Qısa cavab
İslamda səyiniz əhəmiyyətlidir və hər əməl çəkilir. Lakin heç kim yalnız əməllərlə xilas olmur. Xilas edən Allahın (﷾) rəhmətidir, iman və yaxşı əməllər isə insanın onu axtarma yoludur. Cayn təlimi deyir ki, hər can onu bağışlayacaq Tanrı olmadan öz səyi ilə özünü azad edir. İslam səyi əmr edir və hər yaxşı əməli, zərrə ağırlığına qədər mükafatlandırır. Lakin Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, Allah (﷾) onu rəhmətlə örtməsə, heç kimin əməlləri, hətta özününkü də onu xilas etməyəcək. Eyni hədisdə ardıcıllarına yaxşı əməlləri düzgün, səmimi və ölçülü etməyi dedi. Deməli, əməllər mənasız deyil, lakin Cənnəti satın alan qiymət də deyil. Allah (﷾) bağışlayır, hər yaxşı əməli artırır və həyat davam etdikcə Ona dönən hər kəsi qəbul edir.
Tam izah
İslam səy istəyir və hər əməli sayır
İslam heç kimdən oturub gözləməyi istəmir. Quran deyir ki, zərrə qədər xeyir iş görən onu görəcək, zərrə qədər şər də (99:7-8). Allah (﷾) heç kəsi gücü çatandan artıq mükəlləf etmir və hər kəs qazandığı xeyri alır (2:286). Mələklər salehləri belə qarşılayır: “Etdiyiniz (yaxşı) əməllərə görə Cənnətə daxil olun!” (16:32). Deməli, səy əmr olunub və onun heç biri itmir.
“Kim zərrə qədər xeyir bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir. Kim də zərrə qədər şər bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir.”
“Allah hər kəsi yalnız onun qüvvəsi çatdığı qədər mükəlləf edər. Hər kəsin qazandığı xeyir yalnız onun özünə, qazandığı şər də, yalnız öz əleyhinədir. “Ey Rəbbimiz, unutsaq və ya xəta etsək bizi cəzalandırma! Ey Rəbbimiz, bizdən əvvəlkiləri yüklədiyin kimi, bizi ağır yüklə yükləmə! Ey Rəbbimiz, gücümüz çatmayan şeyi daşımağa bizi vadar etmə! Bizi əfv et, bizi bağışla, bizə rəhm et! Sən bizim Himayədarımızsan! Kafir qövmə qalib gəlməkdə bizə yardım et!””
“O kəslər ki, mələklər onların canlarını (şirkdən və küfürdən) pak olduqları halda alıb: “Sizə salam olsun! Etdiyiniz (yaxşı) əməllərə görə Cənnətə daxil olun!”– deyərlər.”
Cayn təlimi nə deyir
Cayn təlimi hesab edir ki, hər can özünü öz səyi ilə azad edir. Caynizmin aparıcı alimi Padmanabh Jaini yazır ki, cayn ilahi lütfə söykənə bilməz. O, bu həyat və xilası üçün əsasən öz səyinə güvənməlidir. Svetambaraların (caynizmin ağ geyimli qolu) Acaranga Sutrası Hermann Jacobinin 1884-cü il ingilis tərcüməsində deyir: “İnsan! Sən özünün dostusan; niyə özündən kənar dost arzulayırsan?” Svetambara Uttaradhyayana Sutrası deyir ki, özünə özü ilə qalib gələn xoşbəxtlik əldə edəcək. Riyazət (tapas, ciddi özünü məhrum etmə) cana yapışan əməllər olan köhnə karmanı təmizləmək yoludur. Həmin mətn rahibin karmasını suyu kəsilmiş hovuza bənzədir. O quruyur və milyonlarla doğumda qazanılmış karma “riyazətlə məhv olur”. Diqambaralar (səma geyimli qol) başqa müqəddəs mətnləri saxlayır, lakin onlar da canın öz səyi ilə azadlığı öyrədir.
Jaini yazır ki, dünyada təsir edən Tanrıya inanmayan cayn ilahi lütfə imana söykənə bilməz. Bu dünyadakı ehtiyacları və xilası üçün əsasən öz təşəbbüsünə və səyinə güvənməlidir (s. 89).
“İnsan! Sən özünün dostusan; niyə özündən kənar dost arzulayırsan?”
“Özünə özü ilə qalib gələn xoşbəxtlik əldə edəcək.”
“Suyu kəsilmiş böyük hovuz suyun işlədilməsi və buxarlanması ilə tədricən quruduğu kimi, rahibin milyonlarla doğumda qazandığı Karma da pis Karma axını yoxdursa, riyazətlə məhv olur.”
Cayn müəllimləri lütfdən niyə üz döndərib
Cayn müəllimlərinin lütfü rədd etmək üçün səbəbi var idi. Jaini izah edir ki, Hindistanın Tanrıya inanan ənənələrində lütf canları təkrar doğuşdan qaldıran ilahi əldir. Caynlar və digər Sramana (gəzən zahid) ənənələri burada problem gördü. Lütf verən heç vaxt karma ilə bağlanmamış varlıq olmalı idi. Təkrar doğuş dünyasında hərəkət etmək bədənli canlara məxsus olduğu halda, belə varlıq ona necə toxuna bilərdi? İslamın cavabı budur ki, hərəkət heç nəyə möhtac olmayan Yaradanı yox, möhtac canı bağlayır (35:15).
Jaini cayn ənənəsinin niyə ilahi lütfdən üz döndərdiyini izah edir. Hindistanın teist ənənələrində lütf ruhları təkrar doğuşdan çıxaran ilahi kömək əlidir. Caynlar da daxil olmaqla Sramana ənənələri üçün bu, həll etdiyindən çox problem yaradırdı. Lütf verən əbədi bağsız varlıq olmalı idi. Bəs heç bağlanmamış varlıq necə təkrar doğuş dünyasına toxuna və onu tərpədə bilərdi, belə hərəkət bədənli varlıqlara məxsus olduğu halda (s. 135-136)?
“Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız. Allah isə Zəngindir, Tərifəlayiqdir.”
Zülmü kim ləğv edə bilər?
Səy çox şey edə bilər. O, zülmün təkrarlanmasını dayandıra və insanı yaxşılaşdıra bilər. Caynlar zülmün ağırlığını yaxşı bilir. Hər il onlar səhvlərini etiraf edir, bütün varlıqları bağışlayır və bütün varlıqlardan onları bağışlamağı diləyir. Cayn təlimində bu yalvarışlar qəlbi qəzəbdən təmizləyir, sonra can karmasını öz səyi ilə atır. Hesabın üstündə bağışlayacaq Tanrı durmur. İslam öyrədir ki, hər əməl həm edəni, həm də zərər çəkəni yaradanın gözü qarşısında edilir. Zülm borc kimidir və onu yalnız borclu olunan azad edə bilər. Deməli, insana edilən zülm həmin insanla düzəldilməlidir, yoxsa Qiyamət günü həll olunur (Buxari 2449). Günahın özünü bağışlamaq Allaha (﷾) məxsusdur. Quran deyir ki, yaxşı işlər pis əməlləri yuyub aparır (11:114) və bu, Allah (﷾) onları belə etdiyi üçündür. Allah (﷾) deyir: “Allahın rəhmətindən ümidinizi üzməyin. Şübhəsiz ki, Allah bütün günahları bağışlayır.” (39:53). Növbəti ayə insanları Ona dönməyə çağırır (39:54).
Jaini cayn etirafını təsvir edir. Paryushana bayramının sonuna yaxın dünyəvi caynlar günahlarını etiraf edir və müəllimlərindən, ailə və dostlarından bağışlanma diləyir. Sonra bütün varlıqları bağışlayır və tanınmış misra ilə bütün varlıqlardan onları bağışlamağı diləyir: bütün canlılardan bağışlanma diləyirəm; hamısı məni bağışlasın (s. 216). Samayika adlı meditasiyada bütün məzhəblərdən olan caynlar bütün varlıqlar aləmini bağışlayır və ondan bağışlanma diləyir. Bu yalvarışların qəlbi qəzəb və kindən təmizlədiyinə inanılır (s. 223-224).
Jaini yazır ki, dünyada təsir edən Tanrıya inanmayan cayn ilahi lütfə imana söykənə bilməz. Bu dünyadakı ehtiyacları və xilası üçün əsasən öz təşəbbüsünə və səyinə güvənməlidir (s. 89).
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: başqasına namusunda və ya başqa bir şeydə haqsızlıq edən pul olmayacaq gündən əvvəl bu gün ondan halallıq almalıdır. Yaxşı əməlləri varsa, haqsızlıq qədər ondan götürüləcək. Yoxdursa, haqsızlığa uğrayanın pis əməllərinin bir hissəsi onun üzərinə qoyulacaq.
“Gündüzün iki başında (əvvəlində və axırında) və gecənin bəzi saatlarında doğru-düzgün namaz qıl! Həqiqətən, yaxşı işlər pis əməlləri yuyub aparır. Bu, yada salanlar üçün bir xatırlatmadır.”
“(Ey Peyğəmbər! Qullarıma mənim bu sözümü) de: “Ey Mənim özlərinə qarşı həddi aşmış qullarım! Allahın rəhmətindən ümidinizi üzməyin. Şübhəsiz ki, Allah bütün günahları bağışlayır. O, həqiqətən, Bağışlayandır, Rəhmlidir!””
“Əzab sizə gəlməmişdən öncə Rəbbinizə dönün və Ona təslim olun. Sonra sizə heç bir kömək edilməz.”
Heç kim yalnız əməllərlə xilas olmur
Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, heç birinizin əməlləri sizi xilas etməyəcək. Səhabələri bunun ona da aid olub-olmadığını soruşdu. O dedi: Allah (﷾) məni Öz rəhməti ilə örtməsə, mən də. Sonra onlara yaxşı əməlləri düzgün, səmimi və ölçülü etməyi dedi (Buxari 6463). Səhih Muslim eyni sözü doğru olana sadiq qalmaq əmri ilə bitərək qeyd edir (Muslim 2816a). Onun sözləri öz sonu barədə şübhə deyildi, çünki Quran ona Allahın (﷾) bağışlamasını və nemətinin ona tamamlandığını deyir (48:2). O öyrədirdi ki, insanların ən yaxşısı da Cənnətə Allahın (﷾) rəhməti ilə girir. Deməli, yalnız əməllərlə xilası inkar edən hədisin özü yaxşılıq etmək əmridir. Yaxşı əməllər Allahın (﷾) Öz rəhməti üçün qoyduğu vasitədir və onları etmək gücü də Onun hədiyyəsidir. Onlar Cənnəti satın alan qiymət deyil. Buna görə Quran “Etdiyiniz (yaxşı) əməllərə görə” deyə bilir (16:32). İman və yaxşı əməllər qulun rəhmət axtarma yoludur, xilas edən isə rəhmətdir.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: heç kimin əməlləri onu xilas etməyəcək. Bunun ona da aid olub-olmadığı soruşulanda demişdir: Allah məni mərhəməti ilə örtməsə, mən də. Sonra onlara əməlləri düzgün, səmimi və ölçülü şəkildə etməyi tapşırmışdır.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: heç biriniz əməlləri ilə xilas olmayacaq. Bir kişi soruşdu: sən də, ey Allahın Rəsulu? O dedi: mən də, Allah məni Öz rəhməti ilə örtməsə; lakin doğru olana sadiq qalın. Muslimin ikinci sənədində son sözlər olmadan ‘Öz rəhməti və lütfü ilə’ var. Sonrakı redaktorun əlavə etdiyi fəsil başlığı belədir: heç kim Cənnətə əməlləri ilə deyil, Allahın rəhməti ilə girir.
“Allah sənin əvvəlki və sonrakı günahlarını bağışlasın, sənə olan nemətini tamamlasın, səni düz yola yönəltsin”
“O kəslər ki, mələklər onların canlarını (şirkdən və küfürdən) pak olduqları halda alıb: “Sizə salam olsun! Etdiyiniz (yaxşı) əməllərə görə Cənnətə daxil olun!”– deyərlər.”
Rəhmət səylə qarşılaşır
Allahın (﷾) rəhməti can yolu tək başa vurana qədər gözləmir. O, canın səyi ilə qarşılaşır. Allah (﷾) hər yaxşı əməli on qat artırır və pis əməli yalnız bir sayır (6:160). Peyğəmbər (ﷺ) xəbər verdi ki, Allah (﷾) deyir: qulum Mənə yeriyərək gəlsə, Mən ona qaçaraq gedərəm (Buxari 7405). Tövbə edən, iman gətirən və yaxşılıq edənlərin pis əməllərini Allah (﷾) yaxşı əməllərlə əvəz edir (25:70). Amr ibn əl-As İslamı qəbul etməyə gələndə Peyğəmbər (ﷺ) ona dedi ki, İslam özündən əvvəlki hər şeyi silir (Muslim 121). Hər əməl yenə çəkilir (99:7-8). Rəhmət heç kimdən heç nə almır. Heç kimə haqsızlıq edilmir (6:160) və hər məxluqun haqqı yenə qaytarılır (Muslim 2582).
“Kim (Allahın hüzuruna) yaxşı əməllə gələrsə, ona gətirdiyinin on qat əvəzi verilər. Kim də pis əməllə gələrsə, ona yalnız gətirdiyinin misli qədər cəza verilər. Onlara haqsızlıq edilməz.”
Peyğəmbər (ﷺ) xəbər verir ki, Allah deyir: Mən qulumun Məni necə düşündüyünə görəyəm və o, Məni zikr edəndə onunlayam; o, Mənə bir qarış yaxınlaşsa, Mən ona bir qulac yaxınlaşaram, o, Mənə yeriyərək gəlsə, Mən ona qaçaraq gedərəm. Səhih Muslim 2675-də də var.
“Ancaq tövbə edib iman gətirən və saleh əməllər edənlərdən başqa. Allah onların pis əməllərini yaxşı əməllərlə əvəz edər. Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir!”
Ölüm ayağında olan Amr ibn əl-As dedi ki, İslamdan əvvəl ona Peyğəmbərdən (ﷺ) nifrətli heç kim yox idi və onu öldürmək istəyirdi. O, İslamı qəbul etmək üçün Peyğəmbərin yanına necə gəldiyini danışdı. Beyət etmək üçün Peyğəmbərdən sağ əlini uzatmasını istədi, sonra öz əlini geri çəkdi. Səbəbi soruşulanda şərt qoymaq istədiyini dedi: bağışlanmaq. Peyğəmbər soruşdu ki, məgər İslamın özündən əvvəlki hər şeyi sildiyini bilmirmi.
“Kim zərrə qədər xeyir bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir. Kim də zərrə qədər şər bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir.”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Qiyamət günü hər haqq sahibinə qaytarılacaq, hətta buynuzsuz qoyun buynuzlu qoyundan haqqını alacaq.
| Sual | Cayn təlimi | İslam |
|---|---|---|
| Ruhu kim azad edir | Ruh, öz səyi ilə. | Səyi qarşılayan Allahın (﷾) rəhməti. |
| Əməllər | Riyazət köhnə karmanı təmizləyir. | Hər zərrə ağırlığı görülür və yaxşı əməl on qat sayılır. |
| Haqsızlıq | Hesab üzərində bağışlayan Tanrı yoxdur. | Allah (﷾) günahları bağışlayır. İnsana edilən haqsızlıq həmin adamla həll olunur. |
| Ən uca məqsəd, indi | Bu dövrdə tam hər şeyi bilmək artıq mümkün deyil. | Bağışlanma indi Ona dönən hər kəsə açıqdır. |
Cayn təlimində də yol uzundur
Cayn təlimində hər şeyi bilməyə çatmış müəllimlərdən biri olan Cina yolu müəllimsiz tapır. Onun ardıcılları başqadır. Jaini qeyd edir ki, onlar müəllim kimi Cinanın köməyi olmadan azadlığa çatmazdılar. Caynizm tarixçisi Paul Dundas daha bir məqam əlavə edir. Caynlar belə qəbul etməyə başlayıb ki, ən yüksək nailiyyətlər, onların arasında tam hər şeyi bilmə, bu dövrdə artıq mümkün deyil. Buna görə cayn əməli indi daha yaxşı yenidən doğulma üçün savab qazanmağı da hədəfləyir. İslamın təklifi başqadır. Bir həyat var və Allahın (﷾) bağışlaması onda, indi, Ona dönən hər kəsə açıqdır (39:53-54).
Jaini yazır ki, adi insanlara rahib həyatına başlamaq üçün guru lazımdır, lakin gələcək Cinaya müəllim lazım deyil. O, özü dünyadan əl çəkir və yeni ordenin ilk rahibi olur (s. 3-4).
Jaini qeyd edir ki, Cinanın ardıcılları da hər şeyi bilməyə və beləliklə, azadlığa çata bilər. Onlar kevalin və ya arhat adlanır, Cina yox. O əlavə edir ki, Cinanın köməyi olmasa, ilk növbədə belə yüksək hala çatmazdılar (s. 31, 69-cu qeyd).
Dundas yazır ki, təxminən eramızın əvvəllərində caynlar qəbul ediblər ki, şagird Cambunun ölümündən sonra bu dövrdə müxtəlif ali ruhani nailiyyətlər, onların arasında aydınlanma (tam hər şeyi bilmə), artıq mümkün deyil. Bundan sonra dini əməl yalnız karmanı yandırmağı deyil, getdikcə yaxşı doğuluş üçün savab qazanmağı da hədəfləyib (6-cı fəsil, açılış səhifəsi, s. 94).
“(Ey Peyğəmbər! Qullarıma mənim bu sözümü) de: “Ey Mənim özlərinə qarşı həddi aşmış qullarım! Allahın rəhmətindən ümidinizi üzməyin. Şübhəsiz ki, Allah bütün günahları bağışlayır. O, həqiqətən, Bağışlayandır, Rəhmlidir!””
“Əzab sizə gəlməmişdən öncə Rəbbinizə dönün və Ona təslim olun. Sonra sizə heç bir kömək edilməz.”
İslamın cavabı: rəhmətin daşıdığı səy
İslamın cavabı budur ki, səyiniz sayılır və Allahın (﷾) rəhməti onu daşıyır. Sizi yaradan hər əməli görür və Ona döneni bağışlayır. O, Öz əmri ilə yaradır: “Ol!”, o da olur (2:117) və Onun heç bir bənzəri yoxdur (42:11). İslam iman, ibadət və davranış birlikdə olan bütöv həyat yoludur (2:208; 5:3). Quran sınanmasını istəyir. Onun meydan oxuması ona bənzər surə gətirmək (2:23) və onda ixtilaf axtarmaqdır (4:82). O, Allahın (﷾) sözüdürsə, onda Muhəmməd (ﷺ) Peyğəmbərlərin Möhürü, onların sonuncusudur (33:40). Onu oxuyun və onun mesajını özünüz ölçün.
“Göyləri və yeri misilsiz xəlq edən Odur. O, bir işə hökm verdikdə ona ancaq: “Ol!”– deyər, o da olar.”
“(Allah) göyləri və yeri Yaradandır. O sizin üçün özünüzdən zövcələr, heyvanlardan da cütlər yaratdı. O sizi bu yolla çoxaldır. Onun heç bir bənzəri yoxdur. O, Eşidəndir, Görəndir.”
“Ey iman gətirənlər! İslamı bütövlüklə qəbul edin və şeytanın addımlarını izləməyin! Şübhəsiz ki, o sizə açıq-aydın düşməndir.”
“Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və sizin üçün din olaraq İslamı bəyəndim.”
“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”
“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”
“Muhamməd aranızdakı kişilərdən heç birinin atası deyildir. Lakin o, Allahın rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusudur. Allah hər şeyi biləndir.”
Beş etiraz və cavabları
Uttaradhyayana Sutra 30.5-6 — 30-cu mühazirə (Tövbə yolu), 5-6-cı misralar
“Suyu kəsilmiş böyük hovuz suyun işlədilməsi və buxarlanması ilə tədricən quruduğu kimi, rahibin milyonlarla doğumda qazandığı Karma da pis Karma axını yoxdursa, riyazətlə məhv olur.”
Nə üçün istinad olunub
Riyazət köhnə karmanı yandırır, buna görə can öz keçmişini Tanrının bağışlaması olmadan təmizləyə bilər.
Cavab
Riyazət onu edəni dəyişə bilər və caynlar zərər verdikləri varlıqlardan bağışlanma diləyir. Lakin heç kim öz borcunu ləğv edə bilməz. İnsana edilən zülm həmin insanla düzəldilməlidir, yoxsa Qiyamət günü həll olunur (Buxari 2449). Günahın özünü bağışlamaq Allaha (﷾) məxsusdur. Yaxşı işlər pis əməlləri yuyub aparır (11:114), çünki Allah (﷾) onları belə edib. O, Ona dönənlərin bütün günahlarını bağışlayır (39:53; 39:54).
Nəticə — Səy edəni islah edə bilər. Borcu borclu olunan, hər günahı isə Allah (﷾) ləğv edir.
Jaini, The Jaina Path of Purification (1979), s. 135-136
Jaini cayn ənənəsinin niyə ilahi lütfdən üz döndərdiyini izah edir. Hindistanın teist ənənələrində lütf ruhları təkrar doğuşdan çıxaran ilahi kömək əlidir. Caynlar da daxil olmaqla Sramana ənənələri üçün bu, həll etdiyindən çox problem yaradırdı. Lütf verən əbədi bağsız varlıq olmalı idi. Bəs heç bağlanmamış varlıq necə təkrar doğuş dünyasına toxuna və onu tərpədə bilərdi, belə hərəkət bədənli varlıqlara məxsus olduğu halda (s. 135-136)?
Nə üçün istinad olunub
Karmadan əbədi azad varlıq təkrar doğuş dünyasında heç vaxt hərəkət edə bilməzdi, buna görə lütf mümkün deyil.
Cavab
Bu, istədiyi və əskik olduğu üçün hərəkət edən bədəndəki cana aiddir. İslamın Allahı (﷾) belə can deyil. O, hər şeyin Yaradanıdır və Onun heç bir bənzəri yoxdur (42:11). O, “Zəngindir” (35:15) və Öz əmri ilə şeyləri var edir: “Ol!”, o da olur (2:117). O, ehtiyacdan yox, rəhmət və hikmətdən hərəkət edir, buna görə Öz işində hərəkət etmək Onu bağlamır.
Nəticə — Hərəkət möhtac canı bağlayır. O, heç nəyə möhtac olmayan Yaradanı bağlamır.
Acaranga Sutra 1.3.3.4 — 1-ci kitab, 3-cü mühazirə (İsti və soyuq), 3-cü dərs, 4-cü misra
“İnsan! Sən özünün dostusan; niyə özündən kənar dost arzulayırsan?”
Nə üçün istinad olunub
Mən özümün dostuyam. Niyə özümdən kənar dost axtarmalıyam?
Cavab
Cayn təlimində də Cinanın ardıcılları yolu onun təlimindən öyrənir. Lakin müəllim yalnız yolu göstərir. O, yolda edilənləri bağışlaya bilməz. İslamın cavabı canı yaradandır. O deyir ki, qulu Ona yeriyərək gəlsə, O, ona qaçaraq gedər (Buxari 7405). O, Ona dönənlərin bütün günahlarını bağışlayır (39:53-54).
Nəticə — Müəllim yolu göstərir. Yalnız canın Yaradanı bağışlaya bilər və O, hər addımla qarşılaşır.
Uttaradhyayana Sutra 13.23 — 13-cü mühazirə (Citra və Sambhuta), 23-cü misra
“Nə qohumları, nə dostları, nə oğulları, nə əqrəbaları onun əzabına şərik olmaz, onu tək özü daşımalıdır; çünki Karma edəni izləyir.”
Nə üçün istinad olunub
Rəhmət ədalətsizdir. Ciddi hesab hər cana dəqiq qazandığını verməlidir.
Cavab
İslamda heç kim əməlindən artıq cəzalandırılmır və heç bir yaxşı əməl itmir (99:7-8). Allah (﷾) deyir ki, heç kimə haqsızlıq edilməyəcək (6:160). Özünə borclu olunanı bağışlamaq Onun haqqıdır, necə ki, hər borc verən borcu ləğv edə bilər. Bir məxluqun digərinə borcu Qiyamət günü tam qaytarılır. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, hətta buynuzsuz qoyun buynuzlu qoyundan haqqını alacaq (Muslim 2582).
Nəticə — Heç kimə zülm edilmir. Allahın (﷾) rəhməti Ona borclu olunandan keçir və hər məxluqun haqqı qaytarılır.
Səhih əl-Buxari 6463 — Kitab ər-Riqaq (Qəlbi yumşaldanlar), hədis 6463
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: heç kimin əməlləri onu xilas etməyəcək. Bunun ona da aid olub-olmadığı soruşulanda demişdir: Allah məni mərhəməti ilə örtməsə, mən də. Sonra onlara əməlləri düzgün, səmimi və ölçülü şəkildə etməyi tapşırmışdır.
Nə üçün istinad olunub
Heç kim əməlləri ilə xilas olmursa, deməli, əməllərin İslamda əhəmiyyəti yoxdur.
Cavab
Həmin hədis dərhal davam edərək yaxşı əməlləri düzgün, səmimi və ölçülü etməyi əmr edir. Səhih Muslim eyni sözü “doğru olana sadiq qalın” ilə verir (Muslim 2816a). Quran deyir ki, zərrə ağırlığında hər xeyir görüləcək (99:7-8). Əməllər qulun rəhmət axtarma yoludur. Onlar Cənnəti satın alan qiymət deyil.
Nəticə — Əməllər əmr olunub və çəkilir. Xilas edən ödənmiş qiymət yox, rəhmətdir.
Baxışlar
Cayn: hər can özünü azad edir
Cayn təlimi hesab edir ki, canı heç bir tanrı azad etmir. Hər can özünün dostudur. O, özünü saxlamaqla yeni karmanı dayandırır və riyazətlə köhnə karmanı yandırır, nəhayət, azad olur. Kənardan lütf nə lazımdır, nə də mümkündür.
“İnsan! Sən özünün dostusan; niyə özündən kənar dost arzulayırsan?” (Acaranga Sutra 1.3.3.4, Svetambara). Candan kənar heç kim onu azad edə bilməz.
Təkzib
Cayn təliminin özü deyir ki, Cinanın ardıcılları onun təlimi olmadan azadlığa çatmazdılar. Lakin müəllim yalnız yolu göstərə bilər. O, yolda edilənləri bağışlaya bilməz. İslam canı yaradana, onu eşidənə (42:11) və Ona dönənlərin bütün günahlarını bağışlayana işarə edir (39:53).
Riyazət milyonlarla doğumda qazanılmış karmanı məhv edir, suyu kəsiləndə hovuzun quruması kimi (Uttaradhyayana Sutra 30.5-6, Svetambara). Deməli, can öz keçmişini təmizləyə bilər.
Təkzib
Riyazət onu edəni dəyişə bilər. Lakin heç kim öz borcunu ləğv edə bilməz; bunu yalnız borclu olunan edə bilər. Yaxşı işlər pis əməlləri yuyub aparır (11:114), çünki Allah (﷾) onları belə edib. O, Ona dönənlərin bütün günahlarını bağışlayır (39:53-54).
Lütf verən heç vaxt karma ilə bağlanmamış varlıq olmalı idi. Belə varlıq təkrar doğuş dünyasına toxuna bilməzdi (Jaini, Sramana ənənələri barədə). Deməli, lütf mümkün deyil.
Təkzib
Etiraz hərəkətə bədəndəki can üçün olduğu kimi ehtiyac əlaməti kimi baxır. Allah (﷾) dünyadakı can deyil. O, onu yaradıb, ondan heç nəyə möhtac deyil (35:15) və Onun heç bir bənzəri yoxdur (42:11). O, ehtiyacdan yox, rəhmət və hikmətdən hərəkət edir.
Lütf xilas edirsə, səy mənasızdır və əməllərin artıq əhəmiyyəti yoxdur.
Təkzib
Heç kimin yalnız əməllərlə xilas olmadığını deyən hədisin özü davam edərək yaxşı əməlləri, düzgün, səmimi və ölçülü edilməsini əmr edir (Buxari 6463). Hər əməl çəkilir (99:7-8).
Rəhmət ədalətsizdir. Bəziləri bağışlanırsa, hər canın əməllərinin ciddi hesabı pozulur.
Təkzib
Heç kim əməlindən artıq cəzalandırılmır (6:160) və heç bir xeyir itmir (99:7-8). Allah (﷾) Özünə borclu olunandan keçə bilər. Hər məxluqun, hətta heyvanın haqqı yenə qaytarılır (Muslim 2582).
İslam baxışı
Səy əmr olunub və hər əməl çəkilir. Lakin heç kim yalnız əməllərlə xilas olmur: xilas edən Allahın (﷾) rəhmətidir, iman və yaxşı əməllər isə qulun onu axtarma yoludur. Bağışlamaq Allaha (﷾) məxsusdur və O, hər yaxşı əməli artırır. Onun qapısı həyat davam etdikcə Ona dönən hər kəsə açıqdır.
Zərrə ağırlığına qədər hər əməl görülür və Allah (﷾) heç kəsi gücündən artıq yükləmir. Salehlər etdikləri yaxşılığa görə Cənnətə daxil olur.
Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, Allah (﷾) onu rəhmətlə örtməsə, heç kimin əməlləri, hətta özününkü də onu xilas etməyəcək. Sonra yaxşı əməlləri düzgün, səmimi və ölçülü etməyi əmr etdi.
Allah (﷾) yaxşı əməlləri on qat artırır, pisi yalnız bir sayır və heç kimə zülm etmir. O, yeriyərək gələn quluna qaçaraq gəlir.
Allah (﷾) Ona dönənlərin bütün günahlarını bağışlayır və tövbə edənlərin pis əməllərini yaxşı ilə əvəz edir. İslam özündən əvvəlkini silir.
Əməllər qulun Allahın (﷾) rəhmətini axtarma vasitəsidir, Cənnəti satın alan qiymət deyil.
Allah (﷾) yaratdığı heç nəyə bənzəməyən, Öz əmri ilə şeyləri var edən Yaradandır. Quran hər kəsi onu sınamağa dəvət edir və Muhəmmədi (ﷺ) Peyğəmbərlərin Möhürü adlandırır.