Përgjigje e shkurtër
Vjen nga Allahu (﷾). Ai vendosi ndjenjën e së mirës dhe të së keqes në çdo shpirt njerëzor kur e krijoi. Islami e quan këtë natyrë të lindur fitra. Kurani thotë se Allahu (﷾) i tregoi shpirtit të keqen dhe të mirën e tij. Prandaj njerëzit në çdo kulturë ndiejnë faj. Disa ateistë thonë se morali vjen nga evolucioni dhe shoqëria. Të tjerë thonë se e mira dhe e keqja janë fakte të vërteta që arsyeja mund t'i gjejë. Islami pajtohet se e mira dhe e keqja janë të vërteta. Por evolucioni mund të shpjegojë pse e ndiejmë mizorinë të gabuar, jo pse është e gabuar. Një shoqëri nuk mund ta gjykojë veten me masën e vet. E mira dhe e keqja na detyrojnë sepse i caktoi Ai që na krijoi. Çdo njeri jep llogari para Allahut (﷾). Fitra jep vetëm vijat e përgjithshme, prandaj njerëzit kanë nevojë për një ligj nga Allahu (﷾) që nuk përkulet para modës.
Shpjegimi i plotë
Ndjenja e së mirës dhe e së keqes është vendosur në shpirt
Kurani thotë se Allahu (﷾) i dha shpirtit përpjesëtimin e tij dhe pastaj i bëri të njohur të keqen dhe të mirën e tij. Pra, ndjenja se ka një të mirë dhe një të keqe nuk i mësohet shpirtit më vonë. Ajo u vendos aty kur u formua shpirti. Islami e quan këtë natyrë fillestare fitra, modeli sipas të cilit Allahu (﷾) krijoi njerëzimin. Ajo mbart dy gjëra: ndjenjën e së mirës dhe të së keqes, dhe dijen se Allahu (﷾) është Një. Profeti (ﷺ) tha se çdo fëmijë lind mbi fitren. Janë prindërit e tij ata që e bëjnë hebre, të krishterë ose zjarrputist (zoroastrian).
“Për shpirtin dhe për Atë që e ka përsosur, duke ia bërë të njohur atij të keqen e të mirën!”
“Drejtohu me përkushtim në fenë e pastër monoteiste, natyrën fillestare, në të cilën Allahu i ka krijuar njerëzit. S’ka ndryshim të krijimit të Allahut. Kjo është feja e drejtë, por shumica e njerëzve nuk e dinë.”
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) tha se çdo fëmijë lind mbi fitren (prirjen natyrore që Allahu u dha njerëzve) dhe janë prindërit që e bëjnë hebre, të krishterë ose magjianë, ashtu si kafsha lind e plotë. Pastaj Ebu Hurejra recitoi Kuranin 30:30.
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) tha se çdo fëmijë lind mbi fitren (natyrën e lindur që Allahu u dha njerëzve), dhe janë prindërit e tij ata që e bëjnë hebre, të krishterë ose zjarrputist.
Të krishterët e quajnë ndërgjegje
Pavli, një misionar i krishterë i shekullit të parë, shkroi se njerëzit që nuk patën kurrë ligjin e Moisiut prapë bëjnë nga natyra atë që ai kërkon. Ai tha se vepra e tij është e shkruar në zemrat e tyre, dhe ndërgjegjja e tyre dëshmon. Të krishterët e quajnë këtë ndërgjegje. Islami pajtohet. Fitra është fjala më e plotë, sepse përfshin edhe dijen për Allahun (﷾).
“Sepse kur johebrenjtë, që nuk e kanë ligjin, bëjnë nga natyra gjërat e ligjit, këta, ndonëse nuk e kanë ligjin, janë ligj për veten e tyre; ata tregojnë veprën e ligjit të shkruar në zemrat e tyre, ndërsa ndërgjegjja e tyre dëshmon bashkë me ta dhe mendimet e tyre njëkohësisht i akuzojnë ose i shfajësojnë njëri-tjetrin;)”
Çfarë kanë gjetur studimet për fëmijët e vegjël
Hadithi (një transmetim i asaj që tha Profeti (ﷺ)) thotë se çdo fëmijë lind mbi fitren. Studiuesit në Oksford kryen më shumë se dyzet studime në njëzet vende për mënyrën si mendojnë njerëzit natyrshëm për perënditë. Ata arritën në përfundimin se njerëzit janë natyrshëm të prirur të besojnë në perëndi dhe në një jetë pas vdekjes. Justin Barrett, një nga drejtuesit e projektit, raporton se fëmijët e vegjël priren ta shohin botën natyrore si të bërë me një qëllim. Kjo nuk e vërteton hadithin, dhe myslimani nuk ka nevojë për ndonjë studim për ta besuar. Por përputhet me atë që tha Profeti (ﷺ).
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) tha se çdo fëmijë lind mbi fitren (prirjen natyrore që Allahu u dha njerëzve) dhe janë prindërit që e bëjnë hebre, të krishterë ose magjianë, ashtu si kafsha lind e plotë. Pastaj Ebu Hurejra recitoi Kuranin 30:30.
Një projekt i Universitetit të Oksfordit prej 1,9 milionë sterlinash, me më shumë se 40 studime në 20 vende, që përfshinte shoqëri fetare dhe jofetare. Ai arriti në përfundimin se qeniet njerëzore janë natyrshëm të predispozuara të besojnë në perëndi dhe në një jetë pas vdekjes.
Argumenton nga psikologjia e zhvillimit se fëmijët e vegjël janë natyrshëm të prirur të besojnë në një perëndi krijues dhe të shohin qëllim në botën natyrore, kështu që besimi fetar lind pothuajse në mënyrë të pashmangshme nga natyra e zakonshme njerëzore.
Pse njerëzit japin llogari dhe kafshët jo
Njerëzit në çdo kulturë ndiejnë faj kur bëjnë keq: në Tibet dhe në Amerikën e Veriut, në Siberi dhe në Amerikën e Jugut. Kurani i mban përgjegjës njerëzit, jo kafshët. Njerëzve iu dha amaneti (emane) i zgjedhjes së arsyetuar dhe të lirë. Kurani thotë se Allahu (﷾) u dha njerëzve dëgjim, shikim dhe kuptim, ua tregoi rrugën dhe i la të lirë të jenë mirënjohës ose mosmirënjohës. Thotë gjithashtu se çdo aftësi do të pyetet.
“Allahu ju ka nxjerrë nga barku i nënave tuaja e ju nuk dinit asgjë dhe ju dha të dëgjuarit, të parët dhe zemrat, që të jeni falënderues.”
“Natyrisht që Ne i treguam atij rrugën e drejtë, që ai të jetë ose mirënjohës, ose mosmirënjohës.”
“Mos shko pas diçkaje për të cilën nuk ke dijeni. Vërtet, dëgjimi, shikimi dhe zemra, të gjithë këta do të merren në përgjegjësi.”
“Ne ua ofruam përgjegjësinë qiejve, Tokës dhe maleve, por ato nuk pranuan ta marrin përsipër dhe u frikësuan ta pranojnë atë, kurse njeriu e pranoi. Me të vërtetë, njeriu u tregua i padrejtë me veten dhe i paditur (për pasojat e kësaj përgjegjësie).”
Ndjenja morale ka nevojë për një masë
Fitra i thotë njeriut se e mira dhe e keqja janë të vërteta. Vetëm ajo nuk i thotë në mënyrë të besueshme se çfarë janë ato, sepse koha, edukata dhe interesat e tij mund ta shtrembërojnë. Disa ateistë thonë se ndjenja morale vjen nga evolucioni dhe nga shoqëritë ku rritemi. Islami nuk e mohon se edukata i formëson njerëzit. Evolucioni mund të shpjegojë pse njerëzit ndiejnë se mizoria është e gabuar. Ai nuk mund të tregojë se mizoria është vërtet e gabuar, apo se duhet ta shmangim kur na leverdis. Dhe një masë që çdo brez e cakton për vete nuk mund ta gjykojë atë brez. Të tjerë, të quajtur realistë moralë, thonë se e mira dhe e keqja janë fakte të vërteta që arsyeja mund t'i gjejë, çfarëdo që të besojë një epokë. Islami pajtohet se ato janë të vërteta dhe nuk varen nga epoka. Ai pyet pse ato na detyrojnë, dhe përgjigjet se i caktoi Ai që na krijoi. Vetëm arsyeja nuk i ka zgjidhur hollësitë, sepse njerëz të sinqertë kanë arritur në përgjigje të kundërta, siç tregon më poshtë historia e kamatës. Prandaj Allahu (﷾), që dha ndjenjën morale, jep edhe masën së cilës ajo i përgjigjet. Urdhrat e Tij nuk janë arbitrarë: ato vijnë nga urtësia e Tij, dhe Kurani thotë se Allahu (﷾) nuk urdhëron kurrë të turpshmen. Kurani urdhëron drejtësinë, mirësinë dhe bujarinë ndaj të afërmve, dhe ndalon veprat e turpshme dhe padrejtësinë. Kisha mesjetare e dënonte huadhënien me kamatë si mëkat. Koncili i Vienne-s urdhëroi që kushdo që ngulte këmbë me kokëfortësi se ajo nuk ishte mëkat të ndëshkohej si heretik. Po ato vende sot funksionojnë me kamatë. Kurani e ndaloi kamatën (huadhënien me kamatë) në shekullin e 7-të dhe e ndalon ende.
“Në të vërtetë, Allahu urdhëron drejtësinë, mirësinë dhe ndihmën për të afërmit, si dhe ndalon imoralitetin, veprat e shëmtuara dhe dhunën. Ai ju këshillon, në mënyrë që ju t’ia vini veshin.”
“Kur ata bëjnë një vepër të shëmtuar, thonë: “Ne i kemi gjetur prindërit tanë që i bënin, por edhe Allahu na ka urdhëruar kështu”. Thuaj: “Allahu nuk urdhëron të bëhen vepra të pahijshme! Përse thoni për Allahun atë që nuk e dini?””
Këshilli vendos që kushdo që këmbëngul se praktikimi i kamatarisë nuk është mëkat duhet të ndëshkohet si heretik.
Vendos se në një hua parash ose sendesh të tjera nuk është në vetvete e paligjshme të bihet dakord për shkallën e fitimit që lejon ligji civil, përveç nëse ajo është qartësisht e tepruar.
“Ata që marrin fajde, do të ringjallen (në Ditën e Gjykimit) si ai që djalli e ka çmendur me prekjen e vet, sepse ata thonë se tregtia është njëlloj si kamataria. Porse Allahu e ka lejuar tregtinë, kurse kamatarinë e ka ndaluar. Ai të cilit i vjen këshilla nga Zoti i tij dhe i shmanget kamatës, le ta mbajë atë që tashmë ka fituar dhe fati i tij është në duart e Allahut. Ndërsa ata që i kthehen kamatës sërish, do të jenë banorë të Zjarrit, ku do të qëndrojnë përgjithmonë.”
| Pikëpamja | Çfarë thotë | Përgjigjja e Islamit |
|---|---|---|
| Evolucioni dhe shoqëria | Ndjenja morale vjen nga evolucioni dhe nga shoqëritë ku rritemi. | Evolucioni mund të shpjegojë pse ndiejmë se mizoria është e gabuar, jo pse është e gabuar; një standard që e vendos çdo brez nuk mund ta gjykojë atë brez. |
| Realizmi moral | E drejta dhe e gabuara janë fakte të vërteta që arsyeja mund t’i gjejë. | Janë të vërteta, dhe na detyrojnë sepse i vendosi Ai që na krijoi; arsyeja vetëm nuk i ka zgjidhur hollësitë. |
Fitra i thotë njeriut se e drejta dhe e gabuara janë të vërteta; një ligj nga Allahu (﷾) që nuk përkulet para modës i thotë çfarë janë ato.
Këndvështrime
Morali vjen nga evolucioni dhe ndjenja
Shumë ateistë thonë se ndjenja jonë e së mirës dhe e së keqes vjen nga evolucioni dhe nga ndjenja njerëzore. Ajo i ndihmoi paraardhësit tanë të mbijetonin, thonë ata, dhe nuk ka fakte morale përtej nesh.
Evolucioni i formësoi gjykimet tona morale për t'i ndihmuar paraardhësit tanë të mbijetonin, jo për të ndjekur të vërteta morale.
Kundërpërgjigje
Vetë Street e nxjerr përfundimin: nëse të vërtetat morale ekzistojnë, çdo përputhje mes tyre dhe besimeve tona do të ishte rastësi. Atëherë bindja se mizoria është e gabuar është vetëm një zakon mbijetese. Megjithatë pothuajse askush nuk jeton sikur e keqja që i bëhet të ishte vetëm kaq. Kurani jep arsyen pse ndjenjës morale mund t'i besohet: Allahu (﷾) i bëri të njohur shpirtit të keqen dhe të mirën e tij.
Nuk ka vlera objektive: ato do të ishin gjëra të çuditshme, të ndryshme nga çdo gjë tjetër në botë.
Kundërpërgjigje
Ato janë të çuditshme vetëm në një botë vetëm prej lënde. Hume e pa se një ‘duhet’ nuk mund të nxirret thjesht nga një ‘është’, dhe lënda e gjenet japin vetëm atë që është. Mackie pranon se gjykimi i zakonshëm moral i merr vlerat si të vërteta, kështu që sipas pikëpamjes së tij çdo gjykim i tillë është gabim. Nëse bota ka një Krijues që urdhëron drejtësinë dhe mirësinë, vlerat e vërteta janë ajo që duhet të presim.
E krishterë
Perëndia e ka shkruar veprën e ligjit të Tij në çdo zemër njerëzore, dhe ndërgjegjja dëshmon për të.
Pavli shkruan se johebrenjtë pa ligjin tregojnë veprën e tij të shkruar në zemrat e tyre, ndërsa ndërgjegjja e tyre dëshmon.
Kundërpërgjigje
Islami pajtohet se ligji moral është i shkruar në çdo zemër (Kurani 91:7-8). Islami shton dy gjëra: e njëjta fitra mban dijen se Allahu (﷾) është Një, dhe ndjenja morale ka nevojë për një masë nga Allahu (﷾).
Pikëpamja islame
Ndjenja e së mirës dhe e së keqes është pjesë e fitres, natyrës që Allahu (﷾) i dha çdo qenieje njerëzore, siç mësoi Profeti (ﷺ). Ajo e bën secilin përgjegjës. Por ka nevojë për shpalljen që ta japë masën.
Kurani pohon se kur Allahu (﷾) e formoi shpirtin, i bëri të njohur të keqen dhe të mirën e tij.
Profeti Muhamed (ﷺ) tha se çdo fëmijë lind mbi fitren, rrugën natyrore. Janë prindërit ata që e bëjnë hebre, të krishterë ose zjarrputist.
Fitra mbart edhe ndjenjën e së mirës dhe të së keqes, edhe dijen se Allahu (﷾) është Një.
Meqë çdo njeri ka ndjenjën morale dhe fuqinë për të zgjedhur, çdo njeri jep llogari para Allahut (﷾).
Një masë morale e caktuar nga çdo brez nuk mund ta gjykojë atë brez, prandaj masa duhet të vijë nga Allahu (﷾).
Ligji i Kuranit nuk përkulet para epokës. Ai e ndaloi kamatën në shekullin e 7-të dhe e ndalon ende. Kisha Katolike dikur vendosi që ata që e mbronin kamatën të ndëshkoheshin si heretikë. Sot ajo e lejon huadhënien me kamatë, përveç nëse është qartësisht e tepruar.