Allahın son mesajı niyə 7-ci əsr Ərəbistanına gəlib?

“Allah peyğəmbərliyi kimə verəcəyini daha yaxşı bilir.”

“Həqiqətən, Biz səni haqla müjdə verən və xəbərdar edən olaraq göndərdik. Elə bir ümmət yoxdur ki, ona xəbərdar edən (bir peyğəmbər) gəlmiş olmasın.”

“Biz hər ümmətə: “Allaha ibadət edin, tağutdan uzaq olun”– (deyə,) peyğəmbər göndərdik. Onlardan kimisini Allah doğru yola yönəltmiş, kimisinə də azdırmışdır. Yer üzündə gəzib dolaşın və (haqqı) yalan sayanların aqibətinin necə olduğunu görün!”

“Hər ümmətin bir elçisi vardır. Elçiləri gəldikdə onların arasında ədalətlə hökm verilər və onlara zülm edilməz.”

“Biz səndən əvvəl də elçilər göndərdik. Onlardan bəziləri haqqında sənə danışdıq, bəziləri haqqında isə danışmadıq. Heç bir elçi Allahın izni olmadan bir ayə gətirə bilməz. Allahın əmri gəldikdə isə ədalətlə hökm verilər və yalan danışanlar orada ziyana uğrayarlar.”

“Yoxsa onlar: “(Muhamməd) bunu özündən uydurmuşdur!”– deyirlər. Xeyr, o, Rəbbindən (nazil) olan bir haqdır ki, səndən öncə xəbərdar edən (peyğəmbər) gəlməmiş bir qövmə xəbərdar edəsən. Bəlkə onlar doğru yola yönələlər.”

“ataları xəbərdar edilməmiş, özləri də qafil olan bir qövmü xəbərdar edəsən.”

‘Ataları xəbərdar edilməmiş bir qövm’ ifadəsini ərəblər kimi izah edir, çünki Peyğəmbərdən (ﷺ) əvvəl onlara xəbərdarlıq edən gəlməmişdi. Əlavə edir ki, yalnız onların adını çəkmək başqalarını istisna etmir, necə ki qrupun bəzi üzvlərinin adını çəkmək ümumi bəyanatı ləğv etmir. O, 7:158-də izah olunmuş onun hamıya göndərilməsi barədəki ayələrə və geniş rəvayət olunan hədislərə istinad edir.

Qətadədən nəql edir: nəzərdə tutulan xalq Qüreyşdir, Muhəmməddən (ﷺ) əvvəl xəbərdarlıq edən gəlməmiş ümmi xalq. Həmçinin İbn Abbas və Müqatildən nəql edir: onlar İsa ilə Muhəmməd arasındakı fasilə (fətrə) xalqıdır. Üçüncü baxış: Allahın dəlili elçi görməsələr də, əvvəlki elçilərin xəbərdarlığı ilə onların əleyhinə qaim olub.

Cabir ibn Abdullah rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) ondan əvvəl heç bir peyğəmbərə verilməmiş və ona verilmiş beş şeyi sadalamışdır. Onların sonuncusu: hər əvvəlki peyğəmbər yalnız öz xalqına göndərilirdi, lakin o, bütün insanlara göndərilmişdir.

“Biz hər bir peyğəmbəri ancaq öz qövmünün dilində (danışan) göndərdik ki, (haqqı) onlara bəyan etsin. Allah istədiyini (haqq yoldan) azdırır, istədiyini də doğru yola yönəldir. O, Qüdrətlidir, Hikmət sahibidir.”

“De: “Ey insanlar! Şübhəsiz ki, mən sizin hamınıza göndərilmiş Allahın elçisiyəm. Göylərin və yerin hökmranlığı Ona məxsusdur, Ondan başqa (ibadətə layiq olan) məbud yoxdur. O həm dirildir, həm də öldürür. Elə isə Allaha və Onun ummi (yazıb-oxumaq bilməyən) Elçisinə, həm də Allaha və Onun kəlmələrinə inanan peyğəmbərə iman gətirin. Onun ardınca gedin ki, bəlkə doğru yola yönələsiniz”.”

“Biz səni bütün insanlara müjdə verən və xəbərdarlıq edən (bir peyğəmbər) olaraq göndərdik. Lakin insanların çoxu (bunu) bilməz.”

“Biz səni ancaq aləmlərə rəhmət olaraq göndərdik.”

“Bu Quran mənə vəhy olundu ki, onunla həm sizi, həm də onun yetişəcəyi hər kəsi xəbərdar edim.”

“Muhamməd aranızdakı kişilərdən heç birinin atası deyildir. Lakin o, Allahın rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusudur. Allah hər şeyi biləndir.”

“Şübhəsiz ki, Zikri (Quranı) Biz nazil etdik və Biz də onu qoruyacağıq.”

Zeyd ibn Sabit rəvayət edir ki, Quranı əzbər bilənlərin çoxu Yəmamədə öldürüləndən sonra Əbu Bəkr ondan Quranı bir cilddə toplamağı xahiş etdi və ona Allahın Rəsulu üçün vəhyi yazdığını xatırlatdı. Zeyd onu yazılı parçalardan və insanların yaddaşından topladı və hazır nüsxə Əbu Bəkrdən Ömərə, sonra isə Həfsəyə keçdi.

18-20-ci surələrin hissələrini erkən Hicaz xətti ilə daşıyan iki perqament vərəq. 2015-ci ildə Oksford Radiokarbon Sürətləndirici Bölməsi perqamenti 95,4 faiz ehtimalla 568-645-ci illərə aid etdi; bu dövr Peyğəmbərin (ﷺ) ömrünü (təxminən 570-632) əhatə edir. Kiçik yazılış nüansları istisna olmaqla, vərəqlərdəki mətn həmin surələrin bu gün Qurandakı mətnidir.

Birinci, silinmiş mətni sonrakı standart mətnin altında qalan Səna palimpsesti (Səna 1) əlyazmasının tədqiqi. Bir vərəq yüksək ehtimalla radiokarbon üsulu ilə 671-ci ildən əvvələ aid edilib. Müəlliflər iddia edirlər ki, silinmiş alt mətn erkən müsəlman mənbələrinin Osmanın standart nüsxəsindən əvvəl mövcud olduğunu dediyi səhabə mushafıdır və sübutlar standart mətnin Osmana gedib çıxdığı barədəki xəbəri dəstəkləyir. Onlar belə nəticəyə gəlirlər ki, standart mətn Peyğəmbərin (ﷺ) qiraətini alt mətndən daha sadiq əks etdirir.

“Bir zaman İbrahim və İsmail müqəddəs Evin bünövrəsini ucaldarkən belə dua etmişdi: Ey Rəbbimiz! Bu əməli bizdən qəbul et! Həqiqətən, Sən Eşidənsən, Bilənsən!”

“Ey Rəbbimiz! Hər ikimizi də Sənə təslim olan, nəslimizdən də Sənə təslim olacaq bir ümmət et. Bizə ibadət qaydalarını göstər və tövbəmizi qəbul et! Həqiqətən, Sən tövbələri qəbul edənsən, Rəhmlisən!”

“Ey Rəbbimiz! Onların içərisindən özlərinə elə bir elçi göndər ki, Sənin ayələrini onlara oxusun, Kitabı və hikməti onlara öyrətsin və onları günahlardan təmizləsin! Həqiqətən, Sən Qüdrətlisən, Hikmətlisən!”

“Həmçinin, öz içərinizdən ayələrimizi sizə oxuyan, sizi (günahlardan) təmizləyən, Kitabı və hikməti sizə öyrədən, habelə, bilmədiklərinizi sizə öyrədən bir rəsul göndərdik.”

“Həqiqətən, aləmlərə bərəkət və hidayət qaynağı olaraq insanlar üçün ilk bina edilən ev Bəkkədəki evdir. Orada aydın nişanələr – İbrahimın məqamı vardır. Ora daxil olan kəs əmin-amanlıqda olar. Yoluna gücü çatan hər kəsin (müqəddəs) Evi ziyarət etməsi Allahın insanlar üzərindəki haqqıdır. Kim (bunu) inkar edərsə, (bilsin ki,) Allahın aləmlərə ehtiyacı yoxdur.”

İzah edir ki, İbrahim Məkkədəki Müqəddəs Məkan əhli üçün dua edərək Allahdan onların arasında özlərindən, yəni İbrahimin öz nəslindən bir elçi göndərməsini diləyib. Hesab edir ki, bu qəbul olunmuş dua Allahın artıq təqdir etdiyinə uyğun gəlib: ümmi xalq arasında və onlara, bütün qeyri-ərəb xalqlara, insanlara və cinlərə elçi göndərilən Muhəmməd (ﷺ).

“Onlar: ‘Kaş ki bu Quran iki şəhərdən (Məkkədən və ya Taifdən) olan böyük bir adama (Vəlid bin Müğirəyə və Ürvə bin Məsuda) nazil ediləydi?’– dedilər. Yoxsa Rəbbinin rəhmətini onlarmı bölüşdürürlər?”

“Allah peyğəmbərliyi kimə verəcəyini daha yaxşı bilir.”

“Ey insanlar! Biz sizi bir kişi və bir qadından (Adəm və Həvvadan) yaratdıq. Sonra bir-birinizi tanıyasınız deyə, sizi xalqlara və qəbilələrə ayırdıq. Şübhəsiz ki, Allah yanında ən hörmətli olanınız (Ondan) ən çox qorxanınızdır. Həqiqətən, Allah (hər şeyi) biləndir, (hər şeydən) xəbərdardır.”

“Rəbbi İbrahimi bəzi kəlmələrlə sınağa çəkdiyi zaman o, bunları tamamilə yerinə yetirdi. Allah buyurdu: “Mən səni insanlara imam edəcəyəm!” İbrahim dedi: “Nəslimdən də, imam et!” Allah buyurdu: “Mənim əhdim zalımlara yetişməz!””

Əbu Hureyrə Peyğəmbərin (ﷺ) yaxşı əməllər və onların mükafatı barədə daha uzun sözünü rəvayət edir. Onların arasında: elm axtararaq bir yola çıxana Allah Cənnətə gedən yolu asanlaşdırır; insanlar məsciddə Quran oxuyub birlikdə öyrənmək üçün toplaşanda onların üzərinə sükunət enir, mərhəmət onları örtür və mələklər onları əhatə edir. Sonu belədir: əməlləri geridə qoyanı nəsli irəli apara bilməz.

“Bu Quran mənə vəhy olundu ki, onunla həm sizi, həm də onun yetişəcəyi hər kəsi xəbərdar edim.”

“Biz səni bütün insanlara müjdə verən və xəbərdarlıq edən (bir peyğəmbər) olaraq göndərdik. Lakin insanların çoxu (bunu) bilməz.”

“Biz hər ümmətə: “Allaha ibadət edin, tağutdan uzaq olun”– (deyə,) peyğəmbər göndərdik. Onlardan kimisini Allah doğru yola yönəltmiş, kimisinə də azdırmışdır. Yer üzündə gəzib dolaşın və (haqqı) yalan sayanların aqibətinin necə olduğunu görün!”

“Şübhəsiz ki, sən istədiyini doğru yola yönəldə bilməzsən. Amma Allah istədiyini doğru yola yönəldər. O, doğru yolda olanları daha yaxşı tanıyır.”

“Dində məcburiyyət yoxdur. Artıq doğru yol azğınlıqdan fərqlənir. Hər kim tağutu inkar edib Allaha iman gətirərsə, heç vaxt qırılmayan ən möhkəm dəstəkdən yapışmış olar. Allah (hər şeyi) eşidəndir, (hər şeyi) biləndir.”