Qısa cavab
Hər ikisi. Gerçəklik barədə iddia irəli sürən hər kəs ona səbəb gətirməlidir və ‘Tanrı yoxdur’ belə iddiadır. Əmin olmamaq başqa şeydir. Bu, insanın öz zehni barədə məlumatdır və dünya barədə heç nə iddia etmir. Nəyinsə niyə mövcud olmasına hər cavab iddiadır. O, həmişə olub, sadəcə var, heç nədən yaranıb və ya onu Yaradan yaradıb. Hər biri digərləri ilə ölçülməlidir. 18-ci əsr filosofu David Hume qaydanı verib: müdrik adam inamını dəlilə uyğunlaşdırır. İslam əlavə edir ki, insanlar bir Yaradanını tanımağa və Ona ibadət etməyə təbii meyillə doğulur. Tərbiyə onu örtə bilər və bu, heç kəsə qarşı ittiham yox, insan təbiəti barədə təlimdir.
Tam izah
Dünya barədə nəsə iddia edən səbəb borcludur
Sübut yükü, iddianı səbəblərlə dəstəkləmək vəzifəsi, şeylərin necə olduğunu deyən hər kəsin üzərinə düşür. Buna Yaradanın olduğunu deyən mömin daxildir. Yaradanın olmadığını və ya kainatın səbəbə ehtiyacı olmadığını deyən də daxildir. Yalnız ‘bilmirəm’ və ‘hələ əmin deyiləm’ heç nə iddia etmir. Onlar başlamaq üçün dürüst yerlərdir. David Hume hər oxucuya uyğun qayda verib: müdrik adam inamını dəlilə uyğunlaşdırır. Bu səhifə həmin qaydanı mömin və qeyri-mömin üçün eyni tətbiq edir. O, Humenin eyni nəticəyə gəldiyini iddia etmir. Eyni essedə Hume qaydanı möcüzə xəbərlərinə, İslamınkı da daxil olmaqla, tətbiq edib. İslamın əsas əlaməti xəbər yox, bu gün hər kəsin araşdıra biləcəyi kitabdır. Quranın çağırışına aid səhifə bunu izah edir.
“Buna görə də müdrik adam inancını dəlilə uyğunlaşdırır.”
Yaradan var
Yaradan yoxdur
Kainata səbəb lazım deyil
Bilmirəm
Hələ əmin olmamışam
Müdrik adam inamını dəlilə uyğunlaşdırır.
İnamsızlıq dünya barədə baxış deyil
İnamın olmaması zehni haldır. Yeni doğulmuş uşağın Allaha (﷾) inamı yoxdur, sualla heç qarşılaşmamış hər kəsin də. Yeni doğulmuşun bölüşə biləcəyi hal dünya barədə heç nəyi həll etmir. 1972-ci ildə Britaniya filosofu Antony Flew təklif edib ki, ateist sadəcə ‘teist olmayan’, yəni Tanrıya inanmayan mənasını versin. O, həmçinin təklif edib ki, mübahisə yükün möminin üzərində olması ilə başlasın. Onun öz terminləri ikinci növü ayrı saxlayır: Tanrının olmadığını iddia edən müsbət ateist. Allah (﷾) üçün arqumentlərin uğursuz olduğunu deyən mövqe tutub və ona səbəb borcludur.
Tanrı barədə müzakirənin ateizm prezumpsiyası ilə başlamasını, sübut yükünün teistin üzərində olmasını təklif edir. ‘Ateist’ sözünü ‘teist olmayan’ (mənfi ateist) kimi oxuyur, Tanrının olmadığını iddia edən adamı isə müsbət ateist adlandırır.
“Buna görə də müdrik adam inancını dəlilə uyğunlaşdırır.”
Başlanğıc qaydası tapıntı deyil
Prezumpsiya məhkəməni açmaq qaydasıdır. Məhkəmə təqsirsizliyi fərz edir, çünki yanlış hökm çox baha başa gəlir. Flewin prezumpsiyası mübahisənin harada başladığı qaydasıdır: səbəblər verilməyincə inanmayın. Bu, Yaradanın olmadığı tapıntısı deyil. Təqsirsizlik prezumpsiyası kimi, dəlil gələn kimi yol verir. Yaradan üçün dəlil üç səhifədə açıq izah edilir. Onlar Allahın (﷾) olduğunu necə bildiyimizi, Allahı (﷾) kimin yaratdığını və niyə heç nə yox, nəsə olduğunu soruşur.
Tanrı barədə müzakirənin ateizm prezumpsiyası ilə başlamasını, sübut yükünün teistin üzərində olmasını təklif edir. ‘Ateist’ sözünü ‘teist olmayan’ (mənfi ateist) kimi oxuyur, Tanrının olmadığını iddia edən adamı isə müsbət ateist adlandırır.
Sübut edir ki, təsadüfi şeylərin bütün silsiləsinin kafi səbəbi həmin silsilədən kənarda, Leibnizin Tanrı adlandırdığı zəruri bir substansiyada olmalıdır.
Nəyinsə niyə mövcud olmasına hər cavab iddiadır
Niyə ümumiyyətlə kainat olması sualını götürün. Bir cavab onun həmişə mövcud olduğudur. İkincisi onun izahsız, sadəcə var olmasıdır. Üçüncüsü onun heç nədən yaranmasıdır. Dördüncüsü onu heç nədən asılı olmayan Yaradanın yaratmasıdır. Hər cavab heç kəsin müşahidə etmədiyi bütöv gerçəklik barədə nəsə deyir. Hər biri iddiadır və hər biri qalanları ilə ölçülməlidir. Bəzi mütəfəkkirlər cavab verir: ‘bilə bilmərik’. Bu, aqnostikin yeridir və bu saytda onun öz yolu var.
İddia edir ki, fizika kainatın yaradan olmadan ‘heç nə’dən necə yarana biləcəyini təsvir edə bilər. O, ‘heç nə’ sözünü əvvəlcə boş fəza, sonra isə heç bir fəza və zamanın olmaması üçün işlədir. O irəli sürür ki, hətta fizika qanunları da bir kainatdan digərinə fərqlənə bilər.
Sübut edir ki, təsadüfi şeylərin bütün silsiləsinin kafi səbəbi həmin silsilədən kənarda, Leibnizin Tanrı adlandırdığı zəruri bir substansiyada olmalıdır.
Mövcud olan hər şeyi iki yerə bölür: özü-özlüyündə yalnız mümkün olan (mümkün əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olan; özü-özlüyündə zəruri olan (vacib əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olmayan. Sübut edir ki, mümkün şeylərin silsiləsi nə qədər uzun olsa da, ondan kənarda zəruri bir varlığa ehtiyacı var və bu varlıq birdir, hissələri yoxdur.
Söz və çaynik nə göstərir
Bütün yükü möminin üzərinə qoymaq üçün iki obraz işlədilir. Amerika astronomu Carl Sagan demişdir ki, fövqəladə iddialara fövqəladə dəlil lazımdır. Bu, müəyyən həddə qədər ədalətlidir. Lakin o, yuxarıdakı suala hansı cavabın adi olduğunu demir. Hər cavab bütöv gerçəklik barədə görmədiyimiz bir şey deyir. Dəlil onlar arasında seçməlidir. Britaniya filosofu Bertrand Russell günəşin ətrafında dolanan, görünməyəcək qədər kiçik çini çaynik təsəvvür edib. Russell demişdir ki, heç kəs onu təkzib edə bilməz. Lakin o demişdir ki, buna görə şübhə edənlərin ona inanmalı olduğunu iddia etmək cəfəngiyatdır. Bu, uydurulmuş şey barədə doğrudur. Çaynik kainatın içində bir şeydir. Heç bir arqument ona aparmır və o, heç nəyi izah etmir. Allah (﷾) hər oxucunun araşdıra biləcəyi arqumentlərlə, ümumiyyətlə kainatın olmasının səbəbi kimi irəli sürülür.
Encyclopaedia Galactica bölümündə qeyri-adi iddiaların qeyri-adi dəlil tələb etdiyi sözünü yayır. Bu, Marcello Truzzinin “Qeyri-adi iddia qeyri-adi sübut tələb edir” sözünün uyğunlaşdırılmasıdır (Zetetic Scholar, 1978).
Deyir ki, doqmanı sübut etmək onu tutanların işidir, onu təkzib etmək skeptiklərin yox. Yerlə Mars arasında Günəşin ətrafında fırlanan, görünməyəcək qədər kiçik çini çaydanı təsəvvür edir: heç kim onu təkzib edə bilməz və şübhə edənlərin buna görə ona inanmalı olduğunu demək cəfəngiyat olardı.
Sübut edir ki, təsadüfi şeylərin bütün silsiləsinin kafi səbəbi həmin silsilədən kənarda, Leibnizin Tanrı adlandırdığı zəruri bir substansiyada olmalıdır.
İslamın cavabı: dəlilinizi gətirin və bilmədiyinizin ardınca getməyin
Quran iddiaya mübahisə ediləcək şey kimi baxır. Yaradılışı kimin başladığını və ruzini kimin verdiyini soruşandan sonra o, Allahdan (﷾) başqa tanrılar iddia edən hər kəsə dəlil gətirməyi deyir (27:64). O, möminə bilmədiyinin ardınca getməməyi deyir (17:36). O, həmçinin soruşur ki, insanlar heç nədən yaranıb, özlərini yaradıb, yoxsa göyləri və yeri yaradıblar (52:35-36). Bu suallar Məkkədə Peyğəmbəri (ﷺ) inkar edən insanlara verilib. İslam səbəbsiz inanılmağı istəmir və səbəblər verir. Quranın kor iman istəyib-istəməməsinə aid səhifə qeyb ayələrindən bəhs edir.
“(Bütlər xeyirlidir,) yoxsa məxluqatı əvvəldən yaradan, sonra onu yenidən dirildən, sizə göydən və yerdən ruzi verən (Allah)?! Allahla yanaşı başqa bir məbud varmı? De: “Əgər doğru deyirsinizsə, dəlilinizi gətirin”.”
“Haqqında elmin olmadığı bir şeyin dalınca getmə. Çünki qulaq, göz və ürək bunların hamısı barəsində sorğu-sual olunacaqdır.”
“Yoxsa onlar heç bir şey olmadan (Xaliqsizmi) yaranıblar? Yaxud onlar (öz-özlərini) yaradanlardır? Yoxsa onlar göyləri və yeri yaradıblar? Xeyr, onlar qətiyyən inanmırlar.”
İslamın cavabı: insanlar Yaradanını tanımağa meyillə doğulur
İslam öyrədir ki, insanlar bir Yaradanını tanımağa və Ona ibadət etməyə fitri meyillə yaradılıb, buna fitrət (təbii meyil) deyilir. O öyrədir ki, tərbiyə və vərdiş fitrəti örtə bilər, lakin aradan qaldıra bilməz. Bu, insan təbiəti barədə təlimdir. O, şübhə edən hər kəsin gizlicə inandığını demir. Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, hər uşaq fitrət üzrə doğulur. Onu yəhudi, xristian və ya zərdüşti mənasını verən məcusi edən valideynləridir (Buxari 1385). Bu, yeni doğulmuşun inamları olduğunu demir. Quran deyir ki, insanlar ana bətnindən heç nə bilmədən çıxır (16:78). Fitrət əqidə yox, meyildir. 30:30 və 7:172 ayələri bu hissin dəlili yox, İslamın onu izahıdır. Oxucu onu özündə tapıb-tapmadığını soruşa bilər və yuxarıdakı səbəblər onsuz da durur. Təbii başlanğıc nöqtəsi sual altına alınandan sonra heç kəsi səbəb verməkdən azad etmir. İslam üçün Yaradanı bu tanıma, ibadət və xarakterin ondan gəldiyi bütöv həyat tərzinin ilk addımıdır.
“Sən batildən haqqa tapınaraq üzünü Allahın fitri olaraq insanlara verdiyi dinə (İslama) tərəf tut. Allahın yaratdığını heç cür dəyişdirmək olmaz. Doğru din budur, lakin insanların çoxu bunu bilməz.”
“Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların zürriyyətlərini çıxararaq və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”– deyə onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. Bu, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməməniz üçündür. Yaxud: “Atalarımız bizdən əvvəl (Allaha) şərik qoşmuş, biz də onlardan sonra gələn bir nəsil olmuşuq. Məgər Sən bizi batilə uyanların etdikləri əməllərə görəmi məhv edəcəksən?”– deməməniz üçündür.”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: hər uşaq fitrət, həqiqi iman üzərində doğulur və onu yəhudi, xristian və ya məcusi edən valideynləridir, necə ki heyvan bütöv bala doğur: onlardan birinin eybəcər doğulduğunu görürsünüzmü?
“Allah sizi analarınızın bətnindən heç bir şey bilmədiyiniz bir halda çıxartdı. Bəlkə şükür edəsiniz deyə sizə qulaqlar, gözlər və ürəklər verdi.”
Etirazlara cavablar
Oppy, “Ultimate Naturalistic Causal Explanation” (2013)
İddia edir ki, teizm və naturalizm məlumatlara eyni dərəcədə uyğun gələndə naturalizm daha sadə nəzəriyyədir. Teizm iki növ şeyi, əlaqəni və səbəbi, təbii və fövqəltəbiini qəbul edir; naturalizm isə hər birinin bir növünü.
Nə üçün istinad olunub
Hər baxış harada isə dayanır. Mənimki mövcud olduğunu bildiyimiz kainatda dayanır, ona görə mənimki sadədir və əlavə sübuta ehtiyacı yoxdur.
Cavab
Sadəlik eyni dərəcədə yaxşı izah edən izahlar arasında həlledicidir. Asılılıq arqumentinə görə, hissələrdən ibarət kainat həmin hissələrdən və onun niyə belə olmasından asılıdır. Deməli, o, heç nədən asılı olmayan şey ola bilməz. Niyə heç nə yox, nəsə olduğuna aid səhifə bunu ‘Kainat zəruri varlıq deyil’ başlığı altında izah edir.
Nəticə — Kainatda dayanmaq onun asılılığını izahsız qoyur, ona görə o, daha sadə tam cavab deyil.
Quran 52:35-36 — ət-Tur surəsi, ayə 35-36
“Yoxsa onlar heç bir şey olmadan (Xaliqsizmi) yaranıblar? Yaxud onlar (öz-özlərini) yaradanlardır? Yoxsa onlar göyləri və yeri yaradıblar? Xeyr, onlar qətiyyən inanmırlar.”
Nə üçün istinad olunub
Quranın sualları kainatın həmişə mövcud olması variantını kənarda qoyur.
Cavab
Ayələr tam icmal yox, Peyğəmbəri (ﷺ) inkar edən insanlara verilmiş suallardır. Bu səhifə əbədi kainatı ölçüləcək cavablardan biri kimi adlandırır. Asılılıq arqumenti ona da çatır: başqa şeylərdən asılı olan hər şeyə sonda heç nədən asılı olmayan bir şey lazımdır. Hər halqanı əvvəlki ilə izah etmək ümumiyyətlə zəncirin niyə olduğunu heç vaxt izah etmir. Alman filosofu Leibniz (1646-1716) bu fikri irəli sürüb: bütün silsilənin səbəbi ondan kənarda olmalıdır.
Nəticə — Əbədi kainat digər cavablarla ölçülür və asılılıq səbəbləri qalanlarına tətbiq olunduğu kimi ona da tətbiq olunur.
Səhih əl-Buxari 1385 — Kitab əl-Cənaiz (Cənazələr), hədis 1385
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: hər uşaq fitrət, həqiqi iman üzərində doğulur və onu yəhudi, xristian və ya məcusi edən valideynləridir, necə ki heyvan bütöv bala doğur: onlardan birinin eybəcər doğulduğunu görürsünüzmü?
Nə üçün istinad olunub
Yeni doğulmuşun inamı yoxdur, ona görə hər uşağın fitrət üzrə doğulması sözü doğru ola bilməz.
Cavab
Söz saxlanılan inamdan yox, fitri meyildən danışır. Quranın özü deyir ki, insanlar ana bətnindən heç nə bilmədən çıxır (16:78), sonra onlara eşitmə, görmə və ağıl verilir. Meyil Peyğəmbərin (ﷺ) valideynlərin formalaşdıra bildiyini dediyi şeydir.
Nəticə — İslam deyir ki, körpənin əqidəsi yox, meyili var, ona görə körpənin inamsızlığı təlimə uyğundur.
Quran 7:172-173 — əl-Əraf surəsi, ayə 172-173
“Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların zürriyyətlərini çıxararaq və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”– deyə onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. Bu, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməməniz üçündür. Yaxud: “Atalarımız bizdən əvvəl (Allaha) şərik qoşmuş, biz də onlardan sonra gələn bir nəsil olmuşuq. Məgər Sən bizi batilə uyanların etdikləri əməllərə görəmi məhv edəcəksən?”– deməməniz üçündür.”
Nə üçün istinad olunub
Heç bir əhd xatırlamıram və heç kəs onun baş verdiyini göstərə bilməz. Fitri Tanrı hissi arxasında heç nə olmayan iddiadır.
Cavab
Bu səhifə 7:172-ni dəlil kimi təqdim etmir. O, möminlərə verilmiş İslamın hiss izahıdır. Buradakı arqument hər oxucunun ölçə biləcəyi səbəblərə əsaslanır və onların heç birinə hissin olması lazım deyil.
Nəticə — Ayə sübut yox, İslamın izahıdır, ona görə heç nə xatırlamayan oxucu arqumentə lazım olan heç nəyi itirmir.
Baxışlar
Ateist və aqnostik baxışı: yük möminin üzərindədir
Nəyinsə olduğunu deyən onu göstərməlidir. Möminlər Tanrının olduğunu deyir. Əmin olmamaq, məhkəmənin insanı təqsirsiz saymaqla başladığı kimi, neytral başlanğıc nöqtəsidir. Fövqəladə iddialara fövqəladə dəlil lazımdır.
Ateizm yalnız Tanrıya inamın olmamasıdır, ona görə ateistin sübut edəcəyi heç nə yoxdur.
Təkzib
Flewin öz terminləri bunu bölür. Mənfi ateist sadəcə teist deyil və heç nə iddia etmir. Müsbət ateist Tanrının olmadığını iddia edir və arqumentlərin uğursuz olduğunu deyən hər kəs səbəb borcludur.
İddia edən sübut etməlidir. Möminlər Tanrını iddia edir, ona görə yük məhkəmənin təqsirsizliyi fərz etməsi kimi onlardan başlayır.
Təkzib
Möminlər səbəb borcludur və səbəblər masanın üstündədir. Lakin ‘Yaradan yoxdur’ da iddiadır. Başlanğıc qaydası prosedurdur və dəlil onu ləğv edir.
Fövqəladə iddialar fövqəladə dəlil tələb edir və Tanrıya inam fövqəladə iddiadır.
Təkzib
Nəyinsə niyə mövcud olmasının hər izahı bütöv gerçəklik barədə görmədiyimiz bir şey deyir. Söz onlar arasında seçmir. Dəlil seçməlidir. Humenin qaydası hamısına tətbiq olunur.
Təkzib edilə bilməyən iddiaya buna görə inanılmamalıdır. Russellin çayniki yükün iddia edənin üzərində olduğunu göstərir.
Təkzib
Bu, uydurulmuş şey barədə doğrudur. Çaynik kainatın içindədir, heç bir arqument ona aparmır və o, heç nəyi izah etmir. Allah (﷾) sınağa açıq arqumentlərlə, kainatın mövcud olmasının səbəbi kimi təklif edilir.
Kainat fizika qanunu ilə heç nədən yarana bilər, ona görə Yaradan lazım deyil.
Təkzib
Fizika filosofu David Albert cavab verib ki, kvant fizikasının ‘boş fəzası’ fiziki sahələrdən ibarətdir, ona görə heç nə deyil. O, həmçinin kvant fizikasının qanunlarının haradan gəldiyini soruşub. Bu baxış kainatın necə yarana biləcəyini deyir. O, ümumiyyətlə niyə belə sahələr və qanunlar olduğunu demir.
Hər baxış harada isə izah etməkdən dayanmalıdır. Bəzi şeylər səbəbsiz mövcud ola bilirsə, kainat da onlardan biri ola bilər və bu, onsuz da mövcud olduğunu bildiyimizə heç nə əlavə etmir.
Təkzib
Sadəlik yalnız eyni şeyləri izah edən izahlar arasında seçir. Asılılıq arqumentinə görə, hissələri olan kainat həmin hissələrdən asılıdır və başqa cür ola bilərdi. Deməli, izahın dayandığı yer o deyil.
Yük ortaqdır, ona görə dəlil qərar verməlidir
Gerçəklik barədə, Yaradanın lehinə və ya əleyhinə iddia edən ona səbəb borcludur. Əmin olmamaq heç nə iddia etmir və başlamaq üçün dürüst yerdir. Humenin qaydası hər oxucuya tətbiq olunur.
Gerçəklik barədə, Tanrının lehinə və ya əleyhinə iddia edən ona səbəb borcludur. Müdrik insan inamını dəlilə uyğunlaşdırır.
Sadəcə inamın olmaması dünya barədə mövqe yox, zehni haldır.
Nəyinsə niyə mövcud olmasına bir neçə cavab var. Kainat həmişə mövcud olub. O, səbəbsiz sadəcə var. O, heç nədən yaranıb. Ya da onu Yaradan yaradıb. Bunların hər biri ölçülməli iddiadır.
Saganın sözü və Russellin çayniki bütün yükü möminin üzərinə köçürmür.
İslam baxışı
İslam hər iddiaçıdan dəlil istəyir və öz səbəblərini verir. O öyrədir ki, insanlar bir Yaradanını tanımağa təbii meyillə doğulur və tərbiyə onu örtə bilər.
Quran Allahdan (﷾) başqa tanrılar iddia edən hər kəsə dəlil gətirməyi deyir.
Quran möminə bilmədiyinin ardınca getməməyi deyir.
Quran insanların heç nədən yaranıb-yaranmadığını, özlərini yaradıb-yaratmadığını və ya göyləri və yeri yaradıb-yaratmadığını soruşur.
İslam öyrədir ki, hər insan bir Yaradanı tanımağa təbii meyillə doğulur. Bu, fitrətdir və tərbiyə onu örtə bilər.
Quran deyir ki, insanlar ana bətnindən heç nə bilmədən çıxır. Deməli, fitrət körpənin saxladığı inamlar toplusu yox, meyildir.
İslam bu hissi Adəm övladlarının Rəbbinə şahidlik etdiyi əhd ayəsi ilə izah edir. Lakin bu səhifənin arqumenti ona əsaslanmır.