Qısa cavab
Xeyr. Quran deyir ki, Allah (﷾) İsanı Özünə tərəf qaldırıb və o, öldürülməyib və çarmıxa çəkilməyib (4:157-158). Qadianlı Mirzə Qulam Əhməd Kəşmirdəki qəbir iddiasını 1898-ci ildə çap etdirib. O, bunu 1899-cu ilin aprelində yazılmış kitabda açıqlayıb. Həmin kitab deyir ki, qəbrin İsanın olduğu yalnız bu yaxınlarda aşkar edilib. Sriniqardakı ziyarətgah Yuz Asəfin qəbri adlanır. Bu ad ərəbcə danışılan Budda hekayəsinin qəhrəmanı Yudasəf və ya Budasəfə oxşayır. Əhdi-Cədidin İncillərindən heç biri, Quranın heç bir ayəsi və Peyğəmbərin (ﷺ) heç bir səhih sözü İsanı Hindistana qoymur. Müsəlmanlar inanır ki, İsa qayıdışından sonra öləcək. Bu səhifə İsanı Allahın (﷾) peyğəmbəri kimi sevən oxucular üçün dəlilləri verir.
Tam izah
Quran nə baş verdiyini deyir
Quran deyir ki, İsanı öldürməklə öyünənlər onu öldürməyib və çarmıxa çəkməyib. Onlara belə göstərilib. Sonra deyir ki, Allah (﷾) onu Özünə tərəf qaldırıb. 3:55-də Allah (﷾) deyir ki, İsanı götürəcək və Özünə tərəf qaldıracaq. Bu ayələrdə onu səfərə göndərən və qəbrini yer üzünə qoyan heç nə yoxdur.
“bir də: “Biz Allahın elçisi Məryəm oğlu İsa Məsihi öldürdük!”– dediklərinə görə (lənətə düçar edildilər). Halbuki onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Onlara ancaq (İsanın) bənzəri göstərildi. Şübhəsiz ki, bunda ixtilaf edənlər onun barəsində şəkk-şübhə içindədirlər. Bu haqda onların, zənnə uymaqdan başqa heç bir bilgisi yoxdur. Həqiqətdə isə onu öldürməmişdilər.”
“Əksinə, Allah onu Özünə tərəf qaldırmışdı. Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir.”
“O vaxt Allah buyurdu: Ey İsa, həqiqətən, Mən sənin həyatına son qoyub Özümə tərəf qaldıracaq, səni kafirlərdən təmizləyəcək və sənin ardınca gedənləri Qiyamət gününə qədər kafirlərdən üstün edəcəyəm. Sonra sizin dönüşünüz Mənə olacaq. Mən də, ixtilafa düşdüyünüz şeylər barəsində sizin aranızda hökm verəcəyəm.”
Əhmədi təsviri nə deyir
Qadianlı Mirzə Qulam Əhməd Masih Hindustan Mein (İsa Hindistanda) kitabını 1899-cu ilin aprelində yazıb və kitab 1908-ci ildə Qadianda çap olunub. O iddia edir ki, İsa çarmıxdan sağ çıxıb və İsrailin itmiş qəbilələrini axtarmaq üçün səfər edib. O, Sriniqarda ölüb, qəbri orada, Xanyar məhəlləsindədir. Kitab deyir ki, qəbrin İsanın olduğu yalnız bu yaxınlarda, on doqquzuncu əsrin sonlarında aşkar edilib. İcmanın səhifələri əlavə edir ki, İsa çarmıxda yalnız bir neçə saat olub, sağ endirilib və sağalıb. Mirzə Qulam Əhməd Quranın ‘uca bir yer’ sözlərini (23:50) Kəşmir kimi oxuyub.
Kitab urdu dilində 1899-cu ilin aprelində yazılıb və 20 noyabr 1908-də Qadianda çap olunub (Ön söz, s. xi). Mirzə Qulam Əhməd iddia edir ki, İsa çarmıxdan sağ çıxıb, İsrailin itmiş qəbilələrini axtarmaq üçün səfər edib və Kəşmirin Sriniqar şəhərində ölüb, qəbri Xanyar məhəlləsindədir (s. 15-16). O, qəbri “bu yaxınlarda aşkar edilmiş” adlandırır (s. 26 və 33) və on doqquzuncu əsrin sonlarında aşkar edildiyini deyir (s. 71).
İcmanın səhifələri iddia edir ki, ‘mütəvəffikə’ (3:55) “səni öldürəcəyəm” deməkdir, İbn Abbasa istinad edir (onu əl-Buxaridən gətirirlər) və ‘təvəffa’ sözü Quranda 25 yerin 23-ündə ölüm üçün işlənir. Onlar iddia edir ki, Allaha tərəf ‘rəfə’ yalnız ruhani ucalma ola bilər, çünki, onların sözləri ilə, Allahın yeri yoxdur; ölülərlə bu dünya arasında maneə durur (23:100); və İsa 5:117-də deyir ki, yalnız onların arasında ikən xalqına şahid idi, ‘amma Sən məni öldürdükdən sonra’ (onların tərcüməsi). Onlar iddia edir ki, Ömər və Əbu Bəkr Peyğəmbərin (ﷺ) vəfatından sonra danışanda heç bir səhabə İsanın sağ olduğunu deməyib və 5:75 ondan əvvəlki bütün elçilərin keçib getdiyini deyir. Başqa bir səhifə iddia edir ki, İsa çarmıxda yalnız bir neçə saat olub, sağ endirilib, sağalıb və sonra İsrailin itmiş qoyunlarını tapmaq üçün çıxıb gedib. Səhifələr bu ayələri bu saytdan bir çox nömrələyir (3:56, 5:118, 23:101 və 5:76 gətirirlər), çünki açılış sətrini 1-ci ayə sayırlar.
Mirzə Qulam Əhməd iddia edir ki, 3:55-dəki ‘rəfə’ (qaldırmaq) sözü ondan əvvəl gələn ‘mütəvəffikə’ (səni öldürmək) işığında oxunmalıdır və ‘mumitukə’ izahı üçün əl-Buxaridən İbn Abbasa istinad edir. 854-cü səhifədə yazır ki, Quran İsanı ölü kimi xatırladır, ona bulaqları olan uca yerdə sığınacaq verilib və bu, İsanın qəbrinin tapıldığı Kəşmirdir.
Ziyarətgahdakı ad
Roza Bal adlanan ziyarətgah Sriniqarın Xanyar məhəlləsindədir. Mirzə Qulam Əhməd Gizli Həqiqət (Raz-e-Haqiqat, 1898-ci ilin noyabrı) əsərində yazıb ki, oradakı qəbir İsanın qəbridir. O dedi ki, qəbir Yuz Asəfin qəbri kimi tanınır. O hesab edib ki, Yuz Asəf adı Yasudan gəlir. O, iddianı 1899-cu ildə yazılmış İsa Hindistanda kitabında geniş açıqlayıb. Deməli, İsanın orada yatdığı iddiası onun 1898 və 1899-cu il yazılarından gəlir.
Tarix: Qadian, 30 noyabr 1898. Mirzə Qulam Əhməd yazır ki, Sriniqarın Xanyar məhəlləsində Yuz Asəfin qəbri İsanın qəbridir və Yuz Asəf adı Yasudan gəlir.
Kitab urdu dilində 1899-cu ilin aprelində yazılıb və 20 noyabr 1908-də Qadianda çap olunub (Ön söz, s. xi). Mirzə Qulam Əhməd iddia edir ki, İsa çarmıxdan sağ çıxıb, İsrailin itmiş qəbilələrini axtarmaq üçün səfər edib və Kəşmirin Sriniqar şəhərində ölüb, qəbri Xanyar məhəlləsindədir (s. 15-16). O, qəbri “bu yaxınlarda aşkar edilmiş” adlandırır (s. 26 və 33) və on doqquzuncu əsrin sonlarında aşkar edildiyini deyir (s. 71).
Yuz Asəf adı haradan gəlir
Alimlər Budasəf və ya Yudasəf adlı şahzadə barədə orta əsrlər hekayəsini bilir. Bu, Hindistandan fars, sonra isə ərəb dilinə Biləvhər və Budasəf Kitabı kimi keçmiş Budda hekayəsidir. Hekayədə hind şahzadəsi Budda kimi sarayını tərk edir və müqəddəs insan olur. Encyclopaedia Iranica deyir ki, onun adı sanskrit bodhisattva sözünün ərəbləşmiş formasıdır. 10-cu əsrdə İbn ən-Nədim ərəbcə kitabı bilirdi. Yuz Asəf adı Yudasəfə oxşayır. Mirzə Qulam Əhməd onu İsanın adının forması kimi oxuyub.
Asmussen buddist mənşəli, xristianlaşdırılmış romanı təsvir edir. Bir hind padşahı oğlu, şahzadə Yosafı sarayda bağlayır. Şahzadə xəstəliyi, qocalığı və ölümü görür, taxtdan imtina edib zahid olur. Hekayə ərəb dilinə Biləvhər və Budasəf Kitabı kimi keçib, İbn ən-Nədim onu Abbasi Bağdadında İbn əl-Müqəffə və onun dairəsi ilə bağlayır. O yazır ki, Yosaf adı ‘bodhisattva’ sözünün ərəbləşmiş formasıdır, ilk hərfi səhv oxunub.
Tarix: Qadian, 30 noyabr 1898. Mirzə Qulam Əhməd yazır ki, Sriniqarın Xanyar məhəlləsində Yuz Asəfin qəbri İsanın qəbridir və Yuz Asəf adı Yasudan gəlir.
- 10-cu əsr
Bilavhar və Budasaf hekayəsi
İbn ən-Nədim onu ərəbcə bilir: Budasaf və ya Yudasaf adlı şahzadə barədə Budda hekayəsi.
- Noyabr 1898
Gizli Həqiqət
Mirzə Qulam Əhməd Srinaqardakı Yuz Asaf qəbrinin İsanın qəbri olduğunu yazır.
- Aprel 1899
Hindistanda İsa yazılır
İddianı geniş izah edir və qəbrin İsanınkı olduğunun yalnız bu yaxınlarda tapıldığını deyir.
- 1908
Hindistanda İsa nəşr olunur
Hindistanda İsa Qadianda nəşr olunur.
Quran deyir ki, Allah (﷾) İsanı Özünə qaldırıb.
Erkən mənbələrin demədikləri
Əhdi-Cədidin İncillərindən heç biri, Quranın heç bir ayəsi və Peyğəmbərin (ﷺ) heç bir səhih sözü İsanı Hindistana qoymur. Onun sözləri deyir ki, Məryəm oğlu enəcək və erkən təfsirçilər ayələri eyni cür oxuyub. Ziyarətgahdakı ad Mirzə Qulam Əhmədin öz təsvirində İsa yox, Yuz Asəfdir. Onun öz kitabı deyir ki, qəbrin İsanın olduğu yalnız bu yaxınlarda aşkar edilib. On doqquzuncu əsrin sonlarında İsanın adı verilmiş qəbir Quranın sözlərini başqa cür oxumaq üçün zəif əsasdır.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) and içmişdir ki, Məryəm oğlu tezliklə müsəlmanların arasına ədalətli hökmdar kimi enəcək. O, xaçı sındıracaq, donuzu öldürəcək və cizyəyə son qoyacaq, mal-dövlət o qədər çox olacaq ki, heç kim onu qəbul etməyəcək. Sonra Əbu Hureyrə Quran 4:159 ayəsini oxudu: Kitab əhlindən hər kəs ölümündən əvvəl ona iman gətirəcək.
Ət-Təbəri “ölümündən əvvəl” sözlərinin İsanın ölümündən əvvəl demək olduğu görüşünü qeyd edir: o, Yalançı Məsihi öldürmək üçün enəndə bütün inanclar bir olacaq. O, bunu Səid ibn Cübeyr vasitəsilə İbn Abbasdan (“Məryəm oğlu İsanın ölümündən əvvəl”), Əbu Malikdən, Qətadədən və əl-Həsəndən verir. Əl-Həsən deyir: vallah, o, indi Allahın yanında sağdır və enəndə hamı ona iman gətirəcək. O, həmçinin hər bir Kitab əhlinin ölümündən əvvəl demək olduğu barədə ikinci görüşü qeyd edir və bunu da İkrimə vasitəsilə İbn Abbasdan verir. Onun öz hökmü budur ki, daha düzgün oxunuş İsanın ölümündən əvvəldir.
Tarix: Qadian, 30 noyabr 1898. Mirzə Qulam Əhməd yazır ki, Sriniqarın Xanyar məhəlləsində Yuz Asəfin qəbri İsanın qəbridir və Yuz Asəf adı Yasudan gəlir.
Kitab urdu dilində 1899-cu ilin aprelində yazılıb və 20 noyabr 1908-də Qadianda çap olunub (Ön söz, s. xi). Mirzə Qulam Əhməd iddia edir ki, İsa çarmıxdan sağ çıxıb, İsrailin itmiş qəbilələrini axtarmaq üçün səfər edib və Kəşmirin Sriniqar şəhərində ölüb, qəbri Xanyar məhəlləsindədir (s. 15-16). O, qəbri “bu yaxınlarda aşkar edilmiş” adlandırır (s. 26 və 33) və on doqquzuncu əsrin sonlarında aşkar edildiyini deyir (s. 71).
Quran Allahın (﷾) onu öldürdüyünü deyibmi?
Əhmədi səhifələri 3:55-dəki mütəvəffikə sözünü vurğulayır. Təvəffa tam götürmək deməkdir. Quran onu yuxudakı can üçün işlədir: “Gecələr sizi öldürən (yatızdıran) ... Odur.” Ölməyənlər barədə də eyni şeyi deyir: onlar yuxuda alınır. İbn Kəsir və əl-Qurtubi görüşləri sadalayır. Bəziləri sözləri yer dəyişmiş ardıcıllıqda oxuyur: səni qaldıracağam və sonra öldürəcəyəm. Bəziləri ölümsüz ‘səni yuxarı götürəcəyəm’ kimi oxuyur. İbn Kəsir deyir ki, çoxu onu yuxu ilə götürmə kimi oxuyur. Əl-Qurtubi belə hökm verir ki, düzgün görüş Allahın (﷾) onu ölüm və ya yuxu olmadan qaldırmasıdır. Əhmədi səhifələri “səni öldürəcəyəm” üçün İbn Abbasdan sitat gətirir. Əl-Buxari bu izahı təfsir kitabında sənədsiz qeyd kimi xatırlayır, İbn Kəsir isə onu Əli ibn Əbu Təlhə vasitəsilə verir. Onu da qeyd edən əl-Qurtubi belə hökm verir ki, İbn Abbasdan səhih rəvayət Allahın (﷾) onu ölümsüz qaldırmasıdır.
“O vaxt Allah buyurdu: Ey İsa, həqiqətən, Mən sənin həyatına son qoyub Özümə tərəf qaldıracaq, səni kafirlərdən təmizləyəcək və sənin ardınca gedənləri Qiyamət gününə qədər kafirlərdən üstün edəcəyəm. Sonra sizin dönüşünüz Mənə olacaq. Mən də, ixtilafa düşdüyünüz şeylər barəsində sizin aranızda hökm verəcəyəm.”
“Gecələr sizi öldürən (yatızdıran), gündüzlər isə nələr etdiyinizi bilən Odur. Sonra O, sizi səhərlər oyadır ki, müəyyən olunmuş əcəliniz gəlib çatsın. Sonra isə dönüşünüz Ona olacaq və O, nə etdikləriniz barədə sizə xəbər verəcəkdir.”
“Allah ölənlərin canını ölüm anında, ölməyənlərin canını isə onlar yuxuda ikən alır. Ölümünə hökm verdiyi kəsin canını saxlayar, digərini isə müəyyən olunmuş vaxtadək buraxar. Həqiqətən, bunda düşünən bir qövm üçün dəlillər vardır.”
İbn Kəsir ‘səni götürəcəyəm’ (‘mütəvəffikə’) barədə görüşləri sadalayır. Qətadə və başqaları: sözlər yer dəyişmiş ardıcıllıqdadır, ‘səni Özümə qaldıracağam və öldürəcəyəm’, ölüm sonra gəlir. Əli ibn Əbu Təlhə İbn Abbasdan rəvayət edir: ‘mumitukə’, “səni öldürəcəyəm”. Mətər əl-Vərraq: ölüm yox, dünyadan götürülmə. Çoxu: 6:60 və 39:42-dəki yuxu-ölüm. Sonra deyir ki, 4:159-dakı (“ölümündən əvvəl”) ‘onun’ İsaya aiddir və bu, İsa Qiyamət günündən əvvəl yerə enəndə olacaq.
Əl-Qurtubi görüşləri toplayır. Əd-Dəhhak və əl-Fərra: sözlər yer dəyişmiş ardıcıllıqdadır, çünki ‘və’ bağlayıcısı ardıcıllığı müəyyən etmir, buna görə məna ‘səni qaldıracağam və enəndən sonra öldürəcəyəm’dir. Əl-Həsən və İbn Cüreyc: ‘mütəvəffikə’ ölümsüz ‘səni yuxarı götürəcəyəm’ deməkdir. İbn Abbasın ‘mumitukə’ dediyi də bildirilir. O belə nəticəyə gəlir ki, düzgün görüş Allahın onu ölüm və ya yuxu olmadan göyə qaldırmasıdır; bu, ət-Təbərinin seçimi və İbn Abbasdan səhih rəvayətdir.
Təfsir kitabının 5:103 bölməsində, 4623-cü hədisdən dərhal əvvəl əl-Buxari sənədsiz bu sözləri xatırlayır: İbn Abbas dedi, ‘mütəvəffikə’ ‘mumitukə’ (“səni öldürəcəyəm”) deməkdir. Bu, ravilər silsiləsi olan hədis deyil, qeyddir.
Müsəlmanlar inanır ki, İsa qayıdışından sonra öləcək
Müsəlmanlar razıdır ki, İsa öləcək. Yeganə sual nə vaxtdır. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, enəndən sonra İsa qırx il qalacaq, sonra öləcək və müsəlmanlar onun cənazə namazını qılacaq. O, bu ölüm üçün eyni feli, təvəffanı işlədib. Ərəb dilində ‘və’ hadisələrin ardıcıllığını müəyyən etmir. Əl-Qurtubi oxunuşu verir: səni qaldıracağam və enəndən sonra öldürəcəyəm. Deməli, “səni öldürəcəyəm” onun çoxdan öldüyü iddiasına kömək etmir. İbn Abbasın 4:159-u “İsanın ölümündən əvvəl”, yəni qayıdışından sonra kimi oxuduğu da bildirilir. Ondan başqa rəvayətdə bu, hər bir Kitab əhlinin ölümündən əvvəl deməkdir. İbn Abbas 43:61-i İsanın enməsi kimi oxuyub.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, onunla İsa arasında peyğəmbər yoxdur və İsa enəcək. O, onu təsvir etdi və dedi ki, Yalançı Məsih onun dövründə məhv ediləcək. İsa yer üzündə qırx il qalacaq, sonra öləcək (‘yutəvəffa’) və müsəlmanlar onun cənazə namazını qılacaq.
Əl-Qurtubi görüşləri toplayır. Əd-Dəhhak və əl-Fərra: sözlər yer dəyişmiş ardıcıllıqdadır, çünki ‘və’ bağlayıcısı ardıcıllığı müəyyən etmir, buna görə məna ‘səni qaldıracağam və enəndən sonra öldürəcəyəm’dir. Əl-Həsən və İbn Cüreyc: ‘mütəvəffikə’ ölümsüz ‘səni yuxarı götürəcəyəm’ deməkdir. İbn Abbasın ‘mumitukə’ dediyi də bildirilir. O belə nəticəyə gəlir ki, düzgün görüş Allahın onu ölüm və ya yuxu olmadan göyə qaldırmasıdır; bu, ət-Təbərinin seçimi və İbn Abbasdan səhih rəvayətdir.
İbn Kəsir ‘səni götürəcəyəm’ (‘mütəvəffikə’) barədə görüşləri sadalayır. Qətadə və başqaları: sözlər yer dəyişmiş ardıcıllıqdadır, ‘səni Özümə qaldıracağam və öldürəcəyəm’, ölüm sonra gəlir. Əli ibn Əbu Təlhə İbn Abbasdan rəvayət edir: ‘mumitukə’, “səni öldürəcəyəm”. Mətər əl-Vərraq: ölüm yox, dünyadan götürülmə. Çoxu: 6:60 və 39:42-dəki yuxu-ölüm. Sonra deyir ki, 4:159-dakı (“ölümündən əvvəl”) ‘onun’ İsaya aiddir və bu, İsa Qiyamət günündən əvvəl yerə enəndə olacaq.
Ət-Təbəri “ölümündən əvvəl” sözlərinin İsanın ölümündən əvvəl demək olduğu görüşünü qeyd edir: o, Yalançı Məsihi öldürmək üçün enəndə bütün inanclar bir olacaq. O, bunu Səid ibn Cübeyr vasitəsilə İbn Abbasdan (“Məryəm oğlu İsanın ölümündən əvvəl”), Əbu Malikdən, Qətadədən və əl-Həsəndən verir. Əl-Həsən deyir: vallah, o, indi Allahın yanında sağdır və enəndə hamı ona iman gətirəcək. O, həmçinin hər bir Kitab əhlinin ölümündən əvvəl demək olduğu barədə ikinci görüşü qeyd edir və bunu da İkrimə vasitəsilə İbn Abbasdan verir. Onun öz hökmü budur ki, daha düzgün oxunuş İsanın ölümündən əvvəldir.
Ət-Təbəri “Qiyamət saatının bir əlaməti” sözlərindəki ‘o’nun İsa olduğu görüşünü qeyd edir: onun görünməsi Qiyamətin yaxın olduğuna əlamətdir. Bunu İbn Abbasdan (“Məryəm oğlu İsanın enməsi” və İbn Abbasın ‘ələm’, yəni əlamət oxuduğu), Əbu Malikdən, əl-Həsəndən, Mücahiddən, Qətadədən, əs-Süddidən və əd-Dəhhakdan rəvayət edir.
‘Gəlib getmişlər’ və “Sən məni (onların arasından) götürdükdən sonra”
5:75 ayəsi deyir ki, Məryəm oğlu Məsihdən əvvəl elçilər gəlib getmişlər. O, ondan yox, ondan əvvəlkilərdən danışır. Onun məqsədi budur ki, o və anası yemək yeyirdi, deməli, heç biri ilahi deyil. 3:144 ayəsi eyni feli Muhəmməddən (ﷺ) əvvəlki elçilər üçün işlədir, sonra soruşur: o ölərsə və ya öldürülərsə, geri dönəcəksinizmi? O, kimin öldüyünü sadalamır. 5:117-də İsa deyir ki, onların arasında olduğu müddətdə xalqına şahid idi. O əlavə edir ki, Allah (﷾) onu götürəndən sonra onlara nəzarət edən Allah (﷾) oldu. Bu, onun getməsindən sonrakılardan danışır və qəbri barədə heç nə demir. Peyğəmbər (ﷺ) bu sözləri də işlədib. O dedi ki, Qiyamət günü saleh qulun dediyi kimi cavab verəcək və İsanın sözlərini gətirdi. O vəfat edib, buna görə bəziləri deyir ki, eyni söz İsa üçün də ölüm deməkdir. Qətadə, ondan sonra İbn Kəsir bu sözləri Qiyamət gününə qoyur. O vaxt İsa qayıdıb ölmüş olacaq, buna görə sözlər hər iki peyğəmbər üçün doğrudur. Ət-Təbəri onları Allahın (﷾) İsanı qaldırdığı vaxta qoyub. Onda ‘götürdükdən sonra’ sağ ikən yuxarı götürmək deməkdir. Hər halda, Peyğəmbər (ﷺ) İsanın sözlərini saleh qulun dediyi kimi işlədirdi. O, İsanın nə vaxt öldüyünü demirdi. Əhmədi səhifələri ölülərlə bu dünya arasındakı maneəyə də istinad edir (23:100). Bu ayə 23:99-dan sonra gəlir, ölüm gəlib geri göndərilməsini istəyən insan barədə. Maneə ölülər üçündür.
“Məryəm oğlu Məsih ancaq bir elçidir, ondan əvvəl də elçilər gəlib getmişlər. Onun anası isə Allaha (sidq) ürəkdən inanan bir qadın idi. Hər ikisi də yemək yeyərdi. Bax gör ayələrimizi onlara necə bəyan edirik, sonra da, gör onlar (haqdan) necə üz çevirirlər.”
“Muhəmməd ancaq bir elçidir. Ondan əvvəl də, elçilər gəlib-getmişlər. Məgər o ölərsə və ya öldürülərsə, siz (dininizdən) gerimi dönəcəksiniz?! Kim geri dönərsə, Allaha heç bir şeylə zərər yetirməz. Allah şükür edənləri mükafatlandıracaqdır.”
“Mən onlara ancaq Sənin mənə əmr etdiyini: “Mənim də Rəbbim, sizin də Rəbbiniz olan Allaha ibadət edin!”– demişəm. Nə qədər ki, onların arasında idim, mən onlara şahid idim. Sən məni (onların arasından) götürdükdən sonra isə onlara nəzarət edən Sən oldun. Sən hər şeyə şahidsən.”
İbn Abbas Peyğəmbərin (ﷺ) Qiyamət gününü təsvir etdiyi xütbəni rəvayət edir. Ümmətindən bəzi adamlar aparılacaq. O deyəcək: səhabələrim. Deyiləcək: sən onların səndən sonra nə etdiklərini bilmirsən. O deyir ki, saleh qulun dediyi kimi cavab verəcək və İsanın 5:117-dəki sözlərini gətirir: “Nə qədər ki, onların arasında idim, mən onlara şahid idim. Sən məni (onların arasından) götürdükdən sonra isə onlara nəzarət edən Sən oldun.” (‘təvəffəytəni’).
İbn Kəsir deyir ki, Qətadə və başqalarının dediyi kimi, Allah bu sözləri Qiyamət günü İsaya deyir. O rəvayət edir ki, əs-Süddi sual-cavabın bu dünyada, Allah onu qaldıranda olduğunu deyib və ət-Təbəri bu görüşü seçib. İbn Kəsir ət-Təbərinin iki dəlilinə cavab verir və Qətadənin görüşünü daha aydın sayır.
Ət-Təbəri Allahın İsadan insanlara onu və anasını tanrı götürməyi deyib-demədiyini nə vaxt soruşduğu barədə iki görüş verir. Biri budur ki, bu, Allah İsanı Özünə qaldıranda deyilib, əs-Süddidən (13028-ci rəvayət). Digəri budur ki, Qiyamət günü deyiləcək. O, birinci görüşü daha doğru sayır.
“Nəhayət, onlardan birinə ölüm gəldiyi zaman deyər: “Ey Rəbbim! Məni geri qaytar. Bəlkə, tərk etdiyim yaxşı əməlləri (indi) edəm”. Xeyr! Onun bu dedikləri ancaq (boş) bir sözdür. Onların arxasında diriləcəkləri günə qədər bərzəx (həyatı) vardır.”
Allaha (﷾) tərəf qaldırılıb
Əhmədi səhifələri “Özünə tərəf qaldırmışdı” sözlərini yalnız rütbə şərəfi kimi oxuyur, çünki onların sözləri ilə, Allahın (﷾) yeri yoxdur. Bütün müsəlmanlar razıdır ki, yaradılışda heç nə Allahı (﷾) əhatə etmir. Lakin Quran yenə deyir ki, mələklər və Ruh Allaha (﷾) doğru yüksəlir və yaxşı söz Ona tərəf yüksəlir. Deməli, “Özünə tərəf qaldırmışdı” Allahı (﷾) yerə qoymadan həqiqi qaldırma ola bilər. 4:157-158-də təzad düşmənlərinin onun şəxsi üçün planlaşdırdığı ilə Allahın (﷾) etdiyi arasındadır: onu öldürmədilər, Allah (﷾) isə onu qaldırdı. Əl-Qurtubi qeyd edir ki, ət-Təbəri Allahın (﷾) onu sağ qaldırması oxunuşunu seçib.
“bir də: “Biz Allahın elçisi Məryəm oğlu İsa Məsihi öldürdük!”– dediklərinə görə (lənətə düçar edildilər). Halbuki onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Onlara ancaq (İsanın) bənzəri göstərildi. Şübhəsiz ki, bunda ixtilaf edənlər onun barəsində şəkk-şübhə içindədirlər. Bu haqda onların, zənnə uymaqdan başqa heç bir bilgisi yoxdur. Həqiqətdə isə onu öldürməmişdilər.”
“Əksinə, Allah onu Özünə tərəf qaldırmışdı. Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir.”
“Mələklər və Ruh (Cəbrail) Allaha doğru müddəti əlli min ilə bərabər bir gündə yüksələrlər.”
“Kim izzət istəsə, (bilsin ki,) izzət bütünlüklə yalnız Allaha məxsusdur. Yaxşı söz Ona tərəf yüksələr və yaxşı sözü də saleh əməl qaldırar. Pis əməllər işlədib hiyləgərlik edənləri şiddətli əzab gözləyir. Onların qurduqları hiylələr boşa çıxacaqdır.”
Əl-Qurtubi görüşləri toplayır. Əd-Dəhhak və əl-Fərra: sözlər yer dəyişmiş ardıcıllıqdadır, çünki ‘və’ bağlayıcısı ardıcıllığı müəyyən etmir, buna görə məna ‘səni qaldıracağam və enəndən sonra öldürəcəyəm’dir. Əl-Həsən və İbn Cüreyc: ‘mütəvəffikə’ ölümsüz ‘səni yuxarı götürəcəyəm’ deməkdir. İbn Abbasın ‘mumitukə’ dediyi də bildirilir. O belə nəticəyə gəlir ki, düzgün görüş Allahın onu ölüm və ya yuxu olmadan göyə qaldırmasıdır; bu, ət-Təbərinin seçimi və İbn Abbasdan səhih rəvayətdir.
23:50-nin ‘uca bir yer’i
Mirzə Qulam Əhməd “əlverişli bir yerdə, çeşmə axan uca bir yerdə” sözlərini Kəşmir kimi oxuyub. Ayənin özü heç bir yerin adını çəkmir. İbn Kəsir və əl-Qurtubi erkən alimlərin dediklərini sadalayır: Misir, Dəməşq, Fələstində ər-Rəmlə və Yerusəlim. İbn Kəsir Yerusəlimə üstünlük verir, çünki onun axarı Məryəm haqqında digər ayədə (19:24) adı çəkiləndir və Quran özü özünü izah edir. Onlardan heç biri Kəşmirin və ya Hindistanın adını çəkmir. Quranın Əhmədi nəşrləri açılış sətrini onu daşıyan hər surənin 1-ci ayəsi sayır. Bu sətir “Mərhəmətli, Rəhmli Allahın adı ilə” sözləridir. Buna görə onların nömrələri bir artıq gedir. Onların 23:51 dediyi burada 23:50-dir.
“Biz Məryəm oğlunu və onun anasını (qüdrətimizə dəlalət edən) bir ayət etdik. Onları əlverişli bir yerdə, çeşmə axan uca bir yerdə yerləşdirdik.”
İbn Kəsir “uca bir yer” (‘rəbvə’) sözünü sulu yüksək torpaq kimi oxuyur. O, erkən alimlərin onu harada yerləşdirdiyini sadalayır: Misir (İbn Zeyd), Dəməşq (İbn əl-Müsəyyib, İbn Abbas və başqaları), Fələstində ər-Rəmlə (Əbu Hureyrə) və Yerusəlim (əd-Dəhhak, Qətadə). O, Yerusəlimi ən aydın sayır, çünki onun axarı Məryəm haqqında digər ayədə (19:24) adı çəkiləndir və Quran özü özünü izah edir.
Əl-Qurtubi ‘rəbvə’ni yüksək yer kimi izah edir və onun üçün adları çəkilən yerləri sadalayır: Fələstin və ər-Rəmlə (Əbu Hureyrə), Dəməşq (İbn Abbas, İbn əl-Müsəyyib, İbn Salam), Yerusəlim (Kəb, Qətadə) və Misir (İbn Zeyd).
“(Məryəmin) aşağı tərəfindən (İsa və ya Cəbrail) onu səsləyib dedi: Qəm yemə, Rəbbin sənin (ayağının) altından bir bulaq axıtdı.”
Bir qeyddə Mirzə Qulam Əhməd yazır ki, Peyğəmbərə (ﷺ) ruhani kamillik çatdırmaq üçün möhür verilib, beləliklə, ona itaət peyğəmbərlik kamilliklərini bəxş edir. 119-cu səhifədə yazır ki, başqaları Peyğəmbərliyin Möhürünü Peyğəmbəri kiçildən şəkildə oxuyurlar. O, həmçinin orada yazır ki, Quran İsanın ölü olduğuna və Kəşmirin Sriniqar şəhərində basdırıldığına şəhadət verir, bulaqları olan yüksək dağ barədə ayəyə istinad edir, onu 23:51 kimi nömrələyir. Burada bu, 23:50-dir, çünki Əhmədi nəşrləri “Mərhəmətli, Rəhmli Allahın adı ilə” açılış sətrini onu daşıyan hər surənin 1-ci ayəsi sayır.
Bu, oxucunu harada qoyur
Əhmədi oxucular İsaya peyğəmbər kimi hörmət edir və onu sevir. Bütün müsəlmanlar da belədir. Quran bir təsvir verir: Allah (﷾) onu qaldırıb, o, öldürülməyib və çarmıxa çəkilməyib və Peyğəmbər (ﷺ) onun qayıdacağını deyib. On doqquzuncu əsrdə onun adı verilmiş qəbir bunun qarşısında dura bilməz. Növbəti səhifələr kimin qayıdacağını göstərir.
“Əksinə, Allah onu Özünə tərəf qaldırmışdı. Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir.”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) and içmişdir ki, Məryəm oğlu tezliklə müsəlmanların arasına ədalətli hökmdar kimi enəcək. O, xaçı sındıracaq, donuzu öldürəcək və cizyəyə son qoyacaq, mal-dövlət o qədər çox olacaq ki, heç kim onu qəbul etməyəcək. Sonra Əbu Hureyrə Quran 4:159 ayəsini oxudu: Kitab əhlindən hər kəs ölümündən əvvəl ona iman gətirəcək.
Baxışlar
Əhmədi baxışı
Əhmədilər hesab edir ki, İsa çarmıxdan sağ çıxıb və İsrailin itmiş qəbilələrini tapmaq üçün şərqə səfər edib. Onlar hesab edir ki, o, Kəşmirdə təbii ölümlə ölüb və qəbri Sriniqarda Roza Baldadır. Qadianlı Mirzə Qulam Əhməd bunu 1899-cu ildə yazılmış kitabda açıqlayıb.
İsa çarmıxdan sağ endirilib və sağalıb.
Təkzib
Quran deyir ki, onu çarmıxa çəkməyiblər, lakin onlara belə göstərilib. O, çarmıxa mıxlanıb sağ qaldığını demir. O deyir ki, Allah (﷾) onu Özünə tərəf qaldırıb.
Quran deyir ki, Allah İsanı öldürüb (3:55, 5:117), buna görə o, sağ qaldırılmış ola bilməz.
Təkzib
Təvəffa tam götürmək deməkdir və Quran onu yuxu üçün işlədir. 3:55-də o, “Özümə tərəf qaldıracaq” sözləri ilə gəlir. Müsəlmanlar razıdır ki, İsa qayıdışından sonra öləcək (Əbu Davud 4324), buna görə “səni öldürəcəyəm” iddiaya kömək etmir. Əl-Qurtubi oxunuşu verir: səni qaldıracağam və enəndən sonra öldürəcəyəm. O, düzgün görüşün adını çəkir: Allah (﷾) onu ölüm və ya yuxu olmadan qaldırıb.
Peyğəmbər (ﷺ) 5:117-nin “Sən məni (onların arasından) götürdükdən sonra” sözlərini özü barədə işlədib və o, vəfat edib. Deməli, sözlər İsa üçün də ölüm deməkdir.
Təkzib
Qətadə, ondan sonra İbn Kəsir bu sözləri Qiyamət gününə qoyur. O vaxt İsa qayıdıb ölmüş olacaq, buna görə sözlər hər iki peyğəmbər üçün doğrudur. Ət-Təbəri onları Allahın (﷾) İsanı qaldırdığı vaxta qoyub. Onda ‘götürdükdən sonra’ sağ ikən yuxarı götürmək deməkdir. Hər halda, Peyğəmbər (ﷺ) İsanın sözlərini saleh qulun dediyi kimi işlədirdi. O, İsanın nə vaxt öldüyünü demirdi.
“Özünə tərəf qaldırmışdı” yalnız rütbə ucalması deməkdir, çünki Allahın yeri yoxdur.
Təkzib
Quran deyir ki, mələklər və Ruh Allaha (﷾) doğru yüksəlir. Bu ifadə Allahı (﷾) yaradılışının içinə qoymur. 4:157-158-də qaldırılma düşmənlərinin onun şəxsi üçün planlaşdırdığına cavabdır.
5:75 ayəsi deyir ki, Məsihdən əvvəlki bütün elçilər gəlib getmişlər. Onlar deyir ki, deməli, o da ölüb və heç bir səhabə onun sağ olduğunu deməyib.
Təkzib
Ayə ondan yox, ondan əvvəlki elçilərdən danışır. Səhabə Əbu Hureyrə Məryəm oğlunun enəcəyini rəvayət edəndən sonra 4:159-u oxuyub. Bir rəvayətdə İbn Abbas ayəni İsanın ölümündən əvvəl kimi oxuyub.
23:50-nin bulaqları olan ‘uca bir yer’i Kəşmirdir.
Təkzib
Ayə heç bir yerin adını çəkmir. İbn Kəsir və əl-Qurtubi Misiri, Dəməşqi, ər-Rəmləni və Yerusəlimi sadalayır və heç biri Hindistanın adını çəkmir. İbn Kəsir Yerusəlimə üstünlük verir, çünki 19:24-dəki axar eynidir.
Roza Baldakı qəbir İsanın qəbridir və Yuz Asəf onun Şərqdəki adı idi.
Təkzib
Yuz Asəf adı 10-cu əsrə qədər artıq ərəbcə danışılan Budda hekayəsinin qəhrəmanı Yudasəf və ya Budasəfə oxşayır. Mirzə Qulam Əhmədin öz kitabı deyir ki, qəbrin İsanın olduğu yalnız bu yaxınlarda aşkar edilib. Quranda və Peyğəmbərin (ﷺ) sözlərində İsanı Hindistana qoyan heç nə yoxdur.
İslam baxışı
Allah (﷾) İsanı Özünə tərəf qaldırıb. O, öldürülməyib və çarmıxa çəkilməyib və Kəşmirdə ölməyib. O, Allahın (﷾) yanında sağdır, Son Gündən əvvəl qayıdacaq və qayıdışından sonra öləcək.
Quran deyir ki, onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər, Allah (﷾) isə onu Özünə tərəf qaldırdı.
3:55-də Allah (﷾) deyir ki, İsanı götürəcək və Özünə tərəf qaldıracaq.
Peyğəmbər (ﷺ) and içib ki, Məryəm oğlu enəcək. İbn Abbas 43:61-i, bir rəvayətdə 4:159-u da onun qayıdışı kimi oxuyub.
Kəşmir iddiası Mirzə Qulam Əhmədin öz kitablarına görə on doqquzuncu əsrin sonlarına aiddir.
Qəhrəmanının adı bodhisattvadan gələn Budasəf hekayəsi 10-cu əsrə qədər ərəbcə danışılırdı. Yuz Asəf adı ona oxşayır.