine, The Age of Reason, I hissə (1794)
Hər din Tanrıdan xüsusi missiya iddia edir və hər biri başqalarını səhvdə ittiham edir. Deməli, hamısı çox güman ki, insan uydurmasıdır.
Təkzib
Qəbul edək ki, insanlar Allahın (﷾) nüfuzunu yalandan iddia edib. Rəqib iddialar hamısının yox, bəzilərinin yanlış olduğunu göstərir. Hər iddia sınana bilər (4:82; 2:23).
İslam baxışı
Hikmətli Yaradan burada nə üçün olduqlarını soruşa bilən varlıqlar yaradıb onları cavabsız qoymazdı. Quran eyni sualı verir, hər xalqa elçi gəldiyini deyir və hər kəsi onun iddiasını sınamağa dəvət edir. İslam iman, ibadət və xarakteri bir həyat tərzi kimi birlikdə verir.
Quran soruşur ki, insanlar əbəs yerə yaradıldıqlarını və qaytarılmayacaqlarını düşünürmü. O soruşur ki, insan məqsədsiz buraxılacağını güman edirmi.
İbn Kəsir hesab edir ki, 75:36 hər iki oxunuşu əhatə edir. İnsan bu dünyada əmr və qadağasız qoyulmur. O, qəbirdə dirildilmədən qoyulmur.
Allah (﷾) hər xalqa Allaha (﷾) ibadət etmək və pislikdən uzaq olmaq çağırışı ilə elçi göndərib. Deməli, heç kimin Ona qarşı bəhanəsi yoxdur.
Elçi onu xəbərdar etməyə gəlməzdən əvvəl heç kim cəzalandırılmır.
Quran sınağa dəvət edir. O deyir ki, Allahdan (﷾) başqasından olsaydı, onda çoxlu ixtilaf görünərdi. O, şübhə edəni ona bənzər surə gətirməyə çağırır və insanın elmi olmayan şeyin ardınca getməsinə qarşı xəbərdarlıq edir.
İslam Allaha (﷾) imanı namaz, vermək, sözə sadiqlik və səbirlə birləşdirir. Deməli, bütün həyat Yaradana cavab olaraq yaşanır.