Bütün həqiqəti necə bilə bilərik?

Qısa cavab

Yalnız hər şeyi tək bilən Allahın (﷾) bildirdiyi qədər. Cayn təlimi hesab edir ki, bütün həqiqəti yalnız hər şeyi bilən görür. O deyir ki, son Tirthankara (müəllim) Mahavira belə bilən olub. Cayn ənənəsinin iki əsas qolundan biri olan Svetambaraların müqəddəs mətni deyir ki, o, “dünyadakı bütün canlı varlıqların bütün hallarını” bilir və görürdü. Çoxlu cəhətlər təlimi olan anekantavada əlavə edir ki, belə biliyi olmayan hər kəs yalnız hissəni görür. Lakin caynlar hesab edir ki, dünyanın bu hissəsində bu dövrdə heç kim bu biliyə çatmır. Onlar hər iki cayn ənənəsinin qismən itdiyini dediyi və ortaq olmadığı kitablara güvənir. İslam öyrədir ki, heç bir məxluq, hətta peyğəmbər də hər şeyi bilmir. Allah (﷾) Quranı Peyğəmbər Muhəmmədə (ﷺ) vəhy etdi, o, onu çatdırdı və Allah (﷾) onu qoruyacağını vəd etdi.

Tam izahı oxuyun

Tam izah

Caynların başlanğıc nöqtəsi: hər şeyi bilən

Caynlar hesab edir ki, son Tirthankara, yəni Cina olan Mahavira Kevalin, hər şeyi bilən olub. Kalpa Sutra iki əsas cayn ənənəsindən biri olan Svetambaraların müqəddəs mətnidir. O deyir ki, Mahavira “dünyadakı bütün canlı varlıqların bütün hallarını” bilir və görürdü. Yenə Svetambara mətni olan Acaranga da eyni şeyi deyir. Digər əsas ənənə olan Diqambaralar bu təlimi öz kitablarından götürür. Cayn alimi Padmanabh Jaini bu biliyi hər mövcud şeyin bütün keyfiyyətləri və halları ilə dərk edilməsi kimi təsvir edir. O, Diqambara əsərinə, Amritaçandranın Tattvarthasarasına istinad edir. Deməli, cayn təlimi hesab edir ki, bütün həqiqət var və hər şeyi bilən onu görür.

“ondan heç bir sirr gizli olmayan Arhat dünyadakı bütün canlı varlıqların bütün hallarını, hər anda nə düşündüklərini, dediklərini və ya etdiklərini bilir və görürdü.”

Hermann Jacobi, 1884, Sacred Books of the East 22, ictimai mülkiyyət

“o, bütün dünyada bütün canlı varlıqların bütün hallarını gördü və bildi.”

Hermann Jacobi, 1884, Sacred Books of the East 22, ictimai mülkiyyət

Jaini cayn təlimində beş bilik növünün ən yüksəyi olan kevalanı mütləq hər şeyi bilmə, hər mövcud şeyin bütün keyfiyyətləri və modusları (halları) ilə dərk edilməsi kimi təsvir edir (s. 122). Bunun üçün o, sanskritcə Diqambara əsərinə, Amritaçandranın Tattvarthasara 1.30-31-ə istinad edir; orada kevala bilik köməksiz (asahaya), maneəsiz (niravarana) və bütün şeylərə çatan (sarvabhavaga) kimi təsvir olunur (s. 122, qeyd 43). O izah edir ki, hər şeyi bilmə (kevalajnana) ruhun öz bilik keyfiyyətinin kamilləşmiş halıdır (s. 91).

Padmanabh S. Jaini, The Jaina Path of Purification, University of California Press, 1979 (Motilal Banarsidass reprint, Delhi, 2001; page numbers as in the reprint; archive.org/details/mard-the-jaina-path-of-purification-by-padmanabh-s-jain), p. 91 and p. 122 with n. 43. Copyrighted; summarised here.

Çoxlu cəhətlər: qismən baxış niyə yetərsizdir

Cayn müəllimləri hesab edir ki, hər şeyin saysız keyfiyyətləri və dəyişən halları var. Deməli, hər şeyi bilməyən adi insan şeyi bütövlükdə görə bilməz. Bu, çoxlu cəhətlər təlimi olan anekantavadadır. Qismən baxışa naya, yəni baxış nöqtəsi deyilir. Naya qismən baxış kimi etibarlıdır. O, bütün həqiqət kimi tutulanda yalan olur və caynlar buna ekanta, yəni birtərəflilik deyir. Hər iki ənənənin özünə aid etdiyi Siddhasena Divakara bu barədə traktat yazıb. Syadvada ifadənin hansı baxımdan doğru olduğunu göstərmək üçün ona syat, ‘bir baxımdan’ sözünü əlavə edir.

Jaini izah edir ki, cayn təlimində hər mövcud şey keyfiyyətləri olan substansiyadır, keyfiyyətlər isə dəyişən moduslardan keçir. Keyfiyyətlər saysız, modusları isə sonsuz olduğu üçün adi, hər şeyi bilməyən insanın mövcud şeyi bütövlükdə qavraması mümkün deyil. Cayn termini anekanta, çoxşaxəli cəhətlər, bu mürəkkəbliyi ifadə edir (s. 91). Caynlar iddia edir ki, cayn olmayan sistemlər qüsurludur, çünki varlığa yalnız bir cəhətdən (ekanta) baxırlar, məsələn, yalnız əbədi və ya yalnız dəyişən kimi (s. 91-92). Başqa məktəblərin təlimləri həmişə birtərəfli olduqları üçün yanlış kimi təsvir olunur, baxmayaraq ki, caynlar hesab edir ki, onları düzgün perspektivdən cayn sisteminə daxil etmək olar (s. 90).

Jaini yazır ki, cayn başqa məktəbləri birtərəfli olduğuna görə pisləyəndə onların baxışlarının tamamilə yanlış olduğunu demir. Onlar naya, yəni həqiqətin qismən ifadələri kimi görüldükdə doğrudur, yalnız mütləq və müstəsna etibarlılığa malik sayılanda yanlış olur (s. 93). Onun qeydi sanskritcə Svetambara Mallişenanın Hemaçandranın Anyayoqavyavaççedikasının 28-ci beytinə şərhindən sitat gətirir. Orada deyilir ki, ‘o, mövcuddur’ (sat) nayadır, ‘o, yalnız mövcuddur’ (sad eva) isə durnayadır, şeyin başqa xüsusiyyətlərini kənara qoyan qüsurlu nayadır (s. 93, qeyd 8). Syadvada ifadəni ən yaxşı ‘bir baxımdan’ kimi verilən syat və ‘əslində’ mənasında eva ilə məhdudlaşdırır (s. 94).

Jaini yazır ki, hər iki cayn ənənəsinin bərabər şəkildə özünə aid etdiyi yazıçı Siddhasena Divakara (beşinci əsr) Sanmati-sutranı yazıb. Bu qısa prakrit traktatı müxtəlif baxışların (naya) syadvada ruhunda yanaşıldıqda doğru, cayn olmayan sistemlərin mütləqçi (ekanta) tərzində irəli sürüldükdə isə yanlış olduğunu sübut etməyə çalışır. Jaini əlavə edir ki, Vedaların hindu müdafiəçiləri olan mimamsakalar insan cinaların hər şeyi bildiyi barədə cayn iddiasına kəskin etiraz ediblər (s. 83).

Hər dinin haqlı olduğu təlimi deyil

Anekantavada bu gün çox vaxt ‘hər baxış qismən doğrudur, buna görə hər din haqlıdır’ kimi yekunlaşdırılır. Klassik cayn müəllimləri rəqib baxışların qismən baxış kimi həqiqətin bir hissəsini tutduğunu qəbul edib. Jaini yazır ki, belə baxışlar bütün həqiqət kimi tutulanda yalan olur. Caynizm alimi Paul Dundas yazır ki, bu təlim qismən tirthankaraların tam hər şeyi bilməsi iddiasından yaranıb. Cayn məntiqçiləri ondan hindu və buddist sistemlərinin birtərəfli olduğunu göstərmək üçün istifadə edib. Svetambara şərhçisi Mallişena yalnız bir cəhəti iddia edən baxışa qüsurlu baxış deyir. Dundas əlavə edir ki, təlimi hər fikrə dözümlülük kimi oxumaq müasir oxunuşdur. O yazır ki, caynizm ardıcıl olaraq öz yolunu başqalarından üstün sayıb.

Dundas yazır ki, çoxnöqtəlilik (anekantatva) cayn təlimi iki amildən yaranıb: reallığın düzgün anlayışını maariflənməmişlərə ötürən müəllimlər olan tirthankaraların tam hər şeyi bilməsi iddiası və reallığın həm sabitliyi, həm də dəyişikliyi əhatə etməsi baxışı. Hər şeyi bilməyən ruhun verdiyi hər hansı hökm gündəlik məqsədlər üçün kifayətdir, lakin qaçılmaz olaraq qüsurludur. Hər naya, yəni baxış nöqtəsi təkbaşına natamamdır. Syadvada, ‘ola bilər’ təlimi cayn filosofları üçün skeptisizm forması deyildi. Caynların əlində bu üsul hindu və buddist sistemlərinin birtərəfli olduğunu göstərmək üçün işlədilən mübahisə silahına çevrildi. Cayn arqumentinə görə, belə sistemlərdə həqiqətən həqiqətin qismən variantları var, lakin onlar dünyanın çoxcəhətli təbiətinin haqqını tam verə bilmir. Svetambara müəllimi Haribhadra onun ən tanınmış traktatlarından birini yazıb və caynizmin üstünlüyünü müdafiə etməkdən heç vaxt əl çəkməyib.

Paul Dundas, The Jains, 2nd edition, Routledge, London and New York, 2002, chapter 8 (Jain relativism and attitudes towards Hinduism and Buddhism), section The doctrine of manypointedness; read in the archive.org scan (archive.org/details/paul-dundas-the-jains-2003-routledge), which has no page numbers. Copyrighted; summarised here.

Dundas yazır ki, müasir dövrdə bir çox caynlar çoxnöqtəliliyi zorakılıqdan çəkinməyin başqa insanların fikirlərinə dözümlülüyə genişlənməsi kimi oxumağa başlayıblar. O, bunu ümumi dini dözümlülüyü təşviq etmək məqsədi daşımayan bir təlimin xoş niyyətli yanlış oxunuşu adlandırır. O qeyd edir ki, Hindistan dinləri rəqiblərinin sistemlərini çox tənqid edirdi. Diqambara alimi Todarmal (on səkkizinci əsr) hesab edirdi ki, başqa dini ənənədən heç kim qurtuluş üçün lazım olan düzgün münasibətə (samyaktva) çata bilməz. Dundasın yazdığına görə, caynizmin ardıcıl mövqeyi budur ki, o, ən dərin səviyyədə başqa yollardan fərqlidir və üstündür.

Cinanın biliyi indi insanlara necə çatır

Jaini yazır ki, cayn təliminin nüfuzu onun hər şeyi bilən varlıq tərəfindən təbliğ edilməsinə əsaslanır. Lakin dünyanın bu hissəsində bu dövrün son Cinası olan Mahavira yenidən doğulmadan kənara keçib və artıq öyrətmir. Svetambara müqəddəs mətni deyir ki, kamil canlar dünyanın zirvəsində yaşayır. Caynlar hesab edir ki, digər iyirmi Cina indi öyrədir, lakin yalnız Mahavideha kimi uzaq bölgələrdə. Onların ən məşhuru Simandharadır. Svetambara müqəddəs mətnləri Mahavidehada yenidən doğulub orada hər şeyi bilməyə çatmağı təsvir edir. Lakin caynlar belə qəbul etməyə başlayıb ki, Mahaviranın şagirdi Cambudan sonra dünyanın bu hissəsində bu dövrdə heç kim hər şeyi bilməyə çatmır. Deməli, buradakı caynlar Cinanın təlimini yalnız ötürülmüş kitablar vasitəsilə bilir. Hər iki ənənə deyir ki, o kitabların ən köhnəsi olan on dörd Purva itib. Diqambaralar hesab edir ki, əsas kitablar olan Anqalar da itib.

Jaini yazır ki, cayn təlimlərinin nüfuzu son nəticədə onların hər şeyi bilən bir varlıq tərəfindən təbliğ edilməsinə əsaslanır. Cayn müəllimləri iddia edir ki, yalnız cinanın təlimləri ağlın yoxlamasına tab gətirə bilər (s. 89).

“Orada, dünyanın zirvəsində, bütün köçdən azad olmuş və kamilliyin üstün halına çatmış xoşbəxt kamil canlar yaşayır.”

Hermann Jacobi, 1895, Sacred Books of the East 45, ictimai mülkiyyət

Dundas yazır ki, cayn ənənəsi Mahaviranın şagirdi Cambunun ölümündən sonra Bharata (Hindistan) bölgəsində maarifin artıq mümkün olmadığını qəbul etdikcə, Svetambara müqəddəs mətnləri uzaq Mahavideha bölgəsində yenidən doğulub orada maarifə çatmağı təsvir etməyə başlayıb. Svetambara müqəddəs mətni olan İzahların Şərhi deyir ki, Mahavidehada zaman sabitdir, pozğun dünya dövrü yoxdur və orada keçid qurucuları (tirthankaralar) təbliğ edir. Caynlar hesab edir ki, hazırda iyirmi keçid qurucusu, ‘gəzənlər’ (viharamana) Orta Dünyanın, yəni kainatın insanların yaşadığı hissəsinin uzaq bölgələrində yaşayır və öyrədir; onlardan dördü Mahavidehadadır. Ən məşhuru Simandharadır. Ona sədaqət Svetambaralar arasında geniş yayılıb və onuncu əsrin Diqambara müəllifi Devasena Kundakundanın biliyini birbaşa ondan aldığını söyləyən ilk yazıçı olub.

Paul Dundas, The Jains, 2nd edition, Routledge, London and New York, 2002, chapter 9 (Recent developments), section The Kanji Svami Panth; read in the archive.org scan (archive.org/details/paul-dundas-the-jains-2003-routledge), which has no page numbers. Copyrighted; summarised here.

Dundas yazır ki, təxminən eramızın əvvəllərində caynlar qəbul ediblər ki, şagird Cambunun ölümündən sonra bu dövrdə müxtəlif ali ruhani nailiyyətlər, onların arasında aydınlanma (tam hər şeyi bilmə), artıq mümkün deyil. Bundan sonra dini əməl yalnız karmanı yandırmağı deyil, getdikcə yaxşı doğuluş üçün savab qazanmağı da hədəfləyib (6-cı fəsil, açılış səhifəsi, s. 94).

Paul Dundas, The Jains, 2nd ed., Routledge, London and New York, 2002 (2003 reprint), chapter 6 (The ascetic), p. 94 (archive.org/details/paul-dundas-the-jains-2003-routledge). Copyrighted; summarised here.

“həm Svetambaralar, həm Diqambaralar bizə deyirlər ki, Anqalardan başqa, Purvalar adlanan başqa və ehtimal ki, daha köhnə əsərlər olub, onlar əvvəlcə on dörd idi. Bu Purvaların bilgisi tədricən itib, nəhayət, tamamilə yox olub.”

Hermann Jacobi, 1884, Sacred Books of the East 22, ictimai mülkiyyət (adlardakı diakritik işarələr buraxılıb)

“Diqambaralar da Purvaları, üstəlik Anqaları itiriblər”

Hermann Jacobi, 1884, Sacred Books of the East 22, ictimai mülkiyyət (adlardakı diakritik işarələr buraxılıb)

İslamın cavabı: hər şeyi Bilən Allahdan (﷾), Onun qoruduğu

İslamda hər şeyi yalnız Allah (﷾) bilir. “Qeybin açarları Allahın yanındadır. Onları yalnız O bilir.” (6:59). Heç bir məxluq, hətta peyğəmbər də hər şeyi bilmir. Peyğəmbərə (ﷺ) qeybi bilmədiyini deməsi əmr olunub (7:188). Allah (﷾) Öz qeybindən istədiyini “razı qaldığı elçi”yə bildirir (72:26-27). Deməli, Peyğəmbər (ﷺ) qeybdən yalnız Allahın (﷾) ona öyrətdiyini bilirdi və onu çatdırırdı. İnsanlara yalnız “az bir şey” elm verilib (17:85). Onlar Allahın (﷾) elmindən “Onun istədiyindən başqa” heç nə qavraya bilməz (2:255). Allah (﷾) Quranı nazil edib və onu qoruyacağını vəd edib (15:9). Peyğəmbər (ﷺ) vəfat edib, lakin Kitabı qoruyan əbədi diridir. Peyğəmbər (ﷺ) vəfat edəndə Əbu Bəkr insanlara dedi ki, Allah (﷾) diridir və heç vaxt ölmür. Bütün həqiqəti axtaran cayn Quranı oxumağa dəvət olunur. O, Quranın vəhy edildiyi son Peyğəmbəri (ﷺ) tanımağa da dəvət olunur.

“Qeybin açarları Allahın yanındadır. Onları yalnız O bilir. Allah, quruda və dənizdə nələr olduğunu bilir. Yerə düşən elə bir yarpaq yoxdur ki, Allah onu bilməsin. Yerin qaranlıqlarında elə bir toxum, elə bir yaş və ya quru (şey) yoxdur ki, açıq-aydın kitabda (lövhi-məhfuzda) olmasın.”