Përgjigje e shkurtër
Ismailin. Te Zanafilla 22 Perëndia i thotë Ibrahimit të ofrojë “birin tënd të vetëm”. Is'haku nuk ishte kurrë biri i vetëm i Ibrahimit. Ismaili lindi katërmbëdhjetë vjet para tij, dhe Zanafilla e quan Ismailin bir të Ibrahimit. Ismaili ishte ende gjallë kur vdiq Ibrahimi, dhe të dy vëllezërit e varrosën së bashku. Pra, nuk pati asnjë ditë në jetën e Is'hakut kur ai të ishte bir i vetëm. Për katërmbëdhjetë vjet Ibrahimi pati vetëm një bir, dhe ai bir ishte Ismaili. Fjalët ‘bir i vetëm’ i përshtaten Ismailit. Emri Is'hak pranë tyre nuk përshtatet. Kurani e tregon ngjarjen pa e përmendur emrin e djalit. Vetëm pasi mbaron ngjarja, ai i jep Ibrahimit lajmin e mirë për Is'hakun. Pra, edhe radha e Kuranit tregon nga Ismaili.
Shpjegimi i plotë
Çfarë thotë Zanafilla
Zanafilla 22 e përmend Is'hakun si birin që do të ofrohej mbi një mal në Moriah. Tri herë në kapitull Perëndia e quan atë birin e vetëm të Ibrahimit. Letra drejtuar Hebrenjve, në Dhiatën e Re, e përsërit këtë. Ajo e quan Is'hakun birin e vetëmlindur të Ibrahimit. Të krishterët e lexojnë ‘të vetëm’ si birin e vetëm të premtimit, sepse Perëndia kishte thënë se pasardhësit e Ibrahimit do të quheshin nga Is'haku.
“Dhe Perëndia tha: Merr tani birin tënd, birin tënd të vetëm, Isakun, që ti e do, dhe shko në vendin e Moriahut, dhe atje ofroje si olokaust mbi një nga malet që unë do të të tregoj.”
“Dhe ai tha: Mos e zgjat dorën mbi djaloshin dhe mos i bëj asgjë; sepse tani e di që ti i frikësohesh Perëndisë, sepse nuk ma kurseve birin tënd, birin tënd të vetëm.”
“dhe tha: Unë betohem për veten time, thotë ZOTI, se, duke qenë se ti e bëre këtë gjë dhe nuk ma kurseve birin tënd, birin tënd të vetëm,”
“Me anë të besimit Abrahami, kur u vu në provë, ofroi Isakun; dhe ai që kishte marrë premtimet ofroi birin e tij të vetëmlindur,”
“Por Perëndia i tha Abrahamit: Mos u brengos për djaloshin dhe për shërbëtoren tënde; dëgjo zërin e Sarës në gjithçka që të thotë, sepse pasardhësit e tu do të quhen nga Isaku.”
Is'haku nuk ishte kurrë bir i vetëm
Vetë Zanafilla jep datat. Ibrahimi ishte 86 vjeç kur lindi Ismaili dhe 100 kur lindi Is'haku, pra Ismaili ishte katërmbëdhjetë vjet më i madh. Zanafilla e quan Ismailin bir të Ibrahimit. Një kapitull para flijimit, Ibrahimi brengoset për shkak të “birit të tij”, që po e largon. Ismaili e mbijetoi të atin dhe qëndroi pranë Is'hakut në varrimin e tij. Sipas shifrave të vetë Biblës, fjalët ‘birin tënd të vetëm’ mund të përshkruajnë vetëm Ismailin, para se të lindte Is'haku.
“Abrami ishte tetëdhjetë e gjashtë vjeç kur Hagari i lindi Abramit Ismaelin.”
“Abrahami ishte njëqind vjeç kur i lindi i biri, Isaku.”
“Dhe Agari i lindi Abramit një djalë; dhe Abrami e quajti Ismael djalin që i lindi Agari.”
“Kjo gjë i erdhi shumë rëndë Abrahamit për shkak të birit të tij.”
“Dhe bijtë e tij, Isaku dhe Ismaeli, e varrosën në shpellën e Makpelës, në arën e Efronit, birit të Tsoharit, Hiteut, që ndodhet përballë Mamres;”
Te Zanafilla 22 Perëndia i thotë Abrahamit të ofrojë “birin tënd të vetëm”.
A ishte ndonjëherë Isaku bir i vetëm?
Jo. Ismaili lindi katërmbëdhjetë vjet para tij, kur Abrahami ishte 86 vjeç. Zanafilla e quan Ismailin bir të Abrahamit.
A pushoi Ismaili së qeni biri i tij?
Jo. Zanafilla nuk e thotë kurrë këtë. Ismaili jetoi më shumë se Abrahami, dhe dy vëllezërit e varrosën bashkë.
Atëherë, kur pati Abrahami vetëm një bir?
Për katërmbëdhjetë vjet, para se të lindte Isaku. Ai bir ishte Ismaili.
Çfarë thotë Kurani?
E tregon historinë pa e përmendur emrin e birit. Vetëm pasi mbaron historia i jep Ibrahimit lajmin e gëzueshëm për Is'hakun.
Fjalët ‘biri i vetëm’ i përshtaten Ismailit. Emri Isak pranë tyre nuk përshtatet.
Ligji i të parëlindurit
Haxheri iu dha Ibrahimit si grua, jo vetëm si shërbëtore. Ligji i Musait ia ndalon një burri me dy gra të anashkalojë birin e tij të parëlindur sepse nëna e të parëlindurit është gruaja më pak e dashur. Ismaili ishte i parëlinduri. Askund Zanafilla nuk thotë se Ismaili pushoi së qeni bir i Ibrahimit. Perëndia e quan Ismailin edhe pasardhës të Ibrahimit. Pas flijimit Perëndia premton t'i shumojë pasardhësit e Ibrahimit si yjet (Zanafilla 22:17). Ai i kishte dhënë tashmë Ismailit një bekim të të njëjtit lloj, me emër. Ai premtoi ta shumonte jashtëzakonisht, t'i jepte dymbëdhjetë princa dhe ta bënte një komb të madh (Zanafilla 17:20).
“Kështu Saraj, gruaja e Abramit, mori Hagarin, shërbëtoren e saj egjiptase, pasi Abrami kishte banuar dhjetë vjet në vendin e Kanaanit, dhe ia dha Abramit, burrit të saj, që të bëhej gruaja e tij.”
“Në qoftë se një njeri ka dy gra, njërën të dashur dhe tjetrën të urryer, dhe ato i kanë lindur fëmijë, si e dashura ashtu edhe e urryera, dhe në qoftë se djali i parëlindur është i së urryerës, atëherë, ditën që u lë bijve të tij si trashëgim atë që zotëron, nuk mund ta bëjë të parëlindur djalin e së dashurës para djalit të së urryerës, që është në të vërtetë i parëlinduri; por do ta njohë si të parëlindur djalin e së urryerës, duke i dhënë një pjesë të dyfishtë nga gjithçka që ka, sepse ai është fillimi i fuqisë së tij; e drejta e të parëlindurit është e tij.”
“Por edhe nga biri i shërbëtores do të bëj një komb, sepse është pasardhësi yt.”
“unë me siguri do të të bekoj dhe do t'i shumoj shumë pasardhësit e tu si yjet e qiellit dhe si rëra që është në breg të detit; dhe pasardhësit e tu do të zotërojnë portat e armiqve të tyre;”
“Dhe sa për Ismaelin, të kam dëgjuar: Ja, e kam bekuar dhe do ta bëj të frytshëm dhe do ta shumoj jashtëzakonisht; ai do të lindë dymbëdhjetë princa dhe unë do ta bëj një komb të madh.”
Si e lexon komenti hebraik ‘bir i vetëm’
Komentuesit hebrenj si Rashi, një rabin i shekullit të 11-të, ndjekin Talmudin, përmbledhjen e mësimeve hebraike. Ata e lexojnë vargun si një bisedë. Ibrahimi përgjigjet se ka dy bij, secili biri i vetëm i nënës së vet, dhe vetëm atëherë Perëndia e përmend Is'hakun. Pra, edhe leximi i rabinëve pranon se Ibrahimi kishte dy bij.
Komenti klasik hebraik, duke ndjekur Talmudin (Sanhedrin 89b) dhe Bereshit Rabah 55:7, i lexon fjalët e Perëndisë si një bisedë. Kur i thuhet ‘birin tënd’, Abrahami përgjigjet se ka dy bij. Kur i thuhet ‘birin tënd të vetëm’, ai përgjigjet se secili është biri i vetëm i nënës së vet. Kur i thuhet ‘që ti e do’, ai përgjigjet se i do të dy. Vetëm atëherë Perëndia thotë ‘Isakun’.
Bijtë e tjerë të Ibrahimit
Is'haku dhe Ismaili nuk ishin në fund bijtë e vetëm të Ibrahimit. Zanafilla shënon se më vonë ai mori një grua tjetër, Keturahën, e cila i lindi gjashtë djem.
“Pastaj Abrahami mori një grua tjetër, që quhej Keturah. Dhe ajo i lindi Zimranin, Jokshanin, Medanin, Midianin, Ishbakun dhe Shuahun.”
Radha e ngjarjes në Kuran
Kurani e tregon ngjarjen pa e përmendur emrin e djalit. Ibrahimi lutet për një bir të mirë, merr lajmin për një djalë të durueshëm, dhe më vonë sheh në ëndërr se duhet ta flijojë. Të dy i nënshtrohen, dhe Allahu (﷾) e shpengon djalin. Vetëm pasi mbaron ngjarja, Kurani i jep Ibrahimit lajmin e mirë për Is'hakun. Gjetkë Is'haku premtohet bashkë me djalin e tij Jakubin. Ibn Kethiri, një dijetar mysliman i shekullit të 14-të, argumenton se Ibrahimi e dinte tashmë që Is'haku do të jetonte sa të kishte një djalë (11:71). Pra, një urdhër për të flijuar Is'hakun si djalë nuk do të kishte qenë provë e vërtetë. Ibn Kethiri dhe shumë dijetarë të tjerë mendojnë se djali që u ofrua ishte Ismaili. Ky është mendimi më i përhapur te myslimanët sot.
“Ai tha: “Unë po shkoj te Zoti im. Ai do të më udhëzojë.” “O Zoti im, dhuromë një fëmijë prej të mirëve!” Dhe Ne i dhamë lajmin e gëzuar për një djalë të mbarë! Kur fëmija u rrit aq sa ta ndihmonte në punë, Ibrahimi i tha: “O djali im, kam parë ëndërr se duhet të të flijoj. Çfarë mendon ti?” – I biri i tha: “O ati im, vepro ashtu siç je urdhëruar! Dashtë Allahu, unë do të jem i durueshëm!” Pasi iu nënshtruan që të dy urdhrit, (Ibrahimi) e vuri (Ismailin) me ballë përtokë. Ne e thirrëm: “O Ibrahim, ti e përmbushe ëndrrën.” Vërtet, Ne kështu i shpërblejmë punëmirët! Kjo, me të vërtetë ka qenë një sprovë e qartë! Dhe Ne e zëvendësuam atë (Ismailin) me një kurban të madh,”
“Ne i dhamë atij lajmin e mirë për (lindjen e) Is’hakut, profet prej njerëzve të mirë. Dhe Ne e bekuam atë dhe Is’hakun, por midis pasardhësve të tyre, përveç punëmirëve, ka edhe të atillë që e kanë ngarkuar dukshëm veten me gjynahe.”
“Gruaja e tij, që rrinte aty, qeshi kur Ne i dhamë lajmin e mirë për Is’hakun e pas Is’hakut - për Jakubin.”
Kur u largua Ismaili
Zanafilla e vendos largimin e Haxherit pas zvjerdhjes së Is'hakut, gjë që do ta bënte Ismailin rreth gjashtëmbëdhjetë vjeç. E megjithatë i njëjti kapitull thotë se Hagari “e la fëmijën nën një shkurre”, dhe engjëlli thotë “mbaje me dorën tënde”. Rrëfimi islam e vendos këtë largim shumë më herët. Një transmetim në Sahihun e el-Buharit, një përmbledhje e thënieve të Profetit (ﷺ), thotë se Ibrahimi e solli Haxherin në Mekë kur ajo ende po e gjidhënte Ismailin. Pra, në rrëfimin islam Ismaili erdhi në Mekë si foshnjë. Kurani e vendos flijimin kur ai ishte aq i rritur sa të punonte pranë të atit. Lajmin për Is'hakun e jep vetëm më pas. Sipas atij rrëfimi Ismaili ishte ende biri i vetëm.
“Kur mbaroi uji i calikut, ajo e la fëmijën nën një shkurre. Pastaj shkoi dhe u ul përballë tij, larg sa një e hedhur shigjete, sepse thoshte: Të mos e shoh vdekjen e fëmijës! Dhe u ul përballë tij, ngriti zërin dhe qau. Dhe Perëndia dëgjoi zërin e djaloshit; dhe engjëlli i Perëndisë e thirri Hagarin nga qielli dhe i tha: Ç'ke, Hagar? Mos ki frikë, sepse Perëndia e ka dëgjuar zërin e djaloshit atje ku është. Çohu, ngrije djaloshin dhe mbaje me dorën tënde, sepse unë do të bëj prej tij një komb të madh.”
Ibn Abbasi transmeton se Ibrahimi e solli Haxheren dhe djalin e saj Ismailin në luginën e zbrazët të Mekës, kur ajo ende po e gjidhënte, i la pranë vendit të Qabes me një thes me hurma dhe një calik me ujë, dhe u lut për ta. Haxherja pyeti nëse Allahu e kishte urdhëruar këtë, dhe kur ai tha po, ajo tha se Allahu nuk do t'i braktiste.
“Ai tha: “Unë po shkoj te Zoti im. Ai do të më udhëzojë.” “O Zoti im, dhuromë një fëmijë prej të mirëve!” Dhe Ne i dhamë lajmin e gëzuar për një djalë të mbarë! Kur fëmija u rrit aq sa ta ndihmonte në punë, Ibrahimi i tha: “O djali im, kam parë ëndërr se duhet të të flijoj. Çfarë mendon ti?” – I biri i tha: “O ati im, vepro ashtu siç je urdhëruar! Dashtë Allahu, unë do të jem i durueshëm!” Pasi iu nënshtruan që të dy urdhrit, (Ibrahimi) e vuri (Ismailin) me ballë përtokë. Ne e thirrëm: “O Ibrahim, ti e përmbushe ëndrrën.” Vërtet, Ne kështu i shpërblejmë punëmirët! Kjo, me të vërtetë ka qenë një sprovë e qartë! Dhe Ne e zëvendësuam atë (Ismailin) me një kurban të madh,”
Jeta e Ibrahimit sipas moshës së tij
Zanafilla jep mjaft mosha sa për ta renditur jetën e Ibrahimit. Ai e la qytetin e Haranit për në Kanaan, vendin që i tregoi Perëndia, në moshën 75 vjeç. Sara ishte dhjetë vjet më e re, pra ishte rreth 65 vjeçe kur Faraoni e mori në shtëpinë e tij. Ibrahimi ishte 85 vjeç, dhjetë vjet pasi kishte ardhur në Kanaan, kur Haxheri u bë gruaja e tij dhe mbeti shtatzënë. Ishte 86 vjeç kur lindi Ismaili. Në rrëfimin islam Ismaili u çua në luginën e Mekës si foshnjë. Ai u ofrua kur ishte ende biri i vetëm i Ibrahimit, pra jo më i madh se katërmbëdhjetë vjeç. Is'haku lindi kur Ibrahimi ishte 100 vjeç dhe Sara rreth 90. Is'haku u martua me Rebekën në moshën 40 vjeç, kur Ibrahimi ishte 140. Is'haku ishte 60 vjeç kur i lindën djemtë binjakë. Ibrahimi vdiq në moshën 175 vjeç, dhe Ismaili e Is'haku e varrosën së bashku.
“Kështu Abrami u nis, ashtu si i kishte thënë ZOTI; dhe me të shkoi edhe Loti. Abrami ishte shtatëdhjetë e pesë vjeç kur u nis nga Harani.”
“Dhe ndodhi që, kur ishte gati të hynte në Egjipt, ai i tha Sarajt, gruas së tij: Ja, unë e di që ti je një grua e bukur për t'u parë; prandaj do të ndodhë që, kur egjiptasit do të të shohin, do të thonë: Kjo është gruaja e tij; dhe do të më vrasin mua, kurse ty do të të lënë gjallë. Thuaj, të lutem, se je motra ime, që të më shkojë mirë për hirin tënd dhe shpirti im të jetojë falë teje. Dhe ndodhi që, kur Abrami hyri në Egjipt, egjiptasit panë se gruaja ishte shumë e bukur. Edhe princat e Faraonit e panë dhe e lavdëruan para Faraonit; dhe gruaja u mor në shtëpinë e Faraonit.”
“Atëherë Abrahami ra me fytyrë për tokë dhe qeshi, dhe tha në zemër të vet: A do t'i lindë një djalë një njeriu njëqind vjeç? Dhe Sara, që është nëntëdhjetë vjeçe, a do të lindë?”
“Kështu Saraj, gruaja e Abramit, mori Hagarin, shërbëtoren e saj egjiptase, pasi Abrami kishte banuar dhjetë vjet në vendin e Kanaanit, dhe ia dha Abramit, burrit të saj, që të bëhej gruaja e tij.”
“Abrami ishte tetëdhjetë e gjashtë vjeç kur Hagari i lindi Abramit Ismaelin.”
Ibn Abbasi transmeton se Ibrahimi e solli Haxheren dhe djalin e saj Ismailin në luginën e zbrazët të Mekës, kur ajo ende po e gjidhënte, i la pranë vendit të Qabes me një thes me hurma dhe një calik me ujë, dhe u lut për ta. Haxherja pyeti nëse Allahu e kishte urdhëruar këtë, dhe kur ai tha po, ajo tha se Allahu nuk do t'i braktiste.
“Abrahami ishte njëqind vjeç kur i lindi i biri, Isaku.”
“Isaku ishte dyzet vjeç kur mori për grua Rebekën, bijën e Bethuelit, arameut nga Padan-Arami, dhe motrën e Labanit, arameut.”
“Pastaj doli vëllai i tij, që me dorë mbante thembrën e Esaut; dhe e quajtën Jakob. Isaku ishte gjashtëdhjetë vjeç kur ajo i lindi.”
“Këto janë ditët e viteve të jetës që jetoi Abrahami: njëqind e shtatëdhjetë e pesë vjet.”
“Dhe bijtë e tij, Isaku dhe Ismaeli, e varrosën në shpellën e Makpelës, në arën e Efronit, birit të Tsoharit, Hiteut, që ndodhet përballë Mamres;”
- Ibrahimi 75
Ibrahimi largohet nga Harani për në Kanaan.
- Ibrahimi 86
Lind Ismaili.
- Ismaili foshnjë
Sipas rrëfimit islam, Ibrahimi i sjell Haxherin dhe Ismailin në luginën e Mekës ndërsa ajo ende i jep gji.
- Ismaili jo më shumë se 14
Biri ofrohet
Sipas rrëfimit islam, biri ofrohet ndërsa është ende biri i vetëm i Ibrahimit.
- Ibrahimi 100
Lind Is'haku. Sara është rreth 90 vjeç.
- Ibrahimi 175
Ibrahimi vdes. Ismaili dhe Is'haku e varrosin bashkë.
Kurani i jep Ibrahimit lajmin e gëzueshëm për Is'hakun vetëm pasi mbaron historia e kurbanit.
Përgjigjja që japin të krishterët
Hebrenjve 11:17 — kapitulli 11, vargu 17
“Me anë të besimit Abrahami, kur u vu në provë, ofroi Isakun; dhe ai që kishte marrë premtimet ofroi birin e tij të vetëmlindur,”
Cituar për
Is'haku është biri i vetëm në kuptimin që ka rëndësi: biri i vetëm i premtimit, ai që zgjodhi Perëndia. Perëndia tha se pasardhësit e Ibrahimit do të quheshin nga Is'haku. Ismaili gjithashtu ishte larguar deri atëherë.
Përgjigjja
Letra drejtuar Hebrenjve e përdor ‘i vetëmlindur’ për Is'hakun në kuptimin e birit të parapëlqyer, dhe disa e lexojnë ‘të vetëm’ si ‘të çmuar’. Por Zanafilla 22:2 thotë edhe “që ti e do”. Pra, “birin tënd të vetëm” është një fakt i thjeshtë për familjen e Ibrahimit, jo fjalë dashurie. Sipas datave të vetë Zanafillës ai fakt ishte i vërtetë vetëm për Ismailin, për katërmbëdhjetë vjet. Në kapitullin e mëparshëm, Perëndia e quan Ismailin pasardhës të Ibrahimit dhe premton të bëjë një komb prej tij. Largimi nuk e mbylli këtë: Ismaili u kthye ta varroste të atin pranë Is'hakut. Edhe leximi i rabinëve pranon se Ibrahimi kishte dy bij.
Ku përfundon — Zanafilla e thotë ‘bir i vetëm’ si fakt, dhe sipas datave të vetë Biblës ai ishte i vërtetë vetëm për Ismailin.
Këndvështrime
Leximi i krishterë
Djali që u ofrua ishte Is'haku, siç thotë Zanafilla 22 me emër. Të krishterët e shpjegojnë ‘bir i vetëm’ si birin e premtimit, përmes të cilit do të llogariteshin pasardhësit e Ibrahimit.
Zanafilla 22:2 e përmend Is'hakun si birin që Ibrahimit iu tha ta ofronte.
Kundërpërgjigje
Zanafilla 22 vërtet e përmend Is'hakun. Por i njëjti varg e quan atë “birin tënd të vetëm”, dhe sipas datave të vetë Zanafillës kjo i përshtatet vetëm Ismailit. Kurani e tregon ngjarjen pa e përmendur emrin e djalit, dhe lajmin për Is'hakun e jep vetëm pasi mbaron ngjarja.
Letra drejtuar Hebrenjve e quan Is'hakun birin e vetëmlindur të Ibrahimit. Të krishterët e marrin këtë bashkë me Zanafillën 21:12 me kuptimin e birit të vetëm të premtimit.
Kundërpërgjigje
Letra drejtuar Hebrenjve vërtet e quan Is'hakun birin e vetëmlindur të Ibrahimit, dhe Zanafilla 21:12 vërtet thotë se pasardhësit e Ibrahimit do të quheshin nga Is'haku. Por kjo e bën Is'hakun birin e zgjedhur, jo të vetmin. Ismaili jetoi sa ta varroste të atin pranë Is'hakut, dhe Perëndia i kishte premtuar ta bënte një komb të madh (Zanafilla 17:20).
Leximi hebraik
Djali që u ofrua ishte Is'haku. Komentuesit hebrenj e shpjegojnë ‘bir i vetëm’ si birin e vetëm të nënës së vet.
Rashi ndjek këtu Talmudin. Ai e bën Ibrahimin të përgjigjet se ka dy bij, secili biri i vetëm i nënës së vet, para se Perëndia të përmendë Is'hakun.
Kundërpërgjigje
Në vetë bisedën e Rashit Ibrahimi thotë se ka dy bij. Ai shton se secili është biri i vetëm i nënës së vet, fjalë që Zanafilla 22 nuk i përmban. Marrë thjesht, ‘bir i vetëm’ i përshtatet Ismailit për katërmbëdhjetë vitet para se të lindte Is'haku.
Pikëpamja islame
Djali që u ofrua ishte Ismaili, i parëlinduri i Ibrahimit. Vetë fjalët e Biblës “birin tënd të vetëm” tregojnë nga ai, dhe radha e ngjarjeve në Kuran pajtohet.
Ismaili lindi kur Ibrahimi ishte 86 vjeç dhe Is'haku kur ai ishte 100, pra Ismaili ishte katërmbëdhjetë vjet më i madh.
Zanafilla e quan Ismailin bir dhe pasardhës të Ibrahimit, dhe Ismaili ishte gjallë kur vdiq Ibrahimi. Pra, Is'haku nuk ishte kurrë bir i vetëm.
Perëndia e quan djalin birin e vetëm të Ibrahimit tri herë te Zanafilla 22. Kjo i përshtatet Ismailit para lindjes së Is'hakut, dhe nuk ishte kurrë fjalë për fjalë e vërtetë për Is'hakun.
Sipas moshave të vetë Zanafillës, Ibrahimi arriti në Kanaan në moshën 75 vjeç, pati Ismailin në 86 dhe Is'hakun në 100. Ai vdiq në 175, me të dy djemtë në varrimin e tij.
Ibrahimi pati edhe gjashtë djem nga Keturahja, më shumë se nga Sara dhe Haxheri së bashku.
Ligji i Musait ndalon anashkalimin e një biri të parëlindur sepse nëna e tij është gruaja më pak e dashur.
Kurani e njofton Is'hakun vetëm pasi mbaron ngjarja e flijimit, dhe djali që u ofrua ishte Ismaili.
“Birin tënd të vetëm” nuk ishte kurrë e vërtetë për Is'hakun, ndaj emri Is'hak dhe fjalët pranë tij nuk mund të jenë të dyja të sakta. Sipas datave të vetë Zanafillës, fjalët i përshtaten vetëm Ismailit.