Qısa cavab
Sözlərin göstərdiyi mənada yox. Buddist mətnlər öz sözünü işlədir: dukkha həm əzab, həm də qanedici olmama deməkdir. Birinci xütbə doğuşu, qocalığı, xəstəliyi və ölümü dukkha adlandırır. Dhammapada deyir ki, bütün hallar dukkhadır. Lakin eyni mətnlər xoş hissin real olduğunu qəbul edir. İslam bütün həyatın əzab olduğunu demir. Onun cavabı budur ki, həyat içində yaxşılıq və çətinlik olan sınaqdır. Hər iki din razıdır ki, bu dünya keçib gedir. Həqiqi fərq çarədədir. Buddizm ehtirası və yenidən doğuş dövrəsini bitirməyi deyir. Quran qəlbi keçib getməyən Birə döndərməyi deyir. Yer üzündə olan hər şey məhv olacaq, Rəbbinizin Üzü isə baqi qalacaq.
Tam izah
Birinci xütbə dukkha ilə nəyi nəzərdə tutur
Buddizmin iki böyük qolu var. Theravada Pali mətnlərinə tabedir, Mahayana əlavə sutralar qoşur. Bu səhifə Theravadanın Buddanın sözü saydığı Pali mətnlərindən sitat gətirir. Bu mətnlərin danışdığı kimi, birinci xütbədə Budda əzabın nəcib həqiqətini adlandırır. Yenidən doğuş, qocalıq, xəstəlik və ölüm əzabdır. Xoşlanmadığına bağlanmaq, xoşladığından ayrılmaq və istədiyini almamaq da əzabdır. Qısası, o deyir ki, beş tutunan yığın əzabdır. Bunlar insanın ‘mənim’ kimi tutunduğu beş hissəsidir: forma (bədən), hiss, qavrayış, seçimlər və şüur. Söz dukkhadır və ağrıdan genişdir. O, əzab deməkdir və gəlib gedən hər şeyin qanedici olmayan təbiəti deməkdir. Başqa sutta, söhbət, deyir ki, forma ləzzətlidir və varlıqların ona çəkilməsinin səbəbi budur. O, həmçinin deyir ki, forma ağrılıdır və onlardan məyus olmalarının səbəbi budur. Deməli, mətnlər hər anın ağrıtdığını demir.
“Əzabın nəcib həqiqəti budur. Yenidən doğulma əzabdır; qocalıq əzabdır; xəstəlik əzabdır; ölüm əzabdır; xoşlanmadığınla birlikdə olmaq əzabdır; xoşladığından ayrılmaq əzabdır; istədiyini ala bilməmək əzabdır. Qısası, beş yapışma yığını əzabdır.”
“Mahali, forma tamamilə ağrılı olsaydı, ağrıya batmış və ləzzətə batmamış olsaydı, hissiyyatlı varlıqlar ona həvəslənməzdi. Lakin forma ləzzətli, ləzzətə batmış və ağrıya batmamış olduğu üçün hissiyyatlı varlıqlar ona həvəslənir. Ona həvəsləndikləri üçün ona qapılır və beləcə pozulurlar.”
“Mahali, forma tamamilə ləzzətli, ləzzətə batmış və ağrıya batmamış olsaydı, hissiyyatlı varlıqlar ondan bezməzdi. Lakin forma ağrılı, ağrıya batmış və ləzzətə batmamış olduğu üçün hissiyyatlı varlıqlar ondan bezir. Bezəndə istək solur. İstək solanda onlar təmizlənirlər.”
Bütün hallar keçici və əzabdır
Dhammapada Theravadanın Buddanın təlimi saydığı misralar toplusudur. 277-ci misra deyir ki, bütün hallar keçicidir. 278-ci misra deyir ki, bütün hallar əzabdır. Burada ‘hallar’ səbəblərlə bir araya gətirilib sonra keçib gedən şeylər deməkdir. Hər iki misrada bunu hikmətlə görən əzabdan məyus olur və bu, təmizliyə aparan yoldur. Deməli, buddist iddiası genişdir. O, gəlib gedən hər şey barədədir və əhval-ruhiyyəni təsvir etmir.
“Bütün hallar keçicidir— bu, hikmətlə görüləndə insan əzabdan bezir: təmizliyin yolu budur.”
“Bütün hallar əzabdır— bu, hikmətlə görüləndə insan əzabdan bezir: təmizliyin yolu budur.”
İkisinin razı olduğu yer: bu dünya keçib gedir
İslam dünyanın keçib getməsini mübahisə etmir. Quran dünya həyatını oyun və əyləncə, bəzək və mal-övladda yarış adlandırır. O, onu bitki bitirən yağışa bənzədir, bitki saralır, quruyur və ovulur. O deyir ki, yer üzündə olan hər şey məhv olacaq. Burada Quran və Dhammapada eyni danışır: gəlib gedən şey qəlbin son evi ola bilməz. Onlar qəlbin bununla nə etməli olduğunu soruşanda ayrılmağa başlayır.
“Bilin ki, dünya həyatı oyun, əyləncə, bər-bəzək, aranızda öyünmək, var-dövləti və oğul-uşağı çoxaltmaqdan ibarətdir. Bu elə bir yağışa bənzəyir ki, ondan əmələ gələn bitki əkinçiləri heyran edir. Sonra o quruyur və sən onun sapsarı olduğunu görürsən. Sonra isə o çör-çöpə dönür. (Kafirlər və münafiqlər üçün) axirətdə şiddətli əzab, (möminlər üçün isə) Allahdan bağışlanma və razılıq vardır. Dünya həyatı aldadıcı ləzzətdən başqa bir şey deyildir.”
“Yer üzündə olan hər kəs fanidir. Yalnız cəlal və ikram sahibi olan Rəbbinin Üzü əbədidir.”
“Bütün hallar keçicidir— bu, hikmətlə görüləndə insan əzabdan bezir: təmizliyin yolu budur.”
Ayrıldıqları yer: çarə
Birinci xütbə əzabın səbəbini ehtiras adlandırır. O, əzabın sonunu həmin ehtirasın heç bir qalıq qoymadan solması adlandırır. O, həmçinin deyir ki, bu ehtiras gələcək həyatlara aparır, ona görə onu bitirmək yenidən doğuş dövrəsini bitirir. Quran başqa çarə verir. Yer üzündə olan hər şey məhv olacaq, Rəbbinizin Üzü isə baqi qalacaq. Deməli, qəlb keçib gedəndən keçib getməyən Birə döndərilir. Quran qəlbin harada rahatlıq tapdığını da deyir: Allahın (﷾) zikrində. O, insandan istəyi kəsib atmağı istəmir. O, nəfsi aşağı istəklərdən saxlamağı istəyir və belə edənə Cənnəti vəd edir.
“Əzabın mənşəyinin nəcib həqiqəti budur. Bu, gələcək həyatlara aparan, zövq və tamahla qarışıq, hara qonursa orada ləzzət alan ehtirasdır. Yəni hissi ləzzətlərə ehtiras, davamlı varlığa ehtiras və yoxluğa ehtiras. Əzabın sona çatmasının nəcib həqiqəti budur. Bu, həmin ehtirasın heç bir qalıq qoymadan solması və sona çatması; onu vermək, buraxmaq, azad etmək və ona yapışmamaqdır.”
“Yer üzündə olan hər kəs fanidir. Yalnız cəlal və ikram sahibi olan Rəbbinin Üzü əbədidir.”
“Bunlar, iman gətirənlər və qəlbləri Allahı zikr etməklə rahatlıq tapanlardır. Bilin ki, qəlblər yalnız Allahı zikr etməklə rahatlıq tapar.”
“Amma kim Rəbbinin hüzurunda durmaqdan qorxubsa və nəfsə istəyini yasaq edibsə, şübhəsiz ki, Cənnət onun məskənidir.”
Evi tərk etməklə yox
İkisi yolun harada daha yaxşı gedildiyində də ayrılır. Budda dünyəvi insanlara saxlamaq üçün beş əmr verib. Lakin Pali mətnləri evsiz həyatı daha yuxarı sıralayır. Təlimi eşidən ev sahibi düşünür: “Evdə həyat dar və çirklidir, dünyadan əl çəkmiş həyat isə geniş açıqdır. Evdə yaşayan üçün ruhani həyatı cilalanmış balıqqulağı kimi tam dolu və təmiz sürmək asan deyil.” Beləliklə, o, sərvətindən və ailə çevrəsindən əl çəkir, başını qırxır və cübbə geyinir. Buddanın özü gənc ikən evdən çıxıb. İslamda ailəni arxada qoyan daha uca yol yoxdur. Quran deyir ki, Allah (﷾) Muhəmməddən (ﷺ) əvvəl elçilər göndərib “və onlara zövcələr və övladlar verdik”. O deyir ki, bəzi sonrakı ardıcılların uydurduğu rahiblik Allah (﷾) tərəfindən əmr edilməyib. Üç adam bir dəfə əbədi bütün gecəni namaz qılmağa, fasiləsiz oruc tutmağa və heç vaxt evlənməməyə and içdi. Peyğəmbər (ﷺ) onlara dedi ki, o, Allahdan (﷾) onlardan çox qorxur, lakin oruc tutur və iftar edir, namaz qılır və yatır və evlənir. O dedi ki, onun yolundan üz döndərən ondan deyil. O, ömrünün sonuna qədər Ramazanın son on günündə ibadət üçün məsciddə qalırdı, ona görə tənhalığın da müddətli yeri var. O, ər, ata, hakim və başçı idi və Quran onu “gözəl örnək” adlandırır. Onun yolu hər kəs tərəfindən, evdə və həyatın hər sahəsində yaşana bilər.
“Bu, nəcib şagirdin canlıları öldürməməsi, oğurluq etməməsi, cinsi pozğunluq etməməsi, yalan danışmaması, pivə, şərab və içki kimi məstedicilər qəbul etməməsidir.”
“Evdə həyat dar və çirklidir, dünyadan əl çəkmiş həyat isə geniş açıqdır. Evdə yaşayan üçün ruhani həyatı cilalanmış balıqqulağı kimi tam dolu və təmiz sürmək asan deyil.”
“Saçımı və saqqalımı qırxdım, sarı paltar geyindim və dünyəvi həyatdan evsizliyə çıxdım.”
“Biz səndən əvvəl də elçilər göndərdik və onlara zövcələr və övladlar verdik. Heç bir elçi Allahın izni olmadan bir ayət gətirə bilməz. Hər zamanın bir kitabı var.”
“Sonra onların ardından ardıcıl olaraq elçilərimizi yolladıq. Sonra Məryəm oğlu İsanı göndərib ona İncil bəxş etdik. Onun ardınca gedənlərin qəlblərinə şəfqət və mərhəmət saldıq. Rahibliyi isə onlar özlərindən icad etdilər. Biz onu (rahibliyi) vacib buyurmamışdıq. Onlar bunu Allahın razılığını qazanmaq üçün etdilər, lakin ona lazımınca riayət etmədilər. Biz onlardan iman gətirənlərin mükafatlarını verdik. Onların çoxu isə fasiqlərdir.”
Ənəs ibn Malik rəvayət edir ki, üç kişi Peyğəmbərin (ﷺ) ibadəti barədə soruşdu və öz ibadətlərini az saydı. Biri həmişə bütün gecəni namaz qılmağa, biri fasiləsiz hər gün oruc tutmağa, biri isə qadınlardan uzaq durub heç vaxt evlənməməyə söz verdi. Peyğəmbər onlara dedi ki, o, Allahdan onlardan çox qorxur, lakin oruc tutur və açır, namaz qılır və yatır, evlənir. O dedi: yolumdan üz döndərən məndən deyil.
Peyğəmbərin (ﷺ) arvadı Aişə rəvayət edir ki, o, Allah canını alana qədər Ramazanın son on günündə ibadət üçün məsciddə qalırdı (‘etikaf’), arvadları da ondan sonra bu əmələ davam ediblər.
“Xeyr, sənin Rəbbinə and olsun ki, onlar öz aralarında baş verən ixtilaflarda səni hakim təyin etməyincə, sonra da verdiyin hökmlərə görə özlərində bir sıxıntı duymadan sənə tam şəkildə təslim olmayınca iman gətirmiş olmazlar.”
“Allahın Rəsulunda sizlər, Allaha və Axirət gününə ümidini bağlayanlar və Allahı çox zikr edənlər üçün gözəl örnək vardır.”
Həyat içində yaxşılıq və çətinlik olan sınaqdır
Quran bütün həyatın əzab olduğunu demir. O deyir ki, Allah (﷾) hansımızın əməlcə yaxşı olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradıb. O deyir ki, O, insanları xeyirlə də, şərlə də sınayır. Bu dünyanın yaxşı şeyləri Allahın (﷾) gözəl nemətləridir və heç kəsin onları qadağan etməyə haqqı yoxdur. Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, möminin işi təəccüblüdür, çünki onun hamısı onun üçün xeyirdir. Rahatlıqda şükür edir, çətinlikdə səbir edir. Burada iki din fərqlənir. Birinci xütbə ifrat ləzzətlə özünə işgəncə arasında orta yol öyrədir. Lakin Pali mətnləri keçib gedən hər şeyi sonda dukkha sayır. Başqa sutta deyir ki, ləzzət varlıqları çəkib bağlayan şeydir. İslam həyatın yaxşı şeylərini Allahın (﷾) nemətləri və şükür sınağı adlandırır.
“Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Biz sizi sınamaq üçün şər və xeyirlə imtahana çəkirik. Siz ancaq Bizə qaytarılacaqsınız!”
“De: “Allahın Öz qulları üçün yaratdığı zinəti və təmiz ruziləri kim haram etmişdir?” De: “Bunlar dünya həyatında, (xüsusilə də) Qiyamət günü yalnız möminlərə məxsusdur”. Biz dərk edən qövm üçün ayələri belə izah edirik.”
Süheyb rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: möminin işi heyrətamizdir, çünki hamısında onun üçün xeyir var və bu, mömindən başqa heç kim üçün belə deyil: xoş bir şey baş verəndə şükür edir və bu, onun üçün xeyirdir; çətinlik gələndə səbr edir və bu, onun üçün xeyirdir.
“Dilənçi rahiblər, dünyadan əl çəkən bu iki ifrata getməməlidir. Hansı ikisinə? Alçaq, kobud, adi, nəcib olmayan və mənasız olan hissi ləzzətlərə qapılmaq. Və ağrılı, nəcib olmayan və mənasız olan özünə işgəncə verməyə qapılmaq.”
“Mahali, forma tamamilə ağrılı olsaydı, ağrıya batmış və ləzzətə batmamış olsaydı, hissiyyatlı varlıqlar ona həvəslənməzdi. Lakin forma ləzzətli, ləzzətə batmış və ağrıya batmamış olduğu üçün hissiyyatlı varlıqlar ona həvəslənir. Ona həvəsləndikləri üçün ona qapılır və beləcə pozulurlar.”
“Bütün hallar əzabdır— bu, hikmətlə görüləndə insan əzabdan bezir: təmizliyin yolu budur.”
Çətinlik realdır və boşa getmir
İslam ağrını qeyri-real adlandırmır. Quran deyir ki, möminlər qorxu, aclıq və itki ilə sınanacaq. O, “Biz, Allaha məxsusuq və biz yalnız Ona qayıdacağıq!” deyənləri tərifləyir. Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, müsəlmana çatan heç bir yorğunluq, xəstəlik, kədər və zərər, hətta tikan batması da yoxdur ki, Allah (﷾) onunla onun bəzi günahlarını silməsin. Quran deyir ki, hər çətinliklə birlikdə asanlıq var. O, möminə köməyi harada axtarmağı da deyir: səbir və namazla. “Allah niyə əzaba icazə verir?” səhifəsi ağrının səbəblərini tam araşdırır.
“Biz sizi bir az qorxu, bir az aclıq, bir az da mal-dövlət, insan və məhsul itkisi ilə sınayarıq. Səbir edənləri müjdələ. O kəslər ki, onlara bir müsibət üz verdikdə: “Biz, Allaha məxsusuq və biz yalnız Ona qayıdacağıq!”– deyirlər. Onlara öz Rəbbi tərəfindən məğfirət və rəhmət vardır. Məhz onlar doğru yolda olanlardır.”
Əbu Səid əl-Xudri və Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: müsəlmana heç bir yorğunluq, xəstəlik, kədər, qüssə, əziyyət və ya sıxıntı, hətta tikanın batması belə toxunmaz ki, Allah bunun sayəsində onun bəzi günahlarını silməsin.
“Şübhəsiz ki, çətinliklə bərabər bir asanlıq vardır. Əlbəttə ki, çətinliklə bərabər bir asanlıq vardır.”
“Ey iman gətirənlər! Səbir etmək və namaz qılmaqla (Allahdan) kömək diləyin. Həqiqətən, Allah səbir edənlərlədir!”
| Sual | Pali mətnlərində | Quranda |
|---|---|---|
| Bu dünya keçirmi? | Bəli. Bütün hallar fanidir. | Bəli. Yer üzündə hər şey məhv olacaq. |
| Həyatın yaxşı şeyləri nədir? | Ləzzət varlıqları cəlb edib bağlayandır. | Allahın (﷾) hədiyyələri və şükür sınağı. |
| Çarə nədir? | Arzunu və onunla yenidən doğuşu bitirmək. | Qalan Birə üz tutun. Qəlblər Onu zikr etməklə rahatlıq tapır. |
| Yol ən yaxşı harada gedilir? | Evsiz həyat daha üstün sayılır. | Evdə: ailəni tərk edən daha uca yol yoxdur. |
| Çətinlik nədir? | Yenidən doğuş, qocalıq, xəstəlik və ölüm əzabdır (dukkha). | Günahların silindiyi sınaq. Çətinliklə birlikdə asanlıq gəlir. |
Bütöv həyat yolu və dəvət
İslam kədərli qəlbə iman, ibadət və xarakterlə birlikdə cavab verir. Bu, baqi qalan Rəbbə iman, namaz, zikr, səbir və şükür deməkdir. Quran deyir ki, Muhəmməd (ﷺ) bütün məxluqlara rəhmət olaraq göndərilib. O, gözüyumulu qəbul edilməyi istəmir. O, oxucudan onu diqqətlə nəzərdən keçirməyi istəyir. O deyir ki, Allahdan (﷾) olmasaydı, onda çoxlu ixtilaf olardı. Müsəlmanlar hər oxucunu, buddistləri də, Qurana və onu gətirən son Peyğəmbərə (ﷺ) baxmağa dəvət edir.
“Biz səni ancaq aləmlərə rəhmət olaraq göndərdik.”
“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”
Altı cavab cavablandırılıb
Samyutta Nikaya 56.11 — Bağlı söhbətlər, 56-cı fəsil, 11-ci söhbət (Dhamma təkərinin fırladılması), seqmentlər 4.1-4.2
“Əzabın nəcib həqiqəti budur. Yenidən doğulma əzabdır; qocalıq əzabdır; xəstəlik əzabdır; ölüm əzabdır; xoşlanmadığınla birlikdə olmaq əzabdır; xoşladığından ayrılmaq əzabdır; istədiyini ala bilməmək əzabdır. Qısası, beş yapışma yığını əzabdır.”
Nə üçün istinad olunub
Budda heç vaxt bütün həyatın əzab olduğunu deməyib. Dukkha qanedici olmama deməkdir və birinci həqiqət beş tutunan yığından danışır. Başlığınız müqəvva qurur.
Cavab
Bu, ədalətlidir və bu səhifə oradan başlayır. Başlıq insanların soruşduğudur, ona görə qalır, lakin cavab Buddanın öz sözlərindən başlayır. Dukkha ağrıdan genişdir və mətnlər xoş hissin real olduğunu qəbul edir (SN 22.60). İslam da bütün həyatın əzab olduğunu demir. O deyir ki, həyat xeyir və şərlə sınaqdır (21:35) və bu dünya keçib gedir (57:20).
Nəticə — Hər ikisi dünyanın keçib getdiyini və dukkhanın daimi ağrı olmadığını deyir. Fərq qəlbə bununla nə etməsinin deyilməsindədir.
Samyutta Nikaya 22.60 — Bağlı söhbətlər, 22-ci fəsil, 60-cı söhbət (Mahali ilə), seqmentlər 5.1-5.3
“Mahali, forma tamamilə ağrılı olsaydı, ağrıya batmış və ləzzətə batmamış olsaydı, hissiyyatlı varlıqlar ona həvəslənməzdi. Lakin forma ləzzətli, ləzzətə batmış və ağrıya batmamış olduğu üçün hissiyyatlı varlıqlar ona həvəslənir. Ona həvəsləndikləri üçün ona qapılır və beləcə pozulurlar.”
Nə üçün istinad olunub
Ləzzət realdır, lakin bizi ehtirasa çəkən məhz odur. Həyatın yaxşı şeylərindən zövq almaq bizi yenidən doğuş dövrəsinə daha möhkəm bağlayır.
Cavab
İslam keçici həyatın axirətdən uzaqlaşdırmasına qarşı xəbərdar edir (75:20-21). Lakin o, həyatın yaxşı şeylərini tələ adlandırmır. O, onları Allahın (﷾) gözəl nemətləri adlandırır (7:32). Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, rahatlıqda mömin şükür edir və bu, onun üçün xeyirdir. Təhlükə nemətdə yox, Verəni unutmaqdadır.
Nəticə — Buddizm keçici ləzzəti sonda dukkha sayır. İslam ona nemət və şükür sınağı kimi baxır.
Dhammapada 278 — Yol, 278-ci şeir
“Bütün hallar əzabdır— bu, hikmətlə görüləndə insan əzabdan bezir: təmizliyin yolu budur.”
Nə üçün istinad olunub
Bütün hallar əzabdır, sizin Cənnətiniz də haldır. Düzəldilən hər şey keçib getməlidir, ona görə o, əzabın sonu ola bilməz.
Cavab
Quran razıdır ki, yer üzündə olan hər şey məhv olacaq və o, baqi qalanı adlandırır: Rəbbin Üzü (55:26-27). Cənnət barədə deyir ki, onun əhlinə yorğunluq toxunmur və onlardan heç vaxt çıxmaq istənilməyəcək (15:48). Nirvananın Cənnətdən yaxşı olub-olmaması “Nirvana Cənnətdən yaxşıdırmı?” səhifəsində araşdırılır.
Nəticə — İslam yer üzündə hər şeyin keçib getdiyini qəbul edir və baqi qalana işarə edir.
Samyutta Nikaya 56.11 — Bağlı söhbətlər, 56-cı fəsil, 11-ci söhbət (Dhamma təkərinin fırladılması), seqmentlər 4.3-4.7
“Əzabın mənşəyinin nəcib həqiqəti budur. Bu, gələcək həyatlara aparan, zövq və tamahla qarışıq, hara qonursa orada ləzzət alan ehtirasdır. Yəni hissi ləzzətlərə ehtiras, davamlı varlığa ehtiras və yoxluğa ehtiras. Əzabın sona çatmasının nəcib həqiqəti budur. Bu, həmin ehtirasın heç bir qalıq qoymadan solması və sona çatması; onu vermək, buraxmaq, azad etmək və ona yapışmamaqdır.”
Nə üçün istinad olunub
Allahla olmaq istəmək davamlı varlıq ehtirasıdır. Siz bir ehtirası başqası ilə dəyişmisiniz.
Cavab
Pali mətnləri hər istəyi qınamır. Ananda deyir ki, Buddanın yolunun məqsədi istəkdən əl çəkməkdir. Lakin yolun özü həmin məqsədə istəklə gedilir və istək məqsədə çatanda solur (SN 51.15). Buddist deyə bilər ki, bu, ehtiras (tanha) yox, xeyirli arzudur (chanda). İslam oxşar xətt çəkir. O, keçici həyatı sevib axirəti tərk etməyi qınayır (75:20-21), nəfsi aşağı istəklərdən saxlayır (79:40-41) və Allah (﷾) sevgisini tərifləyir (2:165). Birinci xütbədə ehtiras “hara qonursa orada ləzzət alan”dır: o, bir şeydən digərinə keçir. Cənnətdə onun əhli heç bir dəyişiklik istəmir (18:107-108).
Nəticə — Mübahisə qəlbin nəyi axtarması üstündədir. Hər ikisi keçib gedənə tutunmağa qarşı xəbərdar edir və İslam baqi qalan Birin adını çəkir (55:26-27).
Dhammapada 276 — Yol, 276-cı şeir
“İşi özünüz görməlisiniz, Dərk Edənlər yalnız yolu göstərir.”
Nə üçün istinad olunub
Buddalar yalnız yolu göstərir və onu özümüz gedirik. İslamın Allaha üz tutması işi görmək əvəzinə başqasına söykənir.
Cavab
İslam da hər canı öz işinə tabe edir. Allah (﷾) heç kəsə gücündən artıq yük qoymur və hər kəs qazandığı yaxşılığı alır (2:286). Lakin o, insanı işdə tək qoymur. O, ona köməyi səbir və namazla axtarmağı deyir, çünki Allah (﷾) səbir edənlərlədir (2:153).
Nəticə — Hər ikisi səy istəyir. İslam əlavə edir ki, yolçu kömək istəyə bilər və Allah (﷾) onunladır.
Quran 21:35 — əl-Ənbiya surəsi, ayə 35
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Biz sizi sınamaq üçün şər və xeyirlə imtahana çəkirik. Siz ancaq Bizə qaytarılacaqsınız!”
Nə üçün istinad olunub
Əzabı sınaq adlandırmaq onu azaltmır. Məxluqlarını ağrı ilə sınayan Tanrı çarə deyil, Buddizm isə heç olmasa onun sonunu təklif edir.
Cavab
İslam ağrını qeyri-real adlandırmır. O deyir ki, çətinlik səbirlə qarşılanır və boşa getmir (Buxari 5641) və hər çətinliklə birlikdə asanlıq var (94:5-6). O, həmçinin deyir ki, heç kəsə gücündən artıq yük verilmir (2:286). Cənnətdə onun əhli deyir ki, Allah (﷾) onlardan bütün kədəri götürüb (35:34). Ağrının səbəbləri, günahsızların və heyvanların ağrısı da daxil olmaqla, “Allah niyə əzaba icazə verir?” səhifəsində araşdırılır.
Nəticə — İslam ağrının real olduğunu qəbul edir. O deyir ki, ağrı boşa getmir və asanlıq onunla birlikdə gəlir.
Baxışlar
Buddist təlimi (Pali mətnləri)
Buddist oxucu deyəcək ki, başlıq Buddanın öyrətdiyi deyil. Dukkha hər anda ağrı yox, qanedici olmamadır. Ləzzət realdır, lakin keçib gedənə ehtiras dukkhanın səbəbidir və ehtirası bitirmək onu bitirir. Düzəldilmiş və keçib gedən hər şey dukkhadır, ona görə onun sonu insanın öz işi ilə qazanılmalıdır. İslamın Allaha üz tutması bir ehtiras daha kimi sual altına alınır.
Birinci xütbədə Budda deyir ki, yenidən doğuş, qocalıq, xəstəlik və ölüm dukkhadır. Qısası, o deyir ki, beş tutunan yığın dukkhadır. Dukkha ağrı ilə yanaşı qanedici olmama deməkdir, ona görə Budda hər anın işgəncə olduğunu öyrətməyib.
Təkzib
Qəbul edilir və bu səhifə də belə deyir. Dukkha ağrıdan genişdir. Quran da bu dünyanın mallarını aldanış adlandırır və qəlblərin Allahın (﷾) zikri ilə rahatlıq tapdığını deyir. O, həmçinin deyir ki, həyatda çətinliklə yanaşı yaxşılıq da var.
Budda SN 22.60-da deyir ki, forma ləzzətlidir və varlıqların ona çəkilməsinin səbəbi budur. Sonra onlar ona qapılır və pozulur. Xoş hiss realdır, lakin o, bağlayan yemdir.
Təkzib
Sutta ləzzətin real olduğunu qəbul edir. Quran həyatın yaxşı şeylərini Allahın (﷾) nemətləri və şükür sınağı adlandırır. Qüsur nemətdə yox, Verəni unutmaqdadır.
Əzab ehtirasdan yaranır: hissi ləzzətlərə ehtirasdan, davamlı varlığa ehtirasdan və yoxluğa ehtirasdan. Bu ehtiras solub sona çatanda əzab bitir.
Təkzib
Qəbul edək ki, keçib gedənə tutunmaq pis bitir: Quran keçici həyatı sevib axirəti tərk etməyə qarşı xəbərdar edir. Lakin o, insandan bütün istəyi kəsməyi istəmir. O, nəfsi aşağı istəklərdən saxlamağı və daha yuxarı hədəfləməyi istəyir.
Dhammapada 277 və 278 deyir ki, bütün hallar keçicidir və bütün hallar əzabdır. Bu baxışa görə, düzəldilmiş və keçib gedən heç nə, hətta cənnət də, əzabı bitirə bilməz.
Təkzib
Quran razıdır ki, yer üzündə olan hər şey məhv olacaq. Sonra o, baqi qalanı adlandırır: Rəbbin Üzü. Cənnət barədə deyir ki, onun əhlinə yorğunluq toxunmur və onlardan heç vaxt çıxmaq istənilməyəcək.
Allahla olmaq istəmək yenə də birinci xütbənin əzab səbəbi adlandırdığı varlıq ehtirasıdır. İslam bir ehtirası başqası ilə dəyişir.
Təkzib
Ananda brəhmən Unnabhaya dediyi kimi, Buddanın yolu məqsədinə istəklə gedilir (SN 51.15). Buddist bunu ehtiras yox, xeyirli arzu adlandıra bilər. İslam oxşar xətt çəkir: o, nəfsin aşağı istəklərini saxlayır və Allah (﷾) sevgisini tərifləyir.
Ehtirası evdən və ailədən uzaqda bitirmək daha asandır. Pali mətnləri evdə həyatı dar və çirkli, dünyadan əl çəkmiş həyatı geniş açıq adlandırır (DN 2).
Təkzib
Quran deyir ki, Allah (﷾) elçilərinə zövcələr və övladlar verib. O deyir ki, rahiblik Onun tərəfindən əmr edilməyib (13:38; 57:27). Peyğəmbər (ﷺ) evlənib və onun yolundan üz döndərənin ondan olmadığını demişdir (Buxari 5063). İslamda sınaq insanları tərk etməklə yox, evdə və insanlar arasında qarşılanır.
Budda Dhammapadada deyir ki, ardıcılları işi özləri görməlidir və Buddalar yalnız yolu göstərir. Əzabın sonu insanın öz səyi ilə qazanılır.
Təkzib
İslam da hər canı öz işinə tabe edir və heç kəsə gücündən artıq yük qoymur. O əlavə edir ki, kömək səbir və namazla axtarılır. Çünki Allah (﷾) səbir edənlərlədir.
İslam baxışı
İslam bütün həyatın əzab olduğunu demir. Həyat içində yaxşılıq və çətinlik olan sınaqdır və bu dünya keçib gedir. Qəlb keçib gedəndən baqi qalan Birə döndərilir və kömək səbir və namazla axtarılır. İman, ibadət və xarakter birlikdə bir həyat tərzidir.
Quran dünya həyatını oyun, bəzək və mal-övladda yarış adlandırır. O deyir ki, yer üzündə olan hər şey məhv olacaq.
Allah (﷾) hansımızın əməlcə yaxşı olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradıb. O, insanları xeyirlə də, şərlə də sınayır.
Bu dünyanın yaxşı şeyləri Allahın (﷾) nemətləridir. Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, mömin rahatlıqda şükür edir və çətinlikdə səbir edir. O demişdir ki, hər ikisi onun üçün xeyirdir.
Çətinlik realdır və boşa getmir. Müsəlmana çatan heç bir zərər yoxdur ki, Allah (﷾) onunla onun bəzi günahlarını silməsin və hər çətinliklə birlikdə asanlıq var.
Qəlblər Allahın (﷾) zikri ilə rahatlıq tapır. Yer üzündə hər şey məhv olanda Rəbbin Üzü baqi qalacaq.
Quran mömindən nəfsi aşağı istəklərdən saxlamağı istəyir. O, köməyi səbir və namazla axtarmağı istəyir.
İslamda ailəni arxada qoyan daha uca yol yoxdur. Allah (﷾) elçilərinə zövcələr və övladlar verib və rahiblik əmr edilməyib. Peyğəmbər (ﷺ) evlənib ailə böyüdüb və o, möminlər üçün örnəkdir.
Cənnətdə onun əhlinə yorğunluq toxunmur və onlardan heç vaxt çıxmaq istənilməyəcək.