Përgjigje e shkurtër
Po. Fjala e parë që iu shpall Profetit Muhamed (ﷺ) ishte “Lexo!”, dhe i njëjti pasazh flet për Allahun (﷾) që mëson me anë të penës. Kurani i mëson besimtarët të luten: “O Zoti im, shtoma dijeninë!” Ai pyet nëse ata që dinë dhe ata që nuk dinë mund të jenë të barabartë. Ai e quan vazhdimisht qiellin, shiun, natën dhe ditën shenja. Profeti (ﷺ) tha se kush ndjek një rrugë për të kërkuar dije, Allahu (﷾) ia lehtëson një rrugë drejt Xhenetit. Ai i quajti dijetarët trashëgimtarë të profetëve, dhe tha se Allahu (﷾) nuk zbriti asnjë sëmundje pa ilaçin e saj. Ai u tha bujqve se ata i dinin punët e botës së tyre më mirë se ai. Prandaj myslimanët e studiuan botën natyrore pa frikë. Në shekullin e njëmbëdhjetë, Ibn el-Hejthemi i provoi me eksperiment idetë e vjetra për dritën dhe shikimin. Shkenca na tregon si funksionon bota, dhe shpallja na tregon pse ekziston. Ato nuk janë rivale. Islami, një mënyrë e plotë jetese, i mirëpret të dyja.
Shpjegimi i plotë
Urdhri i parë ishte të lexosh
Ajetet e para që iu shpallën Profetit (ﷺ) hapen me fjalën ikra, që do të thotë lexo ose recito. Ato flasin për penën dhe për Allahun (﷾) që i mësoi njeriut atë që nuk dinte. Më vonë Kurani i mëson besimtarit një lutje të shkurtër për më shumë dije. Ai pyet gjithashtu nëse ata që dinë dhe ata që nuk dinë janë të barabartë. Profeti (ﷺ) premtoi se kush ndjek një rrugë në kërkim të dijes do ta gjejë të lehtësuar rrugën drejt Xhenetit. Në të njëjtën thënie, ai lavdëroi ata që mblidhen për ta studiuar Kuranin së bashku.
“Lexo me emrin e Zotit tënd, i Cili krijoi (gjithçka), e krijoi njeriun nga një droçkë gjaku! Lexo! Zoti yt është Bujari më i madh, i Cili, me anë të penës ia mësoi, ia mësoi njeriut ato që nuk i dinte.”
Aishja përshkruan shpalljen e parë. Në shpellën e Hirasë engjëlli i tha Profetit (ﷺ) të lexonte, dhe tri herë ai u përgjigj se nuk dinte të lexonte, para se t'i jepeshin ajetet e para të sures el-Alak. Hatixheja e çoi te kushëriri i saj Vereka ibn Neufel, një burrë i moshuar dhe i verbër që ishte bërë i krishterë dhe shkruante pjesë të Ungjillit me shkronja hebraike. Vereka tha se ky ishte engjëlli që Zoti ia kishte dërguar Musait, dhe pas pak ditësh vdiq.
“I Lartësuar qoftë Allahu, Sunduesi i Vërtetë! Mos nxito për ta lexuar Kuranin para se të përfundojë shpallja e tij dhe thuaj: “O Zoti im, shtoma dijeninë!””
“A mund të krahasohet ai që falet natën, duke bërë sexhde dhe duke qëndruar në këmbë e që ruhet prej jetës tjetër dhe shpreson në mëshirën e Zotit të tij (me jobesimtarin)?! Thuaj: “A janë të barabartë ata që dinë dhe ata që nuk dinë?! Vetëm mendarët i pranojnë këshillat!””
Ebu Hurejra transmeton një thënie më të gjatë të Profetit (ﷺ) për veprat e mira dhe shpërblimin e tyre. Ndër to: kush ndjek një rrugë në kërkim të dijes, Allahu ia lehtëson një rrugë drejt Xhenetit; dhe kur njerëzit mblidhen në një xhami për të lexuar Kuranin dhe për ta studiuar së bashku, mbi ta zbret qetësia, i mbulon mëshira dhe i rrethojnë engjëjt. Mbyllet: kë e mbajnë prapa veprat e tij, nuk do ta shtyjë përpara prejardhja e tij.
Dija në Kuran dhe në Sunet
- Fjala e parë e shpallur ishte ‘Lexo!’, dhe Allahu (﷾) mësoi me anë të penës.
- Besimtari lutet t'i jepet më shumë dije.
- Ata që dinë dhe ata që nuk dinë nuk janë të barabartë.
- Kush ndjek një rrugë për të kërkuar dije, Allahu (﷾) ia lehtëson atij një rrugë drejt Xhenetit.
Krijimi është një libër shenjash
Kurani përdor të njëjtën fjalë, ajat (shenja), për ajetet e veta dhe për gjërat e krijimit. Qiejt, shiu, erërat, kafshët dhe nata që pason ditën quhen të gjitha shenja për njerëzit që e përdorin mendjen. Ai lavdëron ata që mendojnë thellë se si u krijuan qiejt dhe toka. Ai i drejton njerëzit edhe te shenjat në tokë dhe brenda vetes së tyre. Nuk kërkon të besohet së pari dhe të kuptohet më vonë. I kërkon lexuesit ta shikojë botën dhe të mendojë për të.
“Me të vërtetë, në krijimin e qiejve dhe të Tokës, në këmbimin e natës me ditën, në anijet që lundrojnë nëpër det për t’u sjellë dobi njerëzve, në ujin që Allahu zbret prej qiellit, duke ngjallur përmes tij tokën e vdekur dhe duke shpërndarë gjithfarë gjallesash, në lëvizjen e erërave dhe në retë që qëndrojnë midis qiellit e Tokës, pra, në të gjitha këto, sigurisht që ka shenja për njerëzit me intelekt.”
“Me të vërtetë, në krijimin e qiejve dhe të Tokës dhe në ndërrimin e natës e të ditës, ka shenja për mendarët, për ata që e përmendin Allahun duke qëndruar në këmbë, ndenjur ose shtrirë dhe që meditojnë për krijimin e qiejve dhe të Tokës (duke thënë:) O Zoti Ynë! Ti nuk i ke krijuar kot këto, lartësuar qofsh (nga çdo e metë)! Prandaj na ruaj nga ndëshkimi i zjarrit.”
“Në Tokë ka shenja për ata që besojnë me bindje, po edhe në vetet tuaja - a nuk e shihni vallë?”
“Ne do t’u tregojmë atyre shenjat Tona në hapësirat tokësore e qiellore, si dhe në vetvete, derisa t’u bëhet plotësisht e qartë se ai (Kurani) është e vërteta. Vallë, a nuk të mjafton ty që, Zoti yt është Dëshmues i çdo gjëje?!”
Dija që të çon te frika ndaj Allahut (﷾)
Kurani përshkruan ngjyrat e ndryshme të frutave, maleve, njerëzve dhe kafshëve. Pastaj thotë se janë ata me dije që i frikësohen vërtet Allahut (﷾), domethënë që e madhërojnë me drojë. Studimi i botës së krijuar synon ta thellojë besimin, jo ta kërcënojë.
“Njerëzit, kafshët dhe bagëtitë janë llojesh të ndryshme gjithashtu. Në të vërtetë, nga robërit e Tij, Allahut i frikësohen vetëm dijetarët, (që e dinë se) Allahu është vërtet i Plotfuqishëm dhe Falës.”
Dija e ngre shkallën e besimtarit
Kurani thotë se Allahu (﷾) i ngre në shkallë ata që besojnë dhe që u është dhënë dija (58:11). Profeti (ﷺ) tha se kur Allahu (﷾) i do të mirën një njeriu, i jep atij kuptim të fesë. Ai tha se njeriu mund t’ia ketë lakmi vetëm dy njerëzve. Njërit i është dhënë pasuri dhe e shpenzon drejt. Tjetrit i është dhënë urtësi, gjykon me të dhe e mëson. Një burrë udhëtoi një herë nga Medina në Damask për një hadith të vetëm. Ebu ed-Derda i tregoi atë që kishte dëgjuar Profetin (ﷺ) të thoshte. Engjëjt i ulin krahët për kërkuesin e dijes. Dijetari është mbi adhuruesin si hëna e plotë mbi yjet. Dhe dijetarët janë trashëgimtarët e profetëve, të cilët nuk lënë pas para, vetëm dije.
“O besimtarë! Kur ju thuhet t’u hapni vend të tjerëve në tubim, atëherë bëni vend, se Allahu do t’ju bëjë vend (në Xhenet)! E kur ju thuhet të ngriheni, atëherë bëni kështu, se Allahu do t’i ngrejë në shkallë të lartë ata midis jush që besojnë dhe që u është dhënë dija. Allahu di çdo gjë që punoni.”
Muavija e dëgjoi Profetin (ﷺ) të thoshte se kur Allahu i do të mirën një njeriu, i jep atij kuptim të fesë; se ai vetë vetëm shpërndan, dhe dhënia është nga Allahu.
Transmetohet nga Abdullah ibn Mesudi se Profeti (ﷺ) tha se njeriu mund të dëshirojë të jetë si të tjerët vetëm në dy raste: një burrë të cilit Allahu i ka dhënë pasuri dhe që e shpenzon drejt, dhe një burrë të cilit Allahu i ka dhënë urtësi, që gjykon me të dhe e mëson.
Një burrë udhëtoi nga Medina te Ebu ed-Derda në xhaminë e Damaskut për një hadith. Ebu ed-Derda tha se e dëgjoi Profetin (ﷺ) të thoshte: kush ndjek një rrugë duke kërkuar dije, Allahu e çon në një rrugë të Xhenetit; engjëjt i ulin krahët e tyre nga kënaqësia për kërkuesin e dijes; të gjithë ata që janë në qiej dhe në tokë, madje edhe peshqit në ujë, kërkojnë falje për dijetarin; dijetari është mbi adhuruesin si hëna e plotë mbi yjet; dijetarët janë trashëgimtarët e profetëve, të cilët nuk lënë as dinar, as dirhem, vetëm dije.
Çfarë tha Profeti (ﷺ) për dijetarët
- Kur Allahu (﷾) i do të mirën një njeriu, i jep atij kuptimin e fesë.
- Mos ki zili veçse dy: atë që e shpenzon pasurinë si duhet, dhe atë që i është dhënë urtësia dhe e mëson atë.
- Dijetari është mbi adhuruesin ashtu si hëna e plotë mbi yjet.
- Dijetarët janë trashëgimtarët e profetëve, të cilët lënë vetëm dije.
Shikoni, mendoni dhe kërkoni provë
Kurani u thotë njerëzve ta shikojnë botën: “Vallë, a nuk i shohin devetë, se si janë krijuar?! Po qiellin, se si është ngritur?!” Ai thotë se Allahu (﷾) ia mësoi Ademit emrat e çdo gjëje. Ai ndalon ndjekjen e asaj që nuk dihet: “Mos shko pas diçkaje për të cilën nuk ke dijeni”. Kur njerëzit bënin një pretendim pa prova, ai i tha Profetit (ﷺ) të përgjigjej: “Nëse është e vërtetë ajo që thoni, atëherë sillni provën tuaj!” Një fe që u kërkon provë të tjerëve duhet të jetë gati të provohet edhe vetë.
“Vallë, a nuk i shohin devetë, se si janë krijuar?! Po qiellin, se si është ngritur?! Po malet, se si janë vënë të patundur?! Po Tokën, se si është shtrirë?!”
“Allahu ia mësoi Ademit emrat e çdo gjëje, pastaj ua paraqiti engjëjve dhe u tha: “Më tregoni emrat e tyre, nëse ajo që thoni është e vërtetë!””
“Mos shko pas diçkaje për të cilën nuk ke dijeni. Vërtet, dëgjimi, shikimi dhe zemra, të gjithë këta do të merren në përgjegjësi.”
“Ata thonë: “Askush nuk do të hyjë në Xhenet, përveç hebrenjve ose të krishterëve”. Këto janë dëshirat e tyre boshe! Thuaju (o Muhamed): “Nëse është e vërtetë ajo që thoni, atëherë sillni provën tuaj!””
Shikoni si është bërë bota
Mendoni për krijimin e qiejve dhe të tokës
Kërkoni provë
Ndiqni atë që nuk e dini
Aftësia e kësaj bote dhe shpallja janë gjëra të ndryshme
Në Medinë, qytetin ku u vendos, Profeti (ﷺ) kaloi pranë bujqve që po i pllenonin me dorë hurmat e tyre. Ai dha kalimthi një mendim se nuk kishte nevojë ta bënin. Ata u ndalën, dhe prodhimi ra. Ai u tha se kishte qenë vetëm mendimi i tij. Tha se ata i dinin më mirë punët e botës së tyre, dhe se duhet ndjekur vetëm ajo që ai përcillte nga Allahu (﷾). Kultivimi i hurmave mësohet me provë dhe gabim; ajo që vjen nga Allahu (﷾) jo. Prandaj myslimanët mund të studionin yjet dhe trupin e njeriut pa ndier se besimi i tyre ishte në rrezik.
Talha transmeton se Profeti (ﷺ) kaloi pranë njerëzve që po i pllenonin me dorë hurmat dhe tha se nuk mendonte që kjo të ishte e dobishme. Ata u ndalën, dhe prodhimi ra. Profeti tha pastaj se nëse ndihmonte, duhej ta bënin, sepse ai kishte qenë vetëm mendimi i tij; por kur u thoshte diçka nga Allahu, duhej ta ndiqnin, sepse ai nuk do të thoshte kurrë diçka të rreme për Allahun.
Enesi dhe Aishja transmetojnë të njëjtën ngjarje: pasi ra prodhimi i hurmave, Profeti (ﷺ) u tha bujqve se ata i dinin më mirë punët e kësaj bote të tyre.
| Lloji | Si njihet | A duhet ndjekur? |
|---|---|---|
| Mjeshtëria e kësaj bote, si kultivimi i hurmave | Me provë dhe gabim: Profeti (ﷺ) u tha bujqve se ata i njihnin më mirë punët e kësaj bote të tyre. | Jo: mendimi i tij kalimtar ishte vetëm i tiji. |
| Ajo që përcolli nga Allahu (﷾) | Me shpallje. | Po. |
Një ilaç për çdo sëmundje
Profeti (ﷺ) tha se Allahu (﷾) nuk ka zbritur asnjë sëmundje pa zbritur edhe ilaçin e saj. Ai tha se kur ilaçi i duhur e arrin sëmundjen, i sëmuri shërohet, me lejen e Allahut (﷾). Pra, sëmundja nuk është një fat që duhet pranuar pa përpjekje. Çdo sëmundje ka një ilaç që pret të gjendet. Mjekët myslimanë, si ata më poshtë, studiuan sëmundjet dhe ilaçet e tyre.
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) tha se Allahu nuk ka zbritur asnjë sëmundje pa zbritur edhe ilaçin e saj.
Xhabiri transmeton se Profeti (ﷺ) tha se për çdo sëmundje ka një ilaç. Kur ilaçi i duhur e arrin sëmundjen, i sëmuri shërohet me lejen e Allahut.
Një sahab i urdhëruar të mësonte një shkrim të huaj
Profeti (ﷺ) i tha Zejd ibn Thabitit, një sahabi të ri, të mësonte shkrimin e hebrenjve. Ai nuk donte t’u besonte të tjerëve letrat e tij drejtuar atyre. Zejdi e mësoi për më pak se gjysmë muaji. Që atëherë ai i shkruante letrat e Profetit (ﷺ) për hebrenjtë dhe ia lexonte përgjigjet e tyre. Mësimi i gjuhës dhe i shkrimit të një populli tjetër ishte një shërbim që e kërkoi Profeti (ﷺ).
Zejd ibn Thabiti transmeton se Profeti (ﷺ) i tha të mësonte shkrimin e hebrenjve, sepse nuk u besonte të tjerëve letrat e tij. Brenda gjysmë muaji Zejdi e kishte mësuar, dhe ai i shkruante letrat e Profetit për hebrenjtë dhe ia lexonte letrat e tyre.
Myslimanët që i vunë në provë të lashtët
Dijetarët myslimanë e përdorën këtë liri. Ibn el-Hejthemi ishte një dijetar mysliman i shekullit të njëmbëdhjetë. Në Librin e optikës, ai i provoi idetë për dritën dhe shikimin me vëzhgim dhe eksperiment të kujdesshëm. Në Dyshime për Ptolemeun, ai rendisi kundërthëniet në veprën e Ptolemeut, astronomit më të respektuar të botës së lashtë, që jetoi në shekullin e dytë. Ibn el-Hejthemi mendonte se edhe autoriteti më i madh duhet provuar.
Përkthim në anglisht dhe studim i librave I-III të Librit të optikës të Ibn el-Hejthemit (Kitab el-Menazir, fillimi i shekullit të njëmbëdhjetë). Tregon se si ai i provonte teoritë e dritës dhe të shikimit me vëzhgim dhe eksperiment të kontrolluar.
Kritika e Ibn el-Hejthemit ndaj Ptolemeut, astronomit më të respektuar të botës së lashtë. Ai rendit kundërthënie dhe pika të dobëta në veprat e Ptolemeut, dhe mban se edhe autoriteti më i madh duhet provuar.
Mjekët nga të cilët mësoi Evropa
Mjekët myslimanë i shtuan shumë mjekësisë, dhe Evropa mësoi prej tyre. Ez-Zehraviu, i njohur në Evropë si Albucasis, jetoi rreth viteve 936 deri 1013 pranë Kordobës. Enciklopedia e tij mjekësore, et-Tasrif, mbushte tridhjetë vëllime. Pjesa e saj për kirurgjinë, me instrumentet e saj, u përkthye në latinisht dhe u bë tekst standard në Evropë për shekuj. Ibn en-Nefisi lindi në Damask rreth vitit 1213 dhe vdiq në Kajro. Ai përshkroi si kalon gjaku nga zemra nëpër mushkëri dhe kthehet. Galeni, në shekullin e dytë, kishte mësuar se gjaku rrjedh përmes poreve të padukshme midis dy anëve të zemrës. Ai përshkrim qëndroi i pakundërshtuar derisa Ibn en-Nefisi e hodhi poshtë. Libri i William Harveyt për qarkullimin e gjakut erdhi më 1628.
Ez-Zehraviu (Albucasis, rreth 936-1013) ishte një mjek dhe kirurg arab i Andaluzisë, i lindur pranë Kordobës, ku jetoi pjesën më të madhe të jetës. Vepra e tij kryesore, Kitab et-Tasrif, është një enciklopedi mjekësore në tridhjetë vëllime. Kapitulli i saj për kirurgjinë u përkthye në latinisht dhe u bë tekst standard në Evropë për shekuj; ai hapi rrugën për instrumente kirurgjikale dhe për përdorimin e penjve nga zorrët për qepjet e brendshme.
Ibn en-Nefisi, një mjek arab i lindur në Damask midis viteve 1210 dhe 1213 që vdiq në Kajro, ishte i pari që përshkroi qarkullimin pulmonar të gjakut, në Komentin e tij për anatominë në Kanunin e Ibn Sinës, të shkruar kur ishte 29 vjeç. Përshkrimi i Galenit për qarkullimin, i shekullit të dytë, kishte qëndruar i pakundërshtuar deri tek ai; vepra e tij erdhi shumë para De motu cordis të William Harveyt (1628). Galeni mësonte se gjaku kalonte nga ana e djathtë e zemrës në të majtën përmes poreve të padukshme në murin midis tyre; komenti i Ibn en-Nefisit e kritikoi këtë.
- Rreth 780 deri në 850
El-Huarizmiu, Bagdad
Algjebra, dhe mënyra indiane e numërimit.
- Vitet 800
El-Kindiu, Bagdad
Punon mbi përkthimet nga greqishtja të Shtëpisë së Urtësisë.
- Para 929
El-Batani, Rakka
Matet viti diellor dhe pjerrësia e boshtit të tokës.
- Rreth vitit 1000
Ez-Zehraviu, Kordobë
Tridhjetë vëllime mjekësie, me një libër kirurgjie.
- Fillimi i viteve 1000
Ibn el-Hejthemi, Kajro
Drita dhe shikimi të provuara me eksperiment.
- Para 1037
Ibn Sina, i lindur pranë Buharasë
Kanuni i mjekësisë.
- 1126 deri në 1198
Ibn Rushdi, Kordobë
‘Komentuesi’ i Aristotelit, në Evropën latine.
- 1206
El-Xhezeriu
Pesëdhjetë makina të përshkruara, me udhëzime për t'i ndërtuar.
- Vitet 1200
Ibn en-Nefisi, Damask dhe Kajro
Si kalon gjaku nëpër mushkëri.
- 1332 deri në 1406
Ibn Halduni
Cituar nga një president amerikan më 1981.
Observatorët dhe rrugët e planetëve
Astronomët myslimanë ndërtuan observatorë për të provuar tabelat e vjetra të qiejve. Në vitet 1200 Nasirudin et-Tusiu drejtoi observatorin e Maragës, në Iranin veriperëndimor. Në vitet 1400 Ulugh Begu, një sundimtar i Samarkandit, ndërtoi atje një observator dhe një shkollë. Rreth vitit 1350 Ibn esh-Shatiri nga Damasku bëri modele të reja se si lëvizin hëna dhe planetët. Rreth dyqind vjet më vonë, Koperniku përdori të njëjtin model të hënës, dhe modele planetare shumë të ngjashme me të tijat. Si arriti Koperniku te to ende diskutohet. Edhe matematika eci përpara. Ebu el-Vefës i njihet ligji i sinusit, që përdoret në trigonometri, dhe Omar Khajami i zgjidhi ekuacionet kubike me gjeometri. Pervez Hoodbhoy, një fizikan pakistanez që është kritik ndaj ortodoksisë fetare, i rendit vetë këto arritje. Ai e përshkruan Bagdadin, me observatorët, spitalet dhe shkollat e tij, si qendrën intelektuale të botës.
Një histori e shkencës në qytetërimin islam. Përmend Observatorin e Maragës në Iranin veriperëndimor, të drejtuar për një kohë nga Nasirudin et-Tusiu (1201-1272, siç i jep libri), dhe medresenë dhe observatorin e Samarkandit të ndërtuar nga Ulugh Begu (1394-1449). Përshkruan modelet planetare të Ibn esh-Shatirit nga Damasku (i njohur rreth vitit 1350), dhe thotë se Koperniku (1473-1543) i zhvilloi modelet e tij mbi bazën e tyre; citon Neugebauerin se Koperniku përdori metodën që Ibn esh-Shatiri kishte përdorur rreth 200 vjet më parë, dhe se nëse ai e njihte nuk mund të vendosej atëherë.
Një fizikan pakistanez, kritik ndaj ortodoksisë fetare, rendit arritjet e matematikanëve myslimanë: Ebu el-Vefa vendosi ligjin e sinusit në trigonometri; el-Huarizmiu e sistemoi studimin e ekuacioneve në algjebrën e tij, el-xhebr; Omar Khajami zhvilloi një zgjidhje gjeometrike të ekuacioneve kubike. Ai e përshkruan Bagdadin, me observatorët, spitalet dhe shkollat e tij, si qendrën intelektuale të botës në atë kohë.
Historiani i shkencës përdor astronominë për të ndjekur rrugën e shkencës në vendet myslimane. Ai paraqet në hollësi punë të reja, përfshirë mjete të reja matematikore, nga astronomët atje nga shekulli i trembëdhjetë deri në të gjashtëmbëdhjetin. Argumenton se Koperniku mund ta ketë njohur.
| Kush | Çfarë bëri |
|---|---|
| El-Huarizmiu | Shtroi studimin e ekuacioneve: algjebrën (Bagdad, rreth 780 deri në 850) |
| Ebu el-Vefa | I atribuohet ligji i sinuseve |
| Omar Khajami | Zgjidhi ekuacionet kubike me gjeometri |
| Nasirudin et-Tusiu | Drejtoi observatorin në Maraga, në veriperëndim të Iranit (vitet 1200) |
| Ibn esh-Shatiri | Modele të hënës dhe të planetëve; Koperniku më vonë përdori të njëjtin model të hënës (Damask, rreth 1350) |
| Ulugh Begu | Ndërtoi një observator dhe një shkollë në Samarkand (1394 deri në 1449) |
- Muhammad Zaman, 1654-55; Muzeu Metropolitan i Artit
Drita, makinat dhe një shtëpi e dijes
Euklidi dhe Ptolemeu kishin mësuar se syri lëshon rreze për të parë. Libri i optikës i Ibn el-Hejthemit, i shkruar nga viti 1011 deri më 1021, shpjegoi se ne shohim kur drita reflektohet nga një objekt në sytë tanë. Libri i tij arriti në Evropë në latinisht. El-Betaniu nga Rakka, në Siri, që vdiq më 929, mati vitin diellor dhe animin e boshtit të tokës. Tabelat e tij u përkthyen në latinisht në vitet 1130 dhe u shtypën në Nuremberg më 1537. Më 1206 el-Xhezeriu përshkroi pesëdhjetë makina, me udhëzime për ndërtimin e tyre: pompa për ngritjen e ujit, ora dhe figura që lëviznin. Në Kajro më 1004 sundimtari el-Hakimi e ktheu një bibliotekë në Shtëpinë e Dijes. Ai u jepte falas letër, pena dhe bojë të gjithë atyre që vinin për të studiuar.
Ibn el-Hejthemi (Alhazeni) e shkroi Librin e optikës në shtatë vëllime nga viti 1011 deri më 1021; ai mbijetoi në një botim latin. Në të ai shpjegoi se shikimi ndodh kur drita reflektohet nga një objekt dhe hyn në sy. Euklidi dhe Ptolemeu kishin mbajtur teorinë e emetimit, se syri lëshon rreze.
El-Betaniu (para 858-929), një astronom që punoi kryesisht në Rakka të Sirisë, llogariti pjerrësinë e tokës (animin e boshtit të saj), vitin diellor dhe ekuinokset. Një version latin i tabelave të tij u bë midis viteve 1134 dhe 1138, dhe u shtyp në Nuremberg më 1537.
El-Xhezeriu (1136-1206) shkroi Librin e njohjes së pajisjeve mekanike të zgjuara më 1206, duke përshkruar 50 pajisje mekanike me udhëzime për ndërtimin e tyre; ndër më të njohurat është ora e tij në formë elefanti.
Shtëpia e Dijes (Dar el-Ilm) në Kajro filloi si bibliotekë dhe u bë vend studimi nga sundimtari fatimid el-Hakimi më 1004; ai u jepte falas letër, pena, bojë dhe bojëmbajtëse të gjithë atyre që donin të studionin atje.
- Kopje e vitit 1315; Metropolitan Museum of Art
Ku u ndërtua dija
Myslimanët ndërtuan vende për dijen. Nga gjysma e dytë e shekullit të tetë deri në shekullin e dhjetë, dijetarët në Bagdad e përkthyen shkencën dhe filozofinë greke në arabisht. Halifi Harun er-Reshid, që sundoi nga 786 deri më 809, ka shumë të ngjarë të ketë themeluar atje spitalin e parë të mirëfilltë. Deri në fillim të shekullit të nëntë, spitalet shtetërore njiheshin në të gjitha vendet myslimane. Në Fez, në Marok, një grua myslimane me emrin Fatima el-Fihri shpenzoi trashëgiminë e saj për një xhami, të themeluar në vitet 857 deri 859. Ajo u bë Universiteti el-Karavijjin. UNESCO dhe Guinness World Records e kanë përmendur si universitetin më të vjetër që ende jep mësim. Në Kajro, el-Ezheri u themelua në vitet 970 deri 972. Studentët e tij mësonin të drejtën dhe Kuranin, por edhe logjikën, gramatikën dhe si të llogariten fazat e hënës.
Historia standarde e lëvizjes së përkthimit grek-arab. Tregon se përkthimi i shkencës dhe filozofisë greke në arabisht ishte një projekt abasid i përqendruar në Bagdad, që shtrihej nga gjysma e dytë e shekullit të 8-të deri në shekullin e 10-të, ndërsa veprat greke ishin më parë të disponueshme në rajon kryesisht në siriakisht.
Bimaristani ishte spital në botën islame historike. I pari i mirëfilltë ka shumë të ngjarë të jetë themeluar në Bagdad nga halifi Harun er-Reshid (sundoi 786-809), dhe deri në fillim të shekullit të nëntë spitalet shtetërore ishin një tipar i njohur i shtetit abasid.
Universiteti el-Karavijjin në Fez, Marok, u themelua si xhami nga Fatima el-Fihri, bija e një tregtari që shpenzoi trashëgiminë e saj për të, në vitet 857-859. U bë një qendër kryesore e dijes. UNESCO dhe Guinness World Records e kanë përmendur si universitetin më të vjetër, ose institucionin më të vjetër të arsimit të lartë që funksionon pa ndërprerje, në botë.
El-Ezheri në Kajro u themelua si xhami në vitet 970-972 dhe u bë qendër e dijes, ku studentët studionin Kuranin dhe të drejtën islame bashkë me logjikën, gramatikën, retorikën dhe si të llogariten fazat e hënës. Është universiteti më i vjetër i Egjiptit që jep grada dhe një nga më të vjetrit në botë.
- Fundi i viteve 700 deri në vitet 900
Bagdadi
Shkenca dhe filozofia greke përkthehen në arabisht.
- 786 deri në 809
Bagdadi
Harun er-Reshidi ka shumë gjasa të themelojë spitalin e parë të vërtetë.
- 857 deri në 859
Fezi
Fatima el-Fihri themelon el-Karavijjinin, të cilin UNESCO dhe Guinness e quajnë universitetin më të vjetër që ende jep mësim.
- 970 deri në 972
Kajro
Themelohet el-Ezheri.
Persët, arabët dhe andaluzët
Dijetarët myslimanë vinin nga shumë popuj. Disa thonë se ata ishin në të vërtetë persë, vepra e të cilëve u përvetësua nga Islami. Shumë ishin persë, dhe ishin myslimanë. Ibn Sina lindi pranë Buharasë dhe shkroi kryesisht në arabisht. Të tjerët nuk ishin fare persë. El-Kindiu ishte një arab i fisit Kinde, i lindur në Kufe. Në Spanjë, myslimanët sunduan Andaluzinë nga viti 711 deri më 1492. Ibn Rushdi (Averroesi) lindi në Kordobë, në skajin më perëndimor të botës myslimane. Në Evropën latine ai njihej thjesht si “Komentuesi”, dhe poeti Dante e përmendi ndër mendjet e mëdha të së kaluarës. Këta dijetarë punuan në qytete myslimane si Bagdadi, Kajro dhe Kordoba, shekuj pasi filloi Islami. Dhe ata e përmendën me emër atë që mësuan nga të tjerët. El-Huarizmiu shkroi për mënyrën hindu të numërimit, dhe Ibn el-Hejthemi shkroi Dyshime për Ptolemeun. Islami nuk tha kurrë se një popull është më i mirë se një tjetër (49:13).
Ibn Sina (Avicena, rreth 970-1037) lindi në Afshana, një fshat pranë Buharasë; babai i tij vinte nga Belhi. Ai shkroi në një prozë arabe të rrjedhshme, dhe një vepër, Filozofinë për Ala ed-Deulen, e shkroi në persisht.
El-Kindiu lindi rreth vitit 801 në Kufe, në Irak, dhe vdiq më 873 në Bagdad. Ai rridhte nga fisi mbretëror Kinde, që kishte ardhur nga Arabia jugore. Halifi el-Me'mun e caktoi në Shtëpinë e Urtësisë në Bagdad, ku punoi në përkthimin e dorëshkrimeve shkencore greke.
Një histori politike e Andaluzisë, nga pushtimi mysliman i vitit 711 deri te rënia e Granadës më 1492.
Ibn Rushdi (Averroesi) lindi në Kordobë më 1126 dhe vdiq më 1198, sipas një rrëfimi në Marrakesh. Ndikimi i tij në Evropën latine ishte i madh nga fillimi i shekullit të 13-të deri në Rilindje; në vitet 1230 ai njihej atje si “Komentuesi”.
“Galeni, Hipokrati dhe Avicena, Averroesi, që bëri Komentin e madh.”
El-Huarizmiu jetoi nga rreth viti 780 deri rreth vitit 850 dhe ishte dijetar në Shtëpinë e Urtësisë në Bagdad nën halifin el-Me'mun. Libri i tij për aritmetikën ruhet vetëm në një version latin, të njohur si ‘El-Huarizmiu për artin hindu të llogaritjes’, që parashtron sistemin hindu të numrave me vlerë pozicionale. Parathënia e devotshme e Algjebrës së tij tregon se ai ishte një mysliman ortodoks.
Kritika e Ibn el-Hejthemit ndaj Ptolemeut, astronomit më të respektuar të botës së lashtë. Ai rendit kundërthënie dhe pika të dobëta në veprat e Ptolemeut, dhe mban se edhe autoriteti më i madh duhet provuar.
“O njerëz! Në të vërtetë, Ne ju krijuam ju prej një mashkulli dhe një femre dhe ju bëmë popuj e fise, për ta njohur njëri tjetrin. Më i nderuari prej jush tek Allahu është ai që i frikësohet më shumë Atij. Vërtet, Allahu është i Gjithëdijshëm dhe për Atë asgjë nuk është e fshehtë.”
| Dijetari | Kush ishte |
|---|---|
| El-Kindiu | Arab nga fisi Kinde, i lindur në Kufe. |
| Ibn Sina | I lindur pranë Buharasë; shkroi kryesisht në arabisht. |
| Ibn el-Hejthemi | Provoi me eksperiment idetë për dritën dhe shikimin, dhe renditi kundërthëniet e Ptolemeut. |
| Ibn Rushdi (Averroesi) | I lindur në Kordobë; i njohur në Evropën latine si ‘Komentuesi’. |
Të kujtuar në Perëndim
Perëndimi nuk e ka harruar gjithmonë këtë borxh. Më 1896 Biblioteka e Kongresit në Uashington përfundoi një mural. Ai tregon popujt që mendohej se kishin dhënë më shumë për qytetërimin perëndimor. Islami është mes tyre, duke përfaqësuar fizikën. Më 1981 presidenti Ronald Reagan citoi Ibn Haldunin, një dijetar mysliman të shekullit të katërmbëdhjetë. E përdori për të mbështetur politikën e tij ekonomike.
Në unazën e kupolës së Sallës Kryesore të Leximit, 12 figura të pikturuara përfaqësojnë vende ose epoka që, kur u përfundua murali më 1896, mendohej se kishin dhënë më shumë për qytetërimin perëndimor. ‘Roma, për shembull, përfaqëson administrimin, Islami fizikën, Greqia filozofinë dhe Italia artet e bukura.’
‘Ronald Reagan e citoi Ibn Haldunin (1332-1406) në mbështetje të asaj që njihet si ekonomia e ofertës’, në një konferencë për shtyp në tetor 1981.
Shkenca dhe shpallja u përgjigjen pyetjeve të ndryshme
Shkenca përshkruan si funksionojnë gjërat, dhe e bën këtë shkëlqyeshëm. Ajo nuk mund të thotë pse ekziston diçka, apo çfarë duhet të bëjë një njeri. Peter Medawar, një biolog fitues i Çmimit Nobel i shekullit të njëzetë, shkroi se shkenca nuk mund t’u përgjigjet pyetjeve për gjërat e para dhe të fundit. Këto janë si filloi gjithçka, pse jemi këtu dhe cili është kuptimi i jetës. Pohimi se e vërtetë është vetëm ajo që mund ta provojë shkenca nuk mund të provohet vetë nga shkenca. Shkenca është e ndershme se gjetjet e saj mbahen për tani. Qiejt e Ptolemeut me tokën në qendër ishin shkenca më e mirë e kohës së tyre, dhe po kështu eteri (një lëndë e padukshme që dikur mendohej se e mbush hapësirën). Secili u braktis. Edhe ligjet e Njutonit, Ajnshtajni tregoi se janë vetëm pothuajse të sakta. Dikush që pranon vetëm atë që provon shkenca prapë e merr këtë rregull me besim, dhe mban përgjigje që mund të ndryshojnë. Kurani e mban besimtarin të përulur për të njëjtën pikë, duke i kujtuar se dija që u është dhënë njerëzve është vetëm pak. Pra, një mysliman mund t’i dojë edhe shkencën, edhe shpalljen, dhe t’i bëjë secilës pyetjet që ajo mund t’u përgjigjet.
Një biolog fitues i Çmimit Nobel argumenton se shkenca është mënyra më e suksesshme për të kuptuar botën natyrore, por se ka kufij: nuk mund t'u përgjigjet pyetjeve për gjërat e para dhe të fundit, si p.sh. si filloi gjithçka, pse jemi këtu dhe cili është kuptimi i jetës.
“Do të të pyesin ty për shpirtin. Thuaj: “Shpirti është çështje që i përket vetëm Zotit tim, ndërsa juve nuk ju është dhënë veçse pak dijeni”.”
| Pyetja | Shkenca | Shpallja |
|---|---|---|
| Si funksionojnë gjërat? | ||
| Pse ekziston diçka në përgjithësi? | ||
| Për çfarë jemi këtu? | ||
| Çfarë duhet të bëjë njeriu? |
- I përgjigjet
- Nuk mund t'i përgjigjet
- Nuk është pyetja e saj
Këndvështrime
Feja i dha fund epokës së shkencës myslimane
Një pretendim i përhapur modern e fajëson el-Gazaliun. Ai thotë se sulmi i tij kundër filozofëve, dhe mësimi i tij se Allahu është shkaku i vërtetë i gjithçkaje që ndodh, i largoi myslimanët nga shkenca. Pas tij, thotë ai, shkenca myslimane ra.
El-Gazaliu mësonte se zjarri nuk e djeg pambukun vetvetiu, por sepse e vendos Allahu. Kjo e minon idenë e shkaqeve natyrore, të cilën shkenca e ka të nevojshme.
Kundërpërgjigje
El-Gazaliu nuk e mohoi se shkaqet dhe pasojat janë të lidhura. Ai mohoi vetëm se lidhja qëndron vetvetiu, pa Allahun (﷾). Ai i pranoi provat e astronomëve për eklipset. Dhe astronomia në vendet myslimane vazhdoi të prodhonte punë të reja për shekuj pas tij.
Epoka e artë myslimane ishte vepër perse
Disa thonë se dijetarët e epokës së artë myslimane ishin në të vërtetë persë, dhe se Islami ua mori meritën për veprën e tyre pasi u pushtua Persia.
Epoka e artë myslimane ishte në të vërtetë vepër e persëve, e përvetësuar pasi u pushtua Persia.
Kundërpërgjigje
Shumë nga ata dijetarë ishin persë, dhe ishin myslimanë, që shkruanin kryesisht në arabisht. Të tjerët ishin arabë, si el-Kindiu, ose nga Spanja, si Ibn Rushdi nga Kordoba. Ata punuan shekuj pasi filloi Islami, dhe e përmendën hapur atë që mësuan nga grekët dhe indianët.
Çfarë regjistrojnë historianët
Dijetarët myslimanë të periudhës mesjetare e vunë në provë shkencën e trashëguar me eksperiment dhe kritikë.
Në fillim të shekullit të njëmbëdhjetë, Ibn el-Hejthemi shkroi Librin e optikës. Në të ai i provoi idetë për dritën dhe shikimin me eksperiment të kujdesshëm.
Në Dyshime për Ptolemeun, Ibn el-Hejthemi i paraqiti kundërthëniet në veprën e astronomit kryesor të botës së lashtë.
Dijetarët myslimanë vinin nga shumë popuj. Ibn Sina ishte pers, el-Kindiu arab dhe Ibn Rushdi andaluz nga Kordoba.
Pikëpamja islame
Kërkimi i dijes është pjesë e besimit. Kurani urdhëron leximin, lavdëron ata që dinë dhe e dërgon lexuesin te krijimi si te një libër shenjash. Profeti (ﷺ) hoqi një vijë të qartë midis aftësisë së kësaj bote dhe shpalljes, gjë që e la botën natyrore të hapur për studim.
Shpallja e parë urdhëron leximin dhe flet për Allahun (﷾) që mëson me anë të penës. Dhe Kurani e mëson besimtarin t’i kërkojë Allahut (﷾) më shumë dije.
Kurani pyet nëse ata që dinë dhe ata që nuk dinë janë të barabartë. Ai thotë se ata që kanë dije janë ata që i frikësohen vërtet Allahut (﷾).
Kurani i quan gjërat e krijimit shenja dhe u thotë vazhdimisht njerëzve të mendojnë për to.
Profeti (ﷺ) mësoi se ndjekja e një rruge në kërkim të dijes e lehtëson rrugën drejt Xhenetit.
Në transmetimet për hurmat, Profeti (ﷺ) e quajti këshillën e tij për bujqësinë mendim personal. Ai u tha bujqve se ata i dinin më mirë punët e kësaj bote të tyre.
Allahu (﷾) e bëri studimin e krijimit të Tij një rrugë për ta njohur Atë, prandaj shkenca dhe besimi nuk janë rivalë.
Peter Medawar ishte një biolog fitues i Çmimit Nobel i shekullit të njëzetë. Ai shkroi se shkenca nuk mund t’u përgjigjet pyetjeve si filloi gjithçka apo për çfarë është jeta.