Qısa cavab
Bəli, onların bəziləri əhəmiyyətlidir. Alimlər Əhdi-Cədid əlyazmaları arasında onun sözlərinin sayından çox, 200.000-400.000 fərq olduğunu hesablayır. Xristian alimlər cavab verir ki, onların çoxu kiçik səhvlərdir. Elədir, lakin bu cavab əsas məsələni təslim edir. O etiraf edir ki, insanlar təxminən 1.400 il hər nəsildə Bibliyanın mətnini əllə dəyişib. Bəzi dəyişikliklər doktrinaya (xristianların inandığına) toxunub. Üçünün bir olduğunu deyən yeganə ayə ən erkən nüsxələrdə yoxdur. Xristianların dirilmiş İsanın göründüyünü oxuduğu Markın sonu və zinada tutulan qadın hekayəsi də yoxdur. Biz bunu yalnız daha qədim nüsxələr qaldığı üçün bilirik. Kitablar yazılandan sonrakı ilk yüz ildən yalnız bir neçə qırıntı qalıb. Deməli, heç kim o vaxt nəyin dəyişdiyini yoxlaya bilməz. Əhdi-Ətiqdə ibrani və yunan mətnləri hətta Tufanın tarixini yüzlərlə il fərqi ilə verir. İsa demişdir ki, insan Tanrının “hər kəlamla” yaşayır. Qanun Tanrının kəlamına əlavə etməyi və ondan azaltmağı qadağan edir. Quran deyir ki, Allah (﷾) onu Özü qoruyur.
Tam izah
Fərqləri kim sayıb
Rəqəmlər Əhdi-Cədidin əl yazması nüsxələrinin (əlyazmalarının) tanınmış mütəxəssisi Bart Ehrmandan gəlir. O, müsəlman deyil. Yeniyetmə ikən Bibliyaya son nüfuz kimi baxan evangelist xristian olub. O, Əhdi-Cədidi ilk dilində oxumaq üçün yunan dilini öyrənib. O, öz dövrünün Əhdi-Cədid mətninin aparıcı alimi Bruce Metzgerin yanında oxuyub. O, nüsxələr barədə tapdıqlarını tapmaq niyyətində olmayıb. O, əlyazmalar arasında Əhdi-Cədidin özünün sözlərindən çox, 200.000-400.000 fərq olduğunu bildirir.
Yeniyetmə ikən sadiq evangelist olmuş, Moody Bibliya İnstitutu və Wheaton-da oxumuş, sonra Prinston İlahiyyat Seminariyasında Bruce Metzgerin rəhbərliyi ilə doktorluq almış Ehrman bildirir ki, Əhdi-Cədidin 5.700-dən çox yunan əlyazması məlumdur, üstəlik təxminən 10.000 latın əlyazması. Heç ikisi tam eyni deyil. Onlar arasındakı fərqlərin hesablamaları 200.000-dən 400.000-ə və daha çoxa çatır, belə ki, əlyazmalar arasında Əhdi-Cədiddə olan sözlərdən daha çox fərq var. Çoxu yazılış kimi əhəmiyyətsiz səhvlərdir; bəziləri parçanın mənasını dəyişir. Qorunub qalmış nüsxələrin çoxu orijinallardan əsrlər sonraya aiddir, ən erkənləri isə azdır və əsasən parçalardır.
Xristianların verdiyi cavab
Xristian alimlər cavab verir ki, fərqlərin demək olar hamısı əhəmiyyətsizdir. Misallar iki cür yazılmış ad, fərqli sıradakı sözlər və ya düşmüş artikldır (yunanca kiçik söz). Digərləri köçürənin gözündən yayınmadır. 1881-ci ildə yunan Əhdi-Cədidini redaktə etmiş iki alim, Westcott və Hort hesab edib ki, həqiqi fərqlər mətnin mində birinə də çətin toxunur. Mətnin müdafiəçisi olmayan Əhdi-Cədid alimi Bart Ehrman razılaşır ki, fərqlərin çoxu əhəmiyyətsizdir.
Müdafiənin klassik ifadəsi. Yazılış fərqlərini kənara qoyaraq tənqidi yunan mətninin redaktorları hesab edir ki, hələ şübhəyə açıq olan sözlər Əhdi-Cədidin təxminən altmışda birini təşkil edir, onların çoxu nisbətən əhəmiyyətsizdir və ciddi fərq mətnin mində birindən çətin ki, çox olsun.
Yeniyetmə ikən sadiq evangelist olmuş, Moody Bibliya İnstitutu və Wheaton-da oxumuş, sonra Prinston İlahiyyat Seminariyasında Bruce Metzgerin rəhbərliyi ilə doktorluq almış Ehrman bildirir ki, Əhdi-Cədidin 5.700-dən çox yunan əlyazması məlumdur, üstəlik təxminən 10.000 latın əlyazması. Heç ikisi tam eyni deyil. Onlar arasındakı fərqlərin hesablamaları 200.000-dən 400.000-ə və daha çoxa çatır, belə ki, əlyazmalar arasında Əhdi-Cədiddə olan sözlərdən daha çox fərq var. Çoxu yazılış kimi əhəmiyyətsiz səhvlərdir; bəziləri parçanın mənasını dəyişir. Qorunub qalmış nüsxələrin çoxu orijinallardan əsrlər sonraya aiddir, ən erkənləri isə azdır və əsasən parçalardır.
Bu cavab nəyi etiraf edir
Müdafiə müəyyən həddə qədər doğrudur və əhəmiyyətli olan məsələni təslim edir. Hər fərq köçürənin köçürdüyünü dəyişdiyi yerdir. Onların çoxu kiçikdir, lakin indi heç kim hamısını geri qaytara bilməz. Kiçik səhvləri edən eyni əl köçürməsi növbəti bölmənin göstərdiyi kimi doktrinaya çatan dəyişikliklər də daşıyıb.
Yeniyetmə ikən sadiq evangelist olmuş, Moody Bibliya İnstitutu və Wheaton-da oxumuş, sonra Prinston İlahiyyat Seminariyasında Bruce Metzgerin rəhbərliyi ilə doktorluq almış Ehrman bildirir ki, Əhdi-Cədidin 5.700-dən çox yunan əlyazması məlumdur, üstəlik təxminən 10.000 latın əlyazması. Heç ikisi tam eyni deyil. Onlar arasındakı fərqlərin hesablamaları 200.000-dən 400.000-ə və daha çoxa çatır, belə ki, əlyazmalar arasında Əhdi-Cədiddə olan sözlərdən daha çox fərq var. Çoxu yazılış kimi əhəmiyyətsiz səhvlərdir; bəziləri parçanın mənasını dəyişir. Qorunub qalmış nüsxələrin çoxu orijinallardan əsrlər sonraya aiddir, ən erkənləri isə azdır və əsasən parçalardır.
Doktrinaya çatan dəyişikliklər
Üç məşhur parça ən erkən nüsxələrdə yoxdur və hər üçünü xristian alimlər müəyyən edib. Birincisi Üçlüyü (üçdə bir Tanrı) açıq bildirən yeganə ayə olan 1 Yəhya 5:7-dir. O, sonrakı kənar qeydi istisna olmaqla, gec orta əsrlərdən əvvəl heç bir yunan əlyazmasında yoxdur. İkincisi xristianların dirilmiş İsanın görünmələrini danışdığı Markın son on iki ayəsidir. Onlar böyük hissəsi qalmış ən qədim iki yunan Bibliyasında yoxdur, onlar 8-ci ayədə bitir. Üçüncüsü zinada tutulan qadın hekayəsidir. O, Yəhyanın ən erkən nüsxələrində yoxdur. Hər üçü hələ də bir çox Bibliyada çap olunur və kilsədə Tanrının kəlamı kimi oxunur.
“Çünki göydə şəhadət edən üç nəfər var: Ata, Kəlam və Müqəddəs Ruh; bu üçü birdir.”
1 Yəhya 5:7-8 barədə bildirir ki, Ata, Kəlam və Müqəddəs Ruh barədəki sözlər səkkiz gec əlyazma istisna olmaqla, məlum bütün yunan əlyazmalarında yoxdur, bu səkkizin dördündə isə həmin sözlər sonrakı əlavə kimi kənarda yazılıb; heç bir yunan kilsə atası onları sitat gətirmir və latın dilindən başqa bütün qədim tərcümələrdə onlar yoxdur.
“Onlar tez çıxıb qəbirdən qaçdılar, çünki titrəyir və heyrət içində idilər; heç kimə heç nə demədilər, çünki qorxurdular.”
Mark 16:9-20 barədə bildirir ki, son on iki ayə əsasən qorunub qalmış iki ən qədim yunan Bibliyasında, Sinay Kodeksində və Vatikan Kodeksində və başqa erkən şahidlərdə yoxdur; Eusebius və Jerome bildirir ki, bu ayələr onlara məlum olan demək olar ki, bütün yunan nüsxələrində yox idi; bəzi əlyazmalarda əvəzinə başqa, daha qısa son var; və belə nəticəyə gəlir ki, ən erkən sübutlara görə əlimizdəki İncil 16:8-də bitir.
“Onlar Ondan soruşmağa davam edəndə O qalxıb onlara dedi: Aranızda günahsız olan ona ilk daşı atsın.”
Zinada tutulan qadın hekayəsi (Yəhya 7:53-8:11) barədə bildirir ki, o, erkən papiruslarda (P66 və P75), Sinay və Vatikan kodekslərində və digər erkən şahidlərdə yoxdur və onu daşıyan əlyazmalar onu müxtəlif yerlərdə yerləşdirir: Yəhya 7:52-dən sonra, Yəhya 7:36-dan sonra, Yəhyanın sonunda və ya Luka 21:38-dən sonra. Belə nəticəyə gəlir ki, o, Yəhya İncilinin ilkin hissəsi olmayıb.
| Parça | Nə deyir | Dəlil |
|---|---|---|
| 1 Yəhya 5:7 | ‘Ata, Söz və Müqəddəs Ruh: bu üçü birdir’. Atanın, Sözün və Müqəddəs Ruhun bir olduğunu deyən yeganə ayədir. | Gec orta əsrlərdən əvvəl heç bir yunan əlyazmasında yoxdur, sonrakı kənar qeyd istisna olmaqla. |
| Mark 16:9-20, son on iki ayə | Dirilmiş İsanın görünmələri | Böyük hissəsi qalmış iki ən qədim yunan Bibliyasında yoxdur. Onlar 8-ci ayədə bitir. |
| Yəhya 7:53-8:11 | Zinada tutulan qadın: ‘Aranızda günahsız olan ona ilk daşı atsın.’ | Yəhyanın ən erkən nüsxələrində yoxdur. Sonrakı nüsxələr onu müxtəlif yerlərə, bəziləri Lukaya qoyur. |
Hər üçünü xristian alimlər müəyyən edib. Lakin hər üçü hələ də çoxlu Bibliyada çap olunur və kilsədə Tanrının sözü kimi oxunur.
Heç kimin yoxlaya bilmədiyi illər
Bu üçü yalnız daha qədim əlyazmalar sonrakılarla müqayisə olunmaq üçün qaldığına görə məlumdur. Kitablar yazılandan sonrakı təxminən ilk yüz ildən demək olar heç nə qalmayıb. Yalnız bir neçə kiçik fraqment var. Ən erkəni kredit kartı boyda Yəhya qırıntısıdır. Mətnin ən yeni və ən asan dəyişən vaxtı həmin dövr idi. O dövrdən o vaxt ona nə edildiyini göstərəcək heç bir nüsxə qalmayıb.
Yeniyetmə ikən sadiq evangelist olmuş, Moody Bibliya İnstitutu və Wheaton-da oxumuş, sonra Prinston İlahiyyat Seminariyasında Bruce Metzgerin rəhbərliyi ilə doktorluq almış Ehrman bildirir ki, Əhdi-Cədidin 5.700-dən çox yunan əlyazması məlumdur, üstəlik təxminən 10.000 latın əlyazması. Heç ikisi tam eyni deyil. Onlar arasındakı fərqlərin hesablamaları 200.000-dən 400.000-ə və daha çoxa çatır, belə ki, əlyazmalar arasında Əhdi-Cədiddə olan sözlərdən daha çox fərq var. Çoxu yazılış kimi əhəmiyyətsiz səhvlərdir; bəziləri parçanın mənasını dəyişir. Qorunub qalmış nüsxələrin çoxu orijinallardan əsrlər sonraya aiddir, ən erkənləri isə azdır və əsasən parçalardır.
Kredit kartı ölçüsündə papirus parçası, bir tərəfində Yəhya 18:31-33-dən, digər tərəfində 18:37-38-dən bir neçə söz var. O, adətən Əhdi-Cədidin qorunub qalmış ən qədim parçası sayılır. İlk naşiri 1935-ci ildə onu ikinci əsrin birinci yarısına aid etmişdi; bəzi papiroloqlar indi iddia edir ki, ikinci əsrin sonrakı dövrü və ya təxminən 200-cü il tarixi istisna edilə bilməz.
Əhdi-Ətiqin fərqlərinin hamısı kiçik deyil
İbrani Bibliyası da eyni şeyi göstərir. Samariya Tövratı (samariyalıların ilk beş kitabın öz nüsxəsi) yəhudi ibrani mətnindən təxminən 6.000 yerdə fərqlənir. Septuaqinta yəhudi müqəddəs mətnlərinin qədim yunan tərcüməsidir. Onun Yeremyası ibranicədən təxminən yeddidə bir qısadır və fəsilləri fərqli sıradadır. Yaradılış 5 və 11-də ataların yaşları da ibrani, yunan və samariyalı mətnlər arasında fərqlənir. İbranicədə Şet doğulanda Adəm 130, yunancada 230 yaşındadır. Deməli, üç mətn Tufanın tarixini yüzlərlə il fərqi ilə verir. 1 Şamuel 13:1-də ibrani mətn Şaulun yaşını itirib. Kral Ceyms tərcüməsi ayəni yenidən formalaşdırır. 1917-ci il yəhudi tərcüməsi boş yer qoyur.
İbrani Bibliyasının mətni barədə standart bələdçi. Qorunub qalmış ən qədim tam ibrani Bibliyası orta əsrlərə aid Leninqrad Kodeksidir (1008-1009). Əlyazmalar göstərir ki, eramızın əvvəlində müqəddəs yazılar bir neçə fərqli mətn formasında yayılırdı. Samariya Pentatevxi yəhudi Masoret mətnindən təxminən 6.000 yerdə fərqlənir; yunan Septuagintasının Yeremyası ibrani mətnindən təxminən yeddidə bir qısadır və fəsillərini fərqli düzür, Əyyubu isə təxminən altıda bir qısadır. Yaradılış 5 və 11-in soyağacı yaşları üç mətn arasında fərqlənir, buna görə Tufan və yaradılış xronologiyaları əsrlərlə fərqlənir.
Yaradılış 1-11-i ibrani (Masoret), Samariya və yunan (Septuaginta) mətnlərində müqayisə edir. Yaradılış 5 və 11-in soyağacılarında ataların yaşları üç mətn arasında sistemli fərqlənir və Hendel iddia edir ki, fərqlər katiblərin xronologiyanı qəsdən yenidən işləməsindən gəlir.
“Adəm yüz otuz il yaşadı, öz bənzərində, öz surətində oğul doğdu və adını Şet qoydu.”
Yunan Septuagintasında Şet doğulanda Adəm ibrani mətnindəki kimi yüz otuz deyil, iki yüz otuz yaşındadır. Yunan mətni Tufandan əvvəlki beş başqa ataya da oğlunun doğulmasından əvvəl yüz il artıq verir.
“Şaul bir il padşahlıq etdi; İsrail üzərində iki il padşahlıq edəndə,”
“Şaul padşahlığa başlayanda ... yaşında idi və İsrail üzərində iki il padşahlıq etdi.”
Rəqəmlərlə Bibliya mətni
- Əhdi-Cədidin 5.000-dən çox əl ilə yazılmış yunan nüsxəsi və təxminən 10.000 latın nüsxəsi qalıb.
- Alimlər onların arasında 200.000-400.000 fərq hesablayır. Bu, Əhdi-Cədidin sözlərindən çox fərqdir.
- Fərqlərin çoxu yazılış kimi kiçik səhvlərdir. Lakin bəziləri Markın son on iki ayəsi kimi bütöv parçalardır.
- Qalmış ən qədim tam İbrani Bibliyası təxminən 1008-ci ildə, ən son kitabından min ildən çox sonra köçürülüb.
- Əhdi-Cədid müəlliflərinin adətən gətirdiyi yunan tərcüməsində Yeremya kitabı ibranicədən təxminən yeddidə bir qısadır.
- Yaradılış 5 və 11-dəki yaşlar ibrani, yunan və samariyalıların Musanın beş kitabının öz nüsxəsi arasında fərqlidir. Beləliklə, üçü Tufanı əsrlərlə fərqli tarixləyir.
Bibliya deyir: hər kəlam
İsa Şeytana Musanın Qanunundakı sözlərlə cavab verib. İnsan Tanrının ağzından çıxan hər kəlamla yaşayır. Eyni Qanun Tanrının kəlamına əlavə etməyi və ondan nəsə azaltmağı qadağan edir. Bu ölçüyə görə, Tanrının kitabına qoyulmuş köçürən sözləri kiçik məsələ deyil.
“O isə cavab verib dedi: Yazılıb: İnsan yalnız çörəklə deyil, Tanrının ağzından çıxan hər kəlamla yaşayacaq.”
“O, səni alçaltdı, ac qoydu, sənin və atalarının bilmədiyi manna ilə bəslədi ki, sənə bildirsin: insan təkcə çörəklə yaşamır, RƏBBin ağzından çıxan hər sözlə yaşayır.”
“Sizə əmr etdiyim sözə əlavə etməyin, ondan heç nə azaltmayın ki, sizə əmr etdiyim Tanrınız RƏBBin əmrlərini saxlayasınız.”
Allahın (﷾) qoruyacağını vəd etdiyi Kitab
Quran deyir ki, Allah (﷾) onu nazil edib və təhrifdən qoruyacaq. O, oxucunu onu sınamağa da dəvət edir. O deyir ki, Allahdan (﷾) başqasından olan kitabda çoxlu ziddiyyət olardı. Çox səhabə onu əzbər bilirdi, ona görə o, heç vaxt yalnız nüsxələrə əsaslanmayıb. Səhabə Ənəs ibn Malikdən Peyğəmbərin (ﷺ) sağlığında Quranı kimlərin topladığı soruşulub. O, hamısı Ənsardan (Mədinənin yerli müsəlmanları) olan dörd nəfərin adını çəkib. Zeyd ibn Sabit kimi katiblər vəhyi onun üçün yazıb.
“Şübhəsiz ki, Zikri (Quranı) Biz nazil etdik və Biz də onu qoruyacağıq.”
“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”
Ənəs ibn Malikdən Peyğəmbərin (ﷺ) sağlığında Quranı kimin topladığı soruşulanda hamısı ənsardan olan dörd kişini adlandırdı: Übəy ibn Kəb, Müaz ibn Cəbəl, Zeyd ibn Sabit və Əbu Zeyd.
Zeyd ibn Sabit rəvayət edir ki, Quranı əzbər bilənlərin çoxu Yəmamədə öldürüləndən sonra Əbu Bəkr ondan Quranı bir cilddə toplamağı xahiş etdi və ona Allahın Rəsulu üçün vəhyi yazdığını xatırlatdı. Zeyd onu yazılı parçalardan və insanların yaddaşından topladı və hazır nüsxə Əbu Bəkrdən Ömərə, sonra isə Həfsəyə keçdi.
Xristian cavabı və ona cavab
The New Testament in the Original Greek: Introduction (1882)
Müdafiənin klassik ifadəsi. Yazılış fərqlərini kənara qoyaraq tənqidi yunan mətninin redaktorları hesab edir ki, hələ şübhəyə açıq olan sözlər Əhdi-Cədidin təxminən altmışda birini təşkil edir, onların çoxu nisbətən əhəmiyyətsizdir və ciddi fərq mətnin mində birindən çətin ki, çox olsun.
Nə üçün istinad olunub
Xristianlar deyir ki, mətnin yalnız çox kiçik hissəsi həqiqi şübhə altındadır və buradan heç bir doktrinanın təsirlənmədiyi nəticəsini çıxarır.
Cavab
Xristianlar cavab verir ki, Üçlük və dirilmə başqa yerdə öyrədilir, ona görə heç nə bu parçalardan asılı deyil. Lakin parçalar göstərir ki, köçürənlər mətnə doktrina yazıb. Bir katib “bu üçü birdir” sözlərini 1 Yəhyaya qoyub və kimsə Marka onun yazmadığı son verib. Müdafiə yalnız hələ görünən dəyişiklikləri sayır. İlk yüz ildə edilən dəyişiklikləri o dövrdən heç bir nüsxə ilə yoxlamaq olmaz.
Nəticə — Köçürənlər mətnə doktrina yazıb və ən erkən dövrü yoxlamaq olmaz, ona görə ‘heç bir doktrina təsirlənməyib’ fikri göstərilməyib.
Baxışlar
Əsas xristian baxışı
Fərqlərin demək olar hamısı yazılış, söz sırası və səhvlərdir. Qalanlarını çoxlu nüsxəni müqayisə etməklə ayırmaq olar və imanın heç bir təlimi şübhəli oxunuşa əsaslanmır.
Əlyazmalar arasındakı fərqlərin çoxu yazılış və söz sırasının əhəmiyyətsiz səhvləridir.
Təkzib
Qəbul edilir, fərqlərin çoxu kiçik səhvlərdir. Lakin sual neçəsinin kiçik olması deyil. Sual onlardan hər hansının doktrinaya çatıb-çatmamasıdır və 1 Yəhya 5:7 və Markın sonu çatıb.
Westcott və Hort hesab edib ki, ciddi fərqlər mətnin mində birinə də çətin toxunur. Xristianlar belə nəticəyə gəlir ki, heç bir doktrina şübhəli oxunuşdan asılı deyil.
Təkzib
Qəbul edilir, xristianlar Üçlüyün və dirilmənin başqa ayələrdə də öyrədildiyini görür. Lakin mində bir yalnız hələ görünən dəyişiklikləri sayır. İlk yüz ilin dəyişikliklərini yoxlamaq olmaz və Qanun insanlara Tanrının kəlamına əlavə etməyi və ondan azaltmağı qadağan edir.
İslam baxışı
Müdafiə etiraf edir ki, insanlar mətni köçürərkən dəyişib. Dəyişikliklərə Üçlük ayəsi və Markdakı dirilmə görünmələri daxildir. Peyğəmbərə (ﷺ) göndərilmiş Quran Allahın (﷾) Özünün qoruyacağını vəd etdiyi Kitabdır.
Yüz minlərlə fərq göstərir ki, köçürənlər mətni köçürərkən dəyişib.
Üç parça ən erkən nüsxələrdə yoxdur. Onlar Üçlüyü açıq bildirən yeganə ayə, Markın son on iki ayəsi və zinakar qadın hekayəsidir.
Kitablar yazılandan sonrakı ilk yüz ildən yalnız bir neçə kiçik fraqment qalıb. Deməli, həmin dövrün mətnini öz dövrünün əlyazmaları ilə yoxlamaq olmaz.
Əhdi-Ətiqdə Samariya Tövratı yəhudi mətnindən təxminən 6.000 yerdə fərqlənir. Yunan Yeremyası ibranicədən təxminən yeddidə bir qısadır. Üç mətn Tufanın tarixini də yüzlərlə il fərqi ilə verir.
İsa və Qanun deyir ki, insan Tanrının hər kəlamı ilə yaşayır. Qanun ona əlavə etməyi və ondan azaltmağı qadağan edir.
Quran bildirir ki, Allah (﷾) onu Özü təhrifdən qoruyur.
Quranı Peyğəmbərin (ﷺ) sağlığında Zeyd ibn Sabit kimi adı məlum katiblər yazıb.
Alimlər Əhdi-Cədid əlyazmaları arasında 200.000-400.000 fərq olduğunu hesablayır. Bu, Əhdi-Cədiddəki sözlərin sayından çoxdur.
1 Şamuel 13:1-də ibrani mətn rəqəmi itirib. Kral Ceyms tərcüməsi, World English Bible və JPS 1917 tərcüməsi üç fərqli ayə çap edir.