Përgjigje e shkurtër
Jo. Nëse nuk ka Perëndi, asgjë nuk është vërtet e keqe. Ka vetëm ngjarje. Sipas atij mendimi, një përmbytje është thjesht ujë që lëviz. Një vrasje është thjesht një kafshë që vret një tjetër. Për ta quajtur të keqe secilën prej tyre, duhet ta gjykosh natyrën me një masë të së mirës që qëndron mbi të. Të gjithë jetojnë sikur ajo masë të jetë e vërtetë. Natyra nuk mund ta japë. As mendimi njerëzor nuk mundet, sepse ndryshon nga epoka në epokë. Vetëm Perëndia mundet. Pra, kushdo që thotë se e keqja e hedh poshtë Perëndinë duhet ta përdorë masën e Perëndisë për ta argumentuar. Përgjigjja e Islamit vjen nga Kurani: Allahu (﷾) i bëri të njohur çdo shpirti të keqen e të mirën e tij kur e formoi.
Shpjegimi i plotë
Mbi çfarë mbështetet kundërshtimi
Argumenti më i njohur kundër Perëndisë, problemi i së keqes, shkon kështu. Një Perëndi i mirë do të donte t'i jepte fund vuajtjes. Një Perëndi i gjithëfuqishëm mund t'i jepte fund. Vuajtja ekziston. Pra, nuk ka Perëndi. Por pyesni çfarë do të thotë fjala ‘e keqe’ nëse kundërshtimi ka të drejtë. Pa Perëndinë nuk ka asnjë të keqe të vërtetë për t'u ankuar, vetëm ngjarje. Sipas atij mendimi, një përmbytje është thjesht ujë që lëviz, dhe një vrasje është thjesht një kafshë që vret një tjetër. Ta quash secilën të keqe, dhe të zemërohesh për të, do të thotë t'i drejtohesh një mase të së mirës. Ajo masë qëndron mbi natyrën dhe e gjykon atë. Të gjithë jetojnë sikur ajo të jetë e vërtetë, edhe ata që e mohojnë. Natyra nuk përmban asnjë masë të tillë. Një ligj mbi natyrën ka nevojë për një ligjvënës mbi natyrën, dhe ky është Perëndia.
“Për shpirtin dhe për Atë që e ka përsosur, duke ia bërë të njohur atij të keqen e të mirën!”
“Sepse kur johebrenjtë, që nuk e kanë ligjin, bëjnë nga natyra gjërat e ligjit, këta, ndonëse nuk e kanë ligjin, janë ligj për veten e tyre; ata tregojnë veprën e ligjit të shkruar në zemrat e tyre, ndërsa ndërgjegjja e tyre dëshmon bashkë me ta dhe mendimet e tyre njëkohësisht i akuzojnë ose i shfajësojnë njëri-tjetrin;)”
Ndjenja morale është e ngulitur
Kurani thotë se Allahu (﷾) e vendosi njohjen e së mirës dhe së keqes në shpirt kur e krijoi. Nuk iu mësua shpirtit më vonë. Islami e quan këtë prirje fillestare fitra. Fitra është natyra mbi të cilën Allahu (﷾) e krijoi çdo qenie njerëzore. Ajo mbart ndjenjën e së mirës dhe së keqes dhe njohjen se Allahu (﷾) është një. Profeti (ﷺ) tha se çdo fëmijë lind mbi fitren. Janë prindërit e tij që e bëjnë hebre, të krishterë ose magjus. Magjusi ndjek zoroastrizmin, fenë e vjetër të Persisë. Studimet për fëmijët e vegjël tregojnë nga gjysma tjetër e fitres, ndjenja e një Krijuesi. Kërkimet në Oksford, të raportuara në një libër të vitit 2019, janë një shembull. Fëmijët parashkollorë britanikë dhe japonezë njëlloj thanë se gjërat natyrore i bëri një bërës, jo njerëzit. Psikologu Justin Barrett, duke shkruar më 2012, e titulloi librin e tij për besimin e fëmijëve Born Believers (Besimtarë të lindur).
“Për shpirtin dhe për Atë që e ka përsosur, duke ia bërë të njohur atij të keqen e të mirën!”
“Drejtohu me përkushtim në fenë e pastër monoteiste, natyrën fillestare, në të cilën Allahu i ka krijuar njerëzit. S’ka ndryshim të krijimit të Allahut. Kjo është feja e drejtë, por shumica e njerëzve nuk e dinë.”
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) tha se çdo fëmijë lind mbi fitren (prirjen natyrore për ta adhuruar vetëm Allahun), dhe janë prindërit e tij që e bëjnë hebre, të krishterë ose magjus, ashtu si një kafshë lind një të vogël të plotë, pa asnjë shenjë. Pastaj Ebu Hurejra lexoi Kuranin 30:30.
Raporton një program kërkimor të Oksfordit me fëmijë dhe të rritur britanikë dhe japonezë. Kur u treguan objekte natyrore dhe të bëra nga njeriu dhe u pyetën si erdhën në ekzistencë, fëmijët parashkollorë thanë kryesisht se gjërat natyrore i bëri një bërës dhe jo njerëzit. Edhe fëmijët japonezë thanë kështu, ndonëse kultura e tyre nuk mëson besimin te një Perëndi i vetëm krijues.
Argumenton nga psikologjia e zhvillimit se fëmijët e vegjël janë natyrshëm të prirur të besojnë në një perëndi krijues dhe të shohin qëllim në botën natyrore, kështu që besimi fetar lind pothuajse në mënyrë të pashmangshme nga natyra e zakonshme njerëzore.
Bibla pajtohet
Pavli, një misionar i krishterë i shekullit të parë, shkroi se njerëzit që nuk e morën kurrë ligjin bëjnë megjithatë nga natyra atë që ai kërkon. Me ‘ligjin’ ai kishte parasysh ligjin që Perëndia i dha Moisiut. Vepra e tij është shkruar në zemrat e tyre, dhe ndërgjegjja e tyre dëshmon. I krishteri dhe myslimani pajtohen se ndjenja morale është e vërtetë dhe se e vendosi Perëndia.
“Sepse kur johebrenjtë, që nuk e kanë ligjin, bëjnë nga natyra gjërat e ligjit, këta, ndonëse nuk e kanë ligjin, janë ligj për veten e tyre; ata tregojnë veprën e ligjit të shkruar në zemrat e tyre, ndërsa ndërgjegjja e tyre dëshmon bashkë me ta dhe mendimet e tyre njëkohësisht i akuzojnë ose i shfajësojnë njëri-tjetrin;)”
Pse ndjenja morale nuk mjafton
Ndjenja morale i tregon njeriut se e mira dhe e keqja ekzistojnë. Vetëm ajo nuk i tregon me siguri cilat janë. Njerëzit i përcaktojnë nga koha dhe interesat e tyre, me ndërgjegje të qetë. Merrni kamatën, që do të thotë huadhënie me interes. Kisha mesjetare e dënoi aq fort sa Koncili i Vienne-s (një koncil i Kishës i viteve 1311-1312) nxori një dekret. Kushdo që këmbëngulte se kamata nuk është mëkat duhej ndëshkuar si heretik. Sot të njëjtat vende jetojnë me të. Pothuajse asnjë foltore në to nuk e quan mëkat, ndonëse Ligji i Moisiut e ndalon marrjen e kamatës nga të varfrit e popullit të Perëndisë. Kurani nuk ka ndryshuar: atë që e ndaloi në shekullin e shtatë e ndalon ende. Nëse morali është çfarëdo që vendos çdo brez, atëherë e keqe do të thotë vetëm atë që ne, këtu dhe tani, rastis të mos e pëlqejmë.
Këshilli vendos që kushdo që këmbëngul se praktikimi i kamatarisë nuk është mëkat duhet të ndëshkohet si heretik.
“Në qoftë se i jep hua para dikujt nga populli im që është i varfër pranë teje, mos u sill me të si kamatar dhe mos i vë kamatë.”
“Ata që marrin fajde, do të ringjallen (në Ditën e Gjykimit) si ai që djalli e ka çmendur me prekjen e vet, sepse ata thonë se tregtia është njëlloj si kamataria. Porse Allahu e ka lejuar tregtinë, kurse kamatarinë e ka ndaluar. Ai të cilit i vjen këshilla nga Zoti i tij dhe i shmanget kamatës, le ta mbajë atë që tashmë ka fituar dhe fati i tij është në duart e Allahut. Ndërsa ata që i kthehen kamatës sërish, do të jenë banorë të Zjarrit, ku do të qëndrojnë përgjithmonë.”
NatyraNë vetvete, një përmbytje është thjesht ujë që lëviz.
Mendimi njerëzorNdryshon nga koha në kohë: Kisha dikur e dënonte si herezi pikëpamjen se kamata nuk është mëkat.
Allahu (﷾)Ai e vendosi njohjen e së drejtës dhe të së gabuarës në shpirt kur e formoi atë.
Vuajtja nuk tregon se Allahu (﷾) mungon
Kurani jep arsyet që kundërshtimi i anashkalon. Së pari, kjo jetë është provë se kush do të veprojë më mirë. Prova vjen përmes së mirës po aq sa përmes vështirësisë. Së dyti, njerëzit janë të lirë të zgjedhin, prandaj kaq shumë vuajtje u shkaktohet njerëzve nga njerëzit. Së treti, llogaria nuk mbyllet me vdekjen. Në Ditën e Gjykimit vendosen peshore të sakta, dhe asgjë nuk lihet jashtë, as pesha e një kokrre sinapi. Çdo padrejtësi do të ndreqet nga Ai që nuk lë asgjë pa vënë re.
“Ai i ka krijuar jetën dhe vdekjen, për t’ju provuar se kush prej jush do të veprojë më mirë; Ai është i Plotfuqishmi dhe Falësi i madh.”
“Çdo njeri do ta shijojë vdekjen! Ne ju vëmë në provë me të keqe dhe me të mirë dhe te Ne do të ktheheni.”
“Natyrisht që Ne i treguam atij rrugën e drejtë, që ai të jetë ose mirënjohës, ose mosmirënjohës.”
“Dhe në Ditën e Kiametit, Ne do të vendosim peshore të sakta e askush nuk do të pësojë asnjë padrejtësi. Ne do të sjellim (për gjykim) çdo vepër, qoftë kjo edhe sa pesha e një kokrre sinapi. Ne jemi të mjaftueshëm për llogaritje.”
| Arsyeja | Çfarë thotë Kurani |
|---|---|
| Jeta është një sprovë | Se kush është më i miri në vepra, me të mirën po aq sa me vështirësinë. |
| Njerëzit janë të lirë të zgjedhin | Ndaj shumë vuajtje u shkaktohen njerëzve nga njerëzit. |
| Llogaria nuk mbyllet me vdekjen | Ngrihen peshoret e drejtësisë, dhe nuk humbet as pesha e një kokrre sinapi. |
Përgjigjet e ateistit, dhe përgjigjet ndaj tyre
Kurani 91:7-8 — Sureja Esh-Shems, ajeti 7-8
“Për shpirtin dhe për Atë që e ka përsosur, duke ia bërë të njohur atij të keqen e të mirën!”
Cituar për
Të vërtetat morale nuk kanë nevojë për Perëndi. Se mizoria është e gabuar është thjesht e vërtetë, ashtu si 2 + 2 = 4 është e vërtetë, qoftë se dikush e bëri kështu apo jo.
Përgjigjja
Një e vërtetë si 2 + 2 = 4 përshkruan. Nuk urdhëron, dhe nuk e bën askënd fajtor që e shpërfill. ‘Nuk duhet të jesh mizor’ i bën të dyja. Të lidh dhe të mban përgjegjës. Ka edhe një problem të dytë. Nëse natyra e verbër na krijoi vetëm për të mbijetuar, asgjë nuk garanton se ndjenja jonë e së mirës dhe së keqes i ndjek fare të vërtetat e tilla. Një urdhër ka nevojë për dikë që urdhëron. Një ndërgjegje që mund t'i besojmë ka nevojë për dikë që e bëri për të vërtetën.
Ku përfundon — Një ligj moral që lidh dhe i mban njerëzit përgjegjës tregon nga një Ligjvënës. Kjo është ajo që thotë Kurani: Allahu (﷾) i bëri të njohur çdo shpirti të keqen e të mirën e tij.
Kurani 21:35 — Sureja El-Enbija, ajeti 35
“Çdo njeri do ta shijojë vdekjen! Ne ju vëmë në provë me të keqe dhe me të mirë dhe te Ne do të ktheheni.”
Cituar për
Argumentit nuk i duhet e keqja e vërtetë. Ai thjesht e përdor masën e vetë besimtarit për të treguar se një Perëndi i mirë e i gjithëfuqishëm dhe vuajtja nuk mund të ekzistojnë të dyja.
Përgjigjja
Sipas masës së besimtarit nuk ka kundërthënie. Kurani thotë se kjo jetë është provë me vështirësi dhe me të mirë. Thotë se njerëzit janë të lirë të zgjedhin. Thotë se çdo padrejtësi do të peshohet në Ditën e Gjykimit. Një Perëndi i mirë mund ta lejojë vuajtjen për një kohë për arsye që zgjidhen plotësisht më vonë.
Ku përfundon — Sipas termave të vetë besimtarit, vuajtja i përshtatet urtësisë së Allahut (﷾). Për ta quajtur vërtet të keqe, ateistit i duhet në fund të fundit masa e Perëndisë.
Këndvështrime
Budiste
E keqja nuk ka nevojë për Perëndi. Veprat e gabuara vijnë nga lakmia, urrejtja dhe iluzioni, dhe sjellin pasojat e tyre. Kushdo mund ta shohë se të tjerët i frikësohen dhimbjes si ne, ndaj nuk duhet t'i dëmtojmë.
Të gjithë dridhen para shkopit dhe të gjithë i frikësohen vdekjes. Duke i trajtuar të tjerët si veten, njeriu nuk duhet as të vrasë, as t'i bëjë të tjerët të vrasin. Kjo mjafton për të ditur çfarë është e gabuar.
Kundërpërgjigje
Kjo tregon se të tjerët ndiejnë si ne. Nuk tregon pse duhet të na interesojë kur dëmtimi i tyre do të na sillte fitim. Dhe tekstet pali thonë se ‘qenia’ është vetëm një marrëveshje, ashtu si ‘qerrja’: ka një grumbull kushtesh, dhe nuk gjendet asnjë qenie. Pra, sipas atij mendimi nuk ka, në fund, asnjë vetvete të qëndrueshme, dëmtimin e së cilës ta mbrojë rregulli.
Karma është një ligj moral më vete. Buda e quan qëllimin vepër, dhe qeniet janë trashëgimtarë të veprave të tyre, ndaj e keqja ndëshkohet pa asnjë Perëndi.
Kundërpërgjigje
Një ligj pasojash na tregon çfarë vjen pas një vepre. Nuk na tregon pse vepra është e gabuar. Nëse mizoria do të ishte e gabuar vetëm sepse i kthehet atij që e bën, atëherë një mizori që nuk u kthye kurrë nuk do të ishte e gabuar. Kurani thotë se Allahu (﷾) i dha çdo shpirti njohjen e asaj që është e keqe për të dhe e asaj që është e mirë.
Të vërtetat morale nuk kanë nevojë për Perëndi
Disa filozofë ateistë mendojnë se të vërtetat morale janë të vërteta, por nuk kanë nevojë për Perëndi. Ato janë themelore, si të vërtetat e logjikës, dhe thjesht qëndrojnë. Mizoria është e gabuar qoftë se ka Perëndi apo jo.
Të vërtetat morale janë themelore dhe të domosdoshme; nuk nxirren nga faktet natyrore apo nga Perëndia.
Kundërpërgjigje
Wielenberg pranon se argumenti nga evolucioni është një problem serioz për pikëpamjen e tij. Nëse besimet tona morale u formësuan vetëm për të na ndihmuar të mbijetojmë, atëherë çdo përputhje mes tyre dhe të vërtetave morale që qëndrojnë më vete do të ishte fat. Kurani e shpjegon përputhjen. Ai që e formoi shpirtin i bëri të njohur atij çfarë është e keqe dhe çfarë është e mirë.
Hindu: shkrimi vendos çfarë është e drejtë
Te Bhagavad Gita, Krishna mëson se e mira dhe e keqja nuk vendosen nga dëshira. Shkrimi është autoriteti për atë që duhet dhe nuk duhet bërë.
Shkrimi është autoriteti për atë që duhet dhe nuk duhet bërë. Kushdo që shkon kundër tij, duke vepruar nga dëshira, nuk arrin as lumturinë, as qëllimin më të lartë.
Kundërpërgjigje
Islami pajtohet se njerëzve u nevojitet një masë që vjen nga shpallja, dhe se nuk mund ta vendosin të mirën dhe të keqen me dëshirë. Pyetja është cili shkrim është fjala e Allahut (﷾), dhe është ruajtur. Kurani thotë se Allahu (﷾) e zbriti dhe do ta ruajë. Dhe i sfidon kujtdo që dyshon të hartojë një sure si ai.
Shinto: e keqja është ajo që e prish rendin
Në Shinto, tsumi janë veprime që i prishin rregullat dhe rendin e shoqërisë, si plagosja ose vrasja e njerëzve, bashkë me disa fatkeqësi. Ato pastrohen me rite pastrimi.
E keqja është ajo që i prish normat dhe rendin e bashkësisë, dhe pastrimi e largon atë.
Kundërpërgjigje
Nëse e keqja do të ishte vetëm ajo që prish rendin e një bashkësie, një rend mizor do ta bënte mizorinë të drejtë. Reformatorët që u ngritën kundër shoqërisë së tyre i drejtoheshin një të drejte mbi të. Kurani thotë se shpirtit iu bë e njohur e keqja dhe e mira kur u formua, para se ta mësonte ndonjë shoqëri.
Daoist: fjalët për të mirën dhe të keqen filluan kur humbi Tao
Tao Te Ching mëson se mirësia dhe drejtësia u bënë në modë vetëm kur Tao e Madhe nuk ndiqej më. Duke jetuar sipas Taos, njerëzve nuk do t'u duhej një moral i urdhëruar.
Kur humbi Tao, u shfaqën mirësia dhe sjellja e drejtë. Pra, rregullat e së mirës dhe së keqes janë shenjë rënieje, jo diçka mbi të cilën të ndërtosh.
Kundërpërgjigje
E megjithatë i njëjti libër thotë se rrjeta e Qiellit nuk lë asgjë të shpëtojë, ndaj e keqja ende merr përgjigje. Islami pajtohet se mirësia duhet të rrjedhë nga një natyrë e shëndoshë. Por një natyrë mund të humbasë, siç e thotë vetë Tao Te Ching. Atëherë i nevojitet një masë nga jashtë vetes. Kurani i jep të dyja. Shpirtit iu bë e njohur e keqja dhe e mira. Dhe Allahu (﷾) urdhëron drejtësinë dhe mirësinë.
Konfucian: ndjenja morale është brenda nesh
Menci mësoi se mirësia, sjellja e drejtë, mirësjellja dhe mençuria janë pjesë e natyrës njerëzore. Nuk na futen nga jashtë. Sipas këtij mendimi, njerëzit mund ta dallojnë të mirën nga e keqja pa asnjë fjalë nga Perëndia.
Mirësia, drejtësia, mirësjellja dhe dija nuk na futen nga jashtë; ne jemi pajisur me to.
Kundërpërgjigje
Islami pajtohet se ndjenja morale është e lindur. Por vetë konfucianët nuk pajtohen për të: Xunzi tha se natyra njerëzore është e keqe dhe duhet drejtuar nga mësuesit dhe ligjet. Një ndjenjë e brendshme që mendimtarët e lexojnë në mënyra të kundërta ka nevojë për një masë mbi të. Vetë Menci e lidhi atë me Qiellin: ai që e njeh natyrën e vet e njeh Qiellin. Kurani e përmend Atë që e formoi shpirtin dhe i bëri të njohur të keqen e të mirën e tij.
Tradita kineze: zyrtarët e Qiellit e shënojnë të keqen
Feja popullore kineze mban se e keqja shihet dhe shënohet. Shpirtrat brenda trupit, dhe Perëndia e Kuzhinës pranë sobës, ia raportojnë veprat e njerëzve oborrit të Qiellit, i cili shpërblen dhe ndëshkon.
Shpirtrat i shënojnë veprat e njerëzve dhe ia raportojnë Qiellit, ndaj e keqja nuk mbetet pa ndëshkim.
Kundërpërgjigje
Atëherë edhe tradita kineze mban se e keqja duhet t'i përgjigjet Qiellit, jo vetëm njerëzve. Islami pajtohet se veprat shënohen: dy engjëj e shënojnë çdo fjalë. Por Gjykatësi është vetë Allahu (﷾), dhe Atij nuk i duhet askush që t'i raportojë. Asnjë sy nuk mund ta arrijë Atë, e megjithatë Ai i di të gjitha.
E krishterë
Ligji moral është shkruar nga Perëndia në zemrën e njeriut, dhe ndërgjegjja dëshmon për të.
Pavli shkruan se ata pa ligjin tregojnë veprën e tij të shkruar në zemrat e tyre, me ndërgjegjen e tyre që dëshmon.
Kundërpërgjigje
Pranohet: ndjenja morale është e vërtetë dhe vjen nga Perëndia, dhe Kisha kishte gjithashtu Ligjin e Moisiut. E megjithatë dikur i ndëshkoi si heretikë ata që thoshin se kamata nuk është mëkat, dhe të njëjtat vende tani jetojnë me të. Vendimi i Kuranit nuk ka lëvizur.
Pikëpamja islame
E mira dhe e keqja janë të vërteta sepse Allahu (﷾) është i vërtetë. Ai e vendosi ndjenjën e së mirës dhe së keqes në çdo shpirt, fitren, dhe Ai jep masën së cilës ajo i përgjigjet. Profeti (ﷺ) mësoi se çdo fëmijë lind mbi atë prirje.
Ta quash diçka të keqe do të thotë t'i drejtohesh një mase të së mirës që qëndron mbi natyrën, të cilën vetë natyra nuk mund ta japë.
Argumenti se e keqja e hedh poshtë Perëndinë duhet ta supozojë ligjin moral që e mohon.
Kurani deklaron se shpirtit iu dha njohja e së keqes dhe së mirës së tij kur u formua.
Profeti Muhamed (ﷺ) tha se çdo fëmijë lind mbi fitren.
Koncili i Vienne-s vendosi që kushdo që këmbëngulte se kamata nuk është mëkat të ndëshkohej si heretik. Të njëjtat vende tani jetojnë me të.
Një masë morale e vendosur nga çdo brez nuk mund ta gjykojë atë brez.
Shpallja jep një masë që nuk përkulet sipas kohëve. Kurani e ndaloi kamatën, huadhënien me interes, në shekullin e shtatë, dhe e ndalon ende.
Kjo jetë është provë, dhe çdo padrejtësi do të peshohet me drejtësi të plotë në Ditën e Gjykimit.