Përgjigje e shkurtër
Ka diçka sepse ekziston një qenie që nuk varet nga asgjë tjetër. Gjithçka që shohim varet nga diçka. Ju ekzistoni sepse prindërit tuaj u takuan, dhe qëndroni gjallë falë ajrit, ushqimit dhe diellit. Vetë dielli digjet vetëm sa i zgjat lënda djegëse. Asgjë në botë nuk e mban në vetvete arsyen e ekzistencës së vet. Një zinxhir ekzistence të huazuar nuk mund ta shpjegojë veten, sado i gjatë të jetë. Një varg i pafund huamarrësish nuk është prapë një huadhënës. Prandaj duhet të ketë një qenie që ekziston nga vetë natyra e saj, nuk ka nevojë për asgjë dhe nuk ka pjesë. Një qenie e tillë mund të jetë vetëm një, sepse dy do të kishin nevojë për diçka që t'i dallonte. Universi nuk mund të jetë ajo, sepse ka pjesë dhe ndryshon. Përgjigjja e Islamit është në një ajet të Kuranit: njerëzit kanë nevojë për Allahun (﷾), dhe Allahu (﷾) nuk ka nevojë për asgjë.
Shpjegimi i plotë
Hapi i parë: gjithçka rreth nesh është e huazuar
Një gjë është e rastësishme kur varet nga diçka tjetër për të ekzistuar dhe mund të mos kishte ekzistuar fare. Një njeri ekziston sepse prindërit e tij u takuan. Qëndron gjallë vetëm falë ajrit, ushqimit, ujit dhe ngrohtësisë së diellit. Dielli ekziston falë hidrogjenit dhe gravitetit. Do të digjet vetëm sa i zgjat lënda djegëse. Asgjë në botë nuk e mbart brenda vetes arsyen e ekzistencës së vet. Çdo gjë e ka ekzistencën hua. Kurani u bën tri pyetje atyre që e mohojnë Krijuesin e tyre. A u krijuan nga hiçi? A e krijuan vetë veten? A i krijuan ata qiejt dhe tokën?
“A mos vallë, ata janë krijuar nga hiçi apo mos janë ata krijues të vetvetes?! A mos vallë ata kanë krijuar qiejt dhe Tokën?! Nuk është kështu, por ata nuk janë aspak të bindur.”
“O njerëz! Ju jeni të varfër e nevojtarë për Allahun, kurse Allahu s’ka nevojë për asgjë dhe është i Denjë për çdo lavd.”
Hapi i dytë: një zinxhir më i gjatë nuk shpjegon asgjë
Përfytyroni një varg vagonësh treni, secili i tërhequr nga ai përpara. Shtoni dhjetë, një mijë, ose një varg të pafund. Asgjë nuk lëviz nëse nuk ka një lokomotivë që tërheq pa u tërhequr. Ose përfytyroni një njeri që i kërkon një shoku hua. Shoku duhet t'i marrë më parë hua një burri të tretë, i cili duhet t'i marrë hua një të katërti. Nëse askush në varg nuk i ka vërtet paratë, njeriu nuk paguhet kurrë. Një numër i pafund huamarrësish nuk është prapë një huadhënës. Prandaj pyetja ‘pse ka këtë zinxhir në vend që të mos ketë asnjë?’ mbetet, sado larg pas të shkojë zinxhiri.
E ndan gjithçka që ekziston në atë që është vetëm e mundshme në vetvete (mumkin el-uxhud), e cila ka nevojë për një shkak, dhe atë që është e domosdoshme në vetvete (vaxhib el-uxhud), e cila nuk ka nevojë për asnjë. Argumenton se një zinxhir gjërash të mundshme, sado i gjatë, ka nevojë për një qenie të domosdoshme jashtë tij, dhe se kjo qenie është një dhe nuk ka pjesë.
Argumenton se arsyeja e mjaftueshme për gjithë serinë e gjërave të rastësishme duhet të qëndrojë jashtë asaj serie, në një substancë të domosdoshme, të cilën Leibniz e quan Perëndi.
Hapat e tretë dhe të katërt: një qenie që nuk ka nevojë për asgjë
Duhet të ketë një qenie që nuk varet nga asgjë dhe ekziston nga vetë natyra e saj. Filozofët myslimanë e quajtën vaxhib el-uxhud (qenia ekzistenca e së cilës është e domosdoshme). Gjithçka tjetër e quajtën mumkin el-uxhud (qenia ekzistenca e së cilës është vetëm e mundshme). Qenia e domosdoshme nuk duhet të ketë nevojë për asgjë, përndryshe do të ishte edhe një huamarrës tjetër. Nuk duhet të ketë pjesë, sepse një gjë e përbërë nga pjesë varet nga pjesët e saj. Dhe mund të jetë vetëm një. Dy qenie të tilla do të duhej të ndryshonin në diçka. Çfarëdo që i bënte të ndryshonin do të ishte një pjesë ose një kufi. Kur Kurani flet për Fytyrën e Allahut (﷾), përmend një cilësi, jo një pjesë, sepse asgjë nuk i shëmbëllen Atij.
E ndan gjithçka që ekziston në atë që është vetëm e mundshme në vetvete (mumkin el-uxhud), e cila ka nevojë për një shkak, dhe atë që është e domosdoshme në vetvete (vaxhib el-uxhud), e cila nuk ka nevojë për asnjë. Argumenton se një zinxhir gjërash të mundshme, sado i gjatë, ka nevojë për një qenie të domosdoshme jashtë tij, dhe se kjo qenie është një dhe nuk ka pjesë.
“Thuaj: “Ai është Allahu, Një dhe i Vetëm! Allahu është Absoluti, të Cilit i përgjërohet gjithçka në amshim. Ai as nuk lind, as nuk është i lindur. Dhe askush nuk është i barabartë (a i krahasueshëm) me Atë!””
“Krijues i qiejve dhe i Tokës, Ai ju ka dhënë bashkëshorte nga vetja juaj për t’ju shumuar, si dhe bagëti në çifte. Asgjë nuk i shëmbëllen Atij. Ai i dëgjon të gjitha dhe i sheh të gjitha.”
Universi nuk është qenia e domosdoshme
Disa përgjigjen se vetë universi është ajo gjë që nuk ka nevojë për shkak. Ai dështon në çdo provë. Ka pjesë, nga galaktikat deri te atomet, dhe një gjë e përbërë nga pjesë varet prej tyre. Disa thonë se vetëm lënda e tij më themelore është e domosdoshme. Kjo nuk ndihmon. Ajo lëndë vjen në një sasi të caktuar, u bindet ligjeve të caktuara dhe vjen në lloje të caktuara. Secila nga këto mund të kishte qenë ndryshe. Universi gjithashtu ndryshon çdo çast, dhe një gjë që ndryshon gjithmonë po merr diçka që nuk e kishte më parë. Dhe asgjë në të nuk tregon se duhet të ekzistojë, apo se duhet të jetë ashtu siç është. Ajo që ekziston nga domosdoshmëria nuk mund të mos ekzistojë dhe nuk mund të jetë ndryshe nga ç'është.
Argumenton se arsyeja e mjaftueshme për gjithë serinë e gjërave të rastësishme duhet të qëndrojë jashtë asaj serie, në një substancë të domosdoshme, të cilën Leibniz e quan Perëndi.
“Çdo gjë që është në Tokë, do të zhduket, e do të mbetet vetëm Fytyra (Qenia) e Zotit Tënd, plot Madhëri dhe Nderim.”
Gjithçka përreth nesh është e huazuar
Çdo gjë varet nga diçka tjetër, dhe mund të mos kishte ekzistuar kurrë.
Një zinxhir më i gjatë nuk shpjegon asgjë
Një varg pa fund huamarrësish nuk është prapë huadhënës.
Një qenie nuk ka nevojë për asgjë
Ekziston nga natyra e vet, dhe nuk ka pjesë.
Mund të jetë vetëm një
Dy duhet të ndryshonin në diçka, dhe kjo do të ishte një pjesë ose një kufi.
Gjithësia ka pjesë dhe ndryshon çdo çast, prandaj nuk mund të jetë ajo qenie.
Një argument mysliman që Perëndimi e mori më vonë
Pyetja në thelb të tij është vetë pyetja e Kuranit: a u krijuan nga hiçi, apo e krijuan vetë veten? Formën klasike të argumentit e dha Ibn Sina, filozofi mysliman i njohur në Evropë si Avicena, i cili vdiq më 1037. Ai e paraqiti më së shumti te el-Isharat ue et-Tenbihat (Treguesit dhe kujtesat). Toma i Akuinit, një mendimtar i krishterë i shekullit të 13-të, e lexoi Avicenën në latinisht. Ai e ndërtoi Udhën e tij të Tretë, të tretën nga pesë provat e tij për Perëndinë, mbi të njëjtin dallim. Më 1714 Leibniz, një filozof gjerman, argumentoi se arsyeja e gjithë zinxhirit të gjërave të varura duhet të qëndrojë jashtë tij, në një qenie të domosdoshme. Tekstet perëndimore shpesh e quajnë argumenti i Leibnizit. Ibn Sina e kishte paraqitur gati shtatëqind vjet para tij.
“A mos vallë, ata janë krijuar nga hiçi apo mos janë ata krijues të vetvetes?! A mos vallë ata kanë krijuar qiejt dhe Tokën?! Nuk është kështu, por ata nuk janë aspak të bindur.”
E ndan gjithçka që ekziston në atë që është vetëm e mundshme në vetvete (mumkin el-uxhud), e cila ka nevojë për një shkak, dhe atë që është e domosdoshme në vetvete (vaxhib el-uxhud), e cila nuk ka nevojë për asnjë. Argumenton se një zinxhir gjërash të mundshme, sado i gjatë, ka nevojë për një qenie të domosdoshme jashtë tij, dhe se kjo qenie është një dhe nuk ka pjesë.
E treta nga pesë udhët e Akuinit argumenton nga gjërat që mund të jenë dhe të mos jenë te një qenie që është e domosdoshme në vetvete dhe nuk e merr ekzistencën nga asgjë tjetër, të cilën të gjithë e quajnë Perëndi. Ky është dallimi që bëri Ibn Sina, dhe Akuini e citon shpesh Avicenën.
Argumenton se arsyeja e mjaftueshme për gjithë serinë e gjërave të rastësishme duhet të qëndrojë jashtë asaj serie, në një substancë të domosdoshme, të cilën Leibniz e quan Perëndi.
- Vdiq 1037
Ibn Sina (Avicena)
I jep formën klasike në Treguesit dhe Kujtesat.
- Shekulli i 13-të
Toma i Akuinit
E lexon Avicenën në latinisht dhe e ndërton Rrugën e tij të Tretë mbi të njëjtin dallim.
- 1714
Lajbnici
Arsyeja e gjithë zinxhirit duhet të qëndrojë jashtë tij, te një qenie e domosdoshme.
Bibla pajtohet: Perëndia nuk ka nevojë për asgjë
Pavli, një misionar i krishterë i shekullit të parë, u tha filozofëve të Athinës se Perëndisë nuk i shërbehet nga duar njerëzish. Nuk është sikur Ai të kishte nevojë për diçka. Shtoi se Perëndia u jep të gjithëve jetë dhe frymë. Bibla dhe Kurani pajtohen se Krijuesi nuk ka nevojë për asgjë.
“Perëndia që bëri botën dhe gjithçka që është në të, duke qenë Zot i qiellit dhe i tokës, nuk banon në tempuj të bërë me duar; as nuk shërbehet nga duar njerëzish, sikur të kishte nevojë për ndonjë gjë, sepse ai u jep të gjithëve jetë, frymë dhe çdo gjë;”
Qenia e domosdoshme nuk ka uri
Fjalët e Pavlit “sikur të kishte nevojë për ndonjë gjë” u krijojnë një problem të krishterëve. Ungjijtë e Dhiatës së Re e tregojnë Jezusin të uritur dhe në gjumë. Të krishterët përgjigjen se vetëm natyra e tij njerëzore kishte uri. Por besoret thonë se ai që kishte uri dhe flinte është një person i vetëm, Perëndia Bir. Pra personi që ata e quajnë Perëndi kishte nevojë për ushqim dhe gjumë. Kushdo që ka nevojë për diçka është huamarrës, jo Ai që nuk ka nevojë për asgjë.
“Perëndia që bëri botën dhe gjithçka që është në të, duke qenë Zot i qiellit dhe i tokës, nuk banon në tempuj të bërë me duar; as nuk shërbehet nga duar njerëzish, sikur të kishte nevojë për ndonjë gjë, sepse ai u jep të gjithëve jetë, frymë dhe çdo gjë;”
“Në mëngjes, ndërsa po kthehej në qytet, i erdhi uria.”
“Dhe ai ishte në pjesën e pasme të anijes dhe flinte mbi një jastëk; dhe ata e zgjojnë dhe i thonë: Mësues, a nuk do t'ia dish që po humbasim?”
Koncili rrëfeu një dhe të njëjtin Krisht në dy natyra, hyjnore dhe njerëzore, dhe deklaroi se ai ‘nuk është i ndarë apo i copëtuar në dy persona, por është një dhe i njëjti Bir’.
Kurani dhe lutja e Profetit (ﷺ)
Kurani e vë gjithë argumentin në një ajet: njerëzit kanë nevojë për Allahun (﷾), dhe Allahu (﷾) nuk ka nevojë për asgjë. E quan Atë es-Samed (Ai nga i cili varen të gjithë të tjerët), dhe i Pari e i Mbrami. Dy ajete të shkurtra e heqin vijën midis të huazuarës dhe të domosdoshmes. Çdo gjë që është në tokë do të zhduket, dhe mbetet vetëm Fytyra e Zotit. Profeti (ﷺ) i mësoi myslimanët një lutje për çdo natë para gjumit. Në të ata thonë se Allahu (﷾) është i Pari, para të Cilit nuk ka asgjë, dhe i Fundit, pas të Cilit nuk ka asgjë.
“O njerëz! Ju jeni të varfër e nevojtarë për Allahun, kurse Allahu s’ka nevojë për asgjë dhe është i Denjë për çdo lavd.”
“Thuaj: “Ai është Allahu, Një dhe i Vetëm! Allahu është Absoluti, të Cilit i përgjërohet gjithçka në amshim. Ai as nuk lind, as nuk është i lindur. Dhe askush nuk është i barabartë (a i krahasueshëm) me Atë!””
“Ai është i Pari dhe i Mbrami, i Dukshmi (me argumente) dhe i Padukshmi (me sy). Ai është i Dijshëm për çdo gjë!”
“Çdo gjë që është në Tokë, do të zhduket, e do të mbetet vetëm Fytyra (Qenia) e Zotit Tënd, plot Madhëri dhe Nderim.”
Ebu Hurejra transmeton një lutje që Profeti (ﷺ) e mësoi për kur shtrihesh për të fjetur. Në të besimtari i thotë Allahut se Ai është i Pari, para të Cilit nuk ka asgjë, dhe i Fundit, pas të Cilit nuk ka asgjë; i Dukshmi, mbi të Cilin nuk ka asgjë, dhe i Fshehti, përtej të Cilit nuk ka asgjë.
Kundërshtimi i përgjigjur
Hartle dhe Hawking, Physical Review D (1983)
Propozon gjendjen ‘pa kufi’ të universit, një model në të cilin koha nuk ka një skaj të parë. Është një propozim, jo një rezultat i vërtetuar.
Cituar për
Disa fizikanë propozojnë modele në të cilat universi nuk ka një pikë fillimi që ka nevojë për shkak. Në propozimin ‘pa kufi’ të Hartle-it dhe Hawking-ut, dy fizikanëve, koha nuk ka një skaj të parë. Të tjerë propozojnë një univers pa fillim fare. Sido që të jetë, thonë ata, asgjë jashtë universit nuk nevojitet për ta shpjeguar.
Përgjigjja
Asnjë nga këto modele nuk është provuar. Por argumenti nga rastësia nuk ka nevojë që universi të ketë pasur fillim. Vetë Ibn Sina besonte se bota nuk kishte fillim, dhe el-Gazaliu, një dijetar mysliman i mëvonshëm, e sulmoi për këtë. Megjithatë, argumenti i tij e çoi drejt e te një qenie e domosdoshme që nuk ka nevojë për asgjë. Nëse zinxhiri i shkaqeve do të shkonte pas përjetë, çdo hallkë do të ishte prapë duke huazuar. Pyetja pse ekziston ky zinxhir në vend që të mos ketë asnjë do të mbetej.
Ku përfundon — Islami mban se bota u krijua dhe pati një fillim. Por edhe një univers i përjetshëm do të ishte ekzistencë e huazuar, dhe do të tregonte drejt Atij që nuk ka nevojë për asgjë.
Këndvështrime
Universi thjesht është aty
Disa ateistë dhe agnostikë thonë se ekzistenca e universit nuk ka nevojë për shpjegim. Në debatin e tij të vitit 1948 me Coplestonin, Bertrand Russell tha se ai thjesht është aty, dhe kaq.
Nuk ka asnjë arsye për të menduar se universi si i tërë ka nevojë për një shkak apo një shpjegim.
Kundërpërgjigje
Për asnjë gjë të vetme në univers nuk pranojmë se thjesht është aty, pa asnjë shpjegim. Një e tërë e përbërë nga pjesë të varura nuk është më pak e varur, prandaj të ndalesh te universi e lë pyetjen pa përgjigje.
Budiste: kushte deri në fillim
Budizmi nuk pyet pse ka diçka fare. Gjërat lindin nga kushtet, rrethi i rilindjes nuk ka fillim të njohur, dhe Buda e la mënjanë pyetjen nëse kozmosi është i përjetshëm.
Gjithçka lind nga kushtet, në një rreth pa fillim të njohur. Prandaj nuk ka nevojë për një burim të parë.
Kundërpërgjigje
Kushtet e shpjegojnë një gjë me një tjetër, por jo pse ka kushte fare. Një e tërë e përbërë nga gjëra të varura, edhe pa një të parë, është prapë e varur. Dhe vetë Buda foli për të pakushtëzuarën, pa lindje dhe pa ndryshim, prandaj Budizmi e pranon tashmë se jo gjithçka mbështetet te kushtet.
Historike
Argumenti nga rastësia mori formën e tij klasike me Ibn Sinën. Hyri në mendimin perëndimor nëpërmjet Akuinit dhe Leibnizit.
Ibn Sina, i cili vdiq më 1037, e ndau qenien e domosdoshme nga ajo thjesht e mundshme. Pastaj argumentoi nga njëra te tjetra.
Udha e Tretë e Akuinit dhe Monadologjia e Leibnizit, libri i tij i shkurtër i vitit 1714, argumentojnë nga gjërat e varura te një qenie e domosdoshme.
El-Gazaliu, një dijetar mysliman që vdiq më 1111, e sulmoi mendimin e Ibn Sinës se bota nuk ka fillim.
Pikëpamja islame
Gjithçka që ekziston e mban ekzistencën e saj hua, dhe ekzistenca e huazuar duhet të vijë në fund nga Ai që e ka nga vetë natyra e Tij. Ai nuk ka nevojë për asgjë, nuk ka pjesë dhe është Një. Kurani dhe Profeti (ﷺ) e quajnë Atë i Pari dhe i Mbrami.
Gjithçka që vëzhgojmë varet nga diçka tjetër për ekzistencën e vet.
Një zinxhir gjërash të varura, qoftë edhe i pafund, nuk mund të shpjegojë pse ekziston fare zinxhiri.
Prandaj duhet të ketë një qenie të domosdoshme që nuk varet nga asgjë, nuk ka nevojë për asgjë dhe nuk ka pjesë.
Dy qenie të domosdoshme do të duhej të ndryshonin me një pjesë ose një kufi, prandaj qenia e domosdoshme është një.
Universi ka pjesë dhe ndryshon, dhe asgjë në të nuk e bën të ekzistojë nga domosdoshmëria. Prandaj nuk është qenia e domosdoshme.
Argumenti nga rastësia qëndron pavarësisht nëse universi pati apo jo një fillim.
Ungjijtë e Dhiatës së Re e tregojnë Jezusin të uritur dhe në gjumë. Besoret thonë se ai që kishte uri është një person i vetëm, Perëndia Bir, dhe kushdo që ka nevojë për diçka nuk është Ai që nuk ka nevojë për asgjë.
Kurani thotë se njerëzit kanë nevojë për Allahun (﷾) dhe se Allahu (﷾) nuk ka nevojë për asgjë.
Allahu (﷾) është es-Samed, i Pari dhe i Mbrami, dhe çdo gjë në tokë zhduket ndërsa Ai mbetet.
Profeti Muhamed (ﷺ) mësoi një lutje për para gjumit. Ajo e quan Allahun (﷾) i Pari, para të Cilit nuk ka asgjë, dhe i Fundit, pas të Cilit nuk ka asgjë.