Qısa cavab
Boşanmış qadın yenidən ərə gedə bilməmişdən əvvəl üç heyz gözləyir. Heyzi yoxdursa, üç ay gözləyir. Hamilədirsə, doğana qədər gözləyir. Nikah yaxınlıqla tamamlanmamışdan əvvəl boşanıbsa, heç bir gözləmə müddəti yoxdur. Quran bu qaydaların hər birini bildirir. Gözləmə müddəti iddə adlanır. O, qadının keçmiş ərindən uşaq daşıyıb-daşımadığını göstərir ki, hər uşaq atasını bilsin. O, həm də cütlüyə barışmaq üçün vaxt verir. Birinci və ya ikinci boşanmadan sonra ər bu müddətdə onu qaytara bilər. Bu müddətdə qadın öz evində qalır və ər ona yaşayış yeri verməlidir. Dul qadın dörd ay on gün, hamilədirsə, doğana qədər gözləyir.
| Onun vəziyyəti | Gözləyir |
|---|---|
| Boşanıb, aylıq heyzi var | Üç aylıq heyz |
| Boşanıb, heyzi yoxdur | Üç ay |
| Hamilə ikən boşanıb | Doğana qədər |
| Nikah gerçəkləşməzdən əvvəl boşanıb | Gözləmə müddəti yoxdur |
| Dul qalıb | Dörd ay on gün |
| Hamilə ikən dul qalıb | Doğana qədər |
Tam izah
Adi qayda: üç heyz
Quran deyir ki, boşanmış qadın üç heyz gözləyir. O, Allahın (﷾) bətnində yaratdığını gizlədə bilməz. Bu müddətdə əri zərər vermək yox, barışmaq istəyirsə, onu qaytarmağa daha çox haqlıdır. Quran buna üçüncüdən sonra yox, birinci və ya ikinci boşanmadan sonra icazə verir. Boşanma haqqındakı surə kişilərə gözləmə müddətini diqqətlə hesablamağı deyir. Onlar bu müddətdə arvadlarını evlərindən çıxarmamalıdır, çünki Allah (﷾) yeni vəziyyət yarada bilər. Məzhəblər (İslam hüququnun dörd ənənəvi məktəbi) üçün necə sayılması barədə fərqli fikirdədir. Hənəfi və Hənbəli fəqihləri heyzlərin özünü sayır. Maliki və Şafii fəqihləri onların arasındakı təmiz günləri sayır.
“Boşanmış qadınlar üç heyz görüncəyə (və ya üç kərə təmizlənincəyə qədər) gözləməlidirlər. Əgər Allaha və Axirət gününə iman gətirmişlərsə, Allahın onların bətnində yaratdığını gizlətmək onlara halal olmaz. Əgər bu müddət ərzində onların ərləri barışmaq istəsələr, onları qaytarmağa daha çox haqlıdırlar. Kişilərin qadınlar üzərində (şəriətə müvafiq) haqları olduğu kimi, qadınların da kişilər üzərində (şəriətə müvafiq) haqları vardır. Kişilərin onlar üzərində olan haqları isə bir dərəcə üstündür. Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir.”
“Boşama iki dəfədir. Bundan sonra (qadını şəriətə) müvafiq qayda üzrə saxlamaq, yaxud xoşluqla buraxmaq gərəkdir. Onlara verdiklərinizdən bir şey götürmək sizə halal olmaz. Yalnız hər ikisinin Allahın hüdudlarını yerinə yetirməyəcəklərindən qorxması istisnadır. Əgər siz onların Allahın hüdudlarını yerinə yetirməyəcəklərindən qorxsanız, qadının (boşanmaq üçün) bir şey əvəz verməsində ikisinə də heç bir günah yoxdur. Bunlar Allahın hüdudlarıdır, onları aşmayın! Allahın hüdudlarını aşanlar – məhz onlar zalımlardır.”
“Əgər onu (üçüncü dəfə) boşayarsa, bundan sonra o (qadın) başqa bir kişiyə ərə getməyincə (əvvəlki ərinə) halal olmaz. Əgər (sonrakı əri) onu boşasa, Allahın hüdudlarını yerinə yetirəcəklərini güman etdikləri təqdirdə, (qadının birinci əri ilə yenidən) nikaha girməsində, ikisinə də heç bir günah yoxdur. Bunlar Allahın hüdudlarıdır, onları anlayan kimsələrə bəyan edir.”
“Ey Peyğəmbər! Qadınları boşadığınız zaman onları gözləmə (iddə) müddətlərində (heyzdən pak olduqdan sonra onlarla yaxınlıq etməzdən əvvəl) boşayın. Gözləmə (iddə) müddətini hesablayın və Rəbbiniz olan Allahdan qorxun. Onları, açıq-aşkar zinakarlıq etmələri müstəsna olmaqla, evlərdən çıxartmayın və onlar özləri də çıxmasınlar. Bu, Allahın hüdudlardır. Kim Allahın hüdudlarını aşarsa artıq özünə zülm etmiş olar. Bilmirsən, ola bilsin ki, Allah bundan sonra bir iş icad etsin (ərin qəlbinə yenidən zövcəsinin məhəbbətini salsın və onlar barışsınlar).”
Heyzi olmayan qadınlar və hamilə qadınlar
Quran 65:4 arvadın heyzi olmayanda üç heyzin necə sayılması sualına cavab verir. Heyzi kəsilmiş qadın üç ay gözləyir, heyz görməmiş qadın da belə. Hamilə qadın doğana qədər gözləyir. Ayə heç bir yaşın adını çəkmir. Dörd məzhəbin fəqihləri (İslam hüququ alimləri) onu heyzi heç vaxt gəlməyən yetkin qadınlara tətbiq edib. Bu gün bilirik ki, işləyən uşaqlığı olmadan doğulanlar kimi bəzi qadınlar heç vaxt heyz görmür. Klassik təfsirçilərin çoxu gənc qızları da sayıb. Tənqidçilər bunun üzərində ittiham qurur və ona “Quranın 65:4 ayəsi yetkinlik yaşına çatmamış qızlarla evlənməyə icazə verirmi?” səhifəsində tam cavab verilir.
“Heyzdən kəsilmiş (yaşlı) qadınlarınızın gözləmə (iddə) müddəti barədə şübhə etsəniz, onların, eləcə də (yaşlarının azlığı üçün) hələ heyz görməmiş olanların gözləmə müddəti üç aydır. Hamilə qadınların gözləmə (iddə) müddəti isə onlar hamiləlikdən azad olana qədərdir. Kim Allahdan qorxarsa, Allah onun işini asanlaşdırar.”
Qadınların adətən heyz gördüyü yaşa çatmış və hələ də heyz görməmiş qadın barədə Hənbəli fəqihi İbn Qudamə hökm edir ki, onun gözləmə müddəti üç aydır, çünki o, ‘heyz görməyənlərdən’ biridir. O qeyd edir ki, bu, Əbu Hənifə, Malik və əş-Şafiinin də fikridir.
‘Heyz görməyənlər’ ifadəsini hələ heyz yaşına çatmamış gənc qızları da əhatə edən kimi oxuyur; onların boşanmadan sonrakı gözləmə müddəti heyzi kəsilmiş qadınlar kimi üç aydır.
Heyz kəsiləndə
Hüquq boşanmadan sonra heyzi kəsilən qadın barədə də eyni diqqəti göstərib. Xəlifə Ömər Peyğəmbərdən (ﷺ) sonra müsəlman icmasının ikinci başçısı idi. O hökm edib ki, qadın hamilə olmadığına əmin olmaq üçün doqquz ay gözləyir. Sonra ərə gedə bilməmişdən əvvəl daha üç ay gözləyir. 8-ci əsrin Mədinə alimi Malik qeyd edir ki, Mədinədə təcrübə belə olub.
Səid ibn əl-Müsəyyəb xəlifə Ömərin hökmünü rəvayət edir: bir və ya iki heyz görüb sonra heyzi kəsilən boşanmış qadın doqquz ay gözləyir. Açıq hamilədirsə, iş həll olunur; deyilsə, doqquz aydan sonra üç ay gözləmə müddəti saxlayır və sonra evlənməkdə sərbəstdir. Malik əlavə edir ki, heyzi kəsilən boşanmış qadın üçün Mədinədə əməl olunan təcrübə budur.
Yaxınlıq olmadan gözləmə müddəti yoxdur
Nikah tamamlanmamışdan, yəni cütlük cinsi münasibətdə olmamışdan əvvəl boşanmış arvadın heç bir gözləmə müddəti yoxdur. Ərə ona hədiyyə verməyi və onu gözəl tərzdə buraxmağı deyilir. Bu, iddənin məqsədini göstərir: o, qadının onun uşağını daşıyıb-daşımadığını üzə çıxarmaq üçündür. Aralarında Hənəfi və Hənbəli məzhəbləri olan çoxlu fəqih bu qayda üçün cütlüyün etibarlı xüsusi görüşünü (xəlvət) nikahın tamamlanması sayır.
“Ey iman gətirənlər! Əgər mömin qadınlarla evlənsəniz, sonra da onlara toxunmazdan (yaxınlıq etməzdən) əvvəl talaqlarını versəniz, artıq onlar üçün gözləmə müddətini saymağa (onları yanınızda saxlamağa) haqqınız yoxdur. Belə olduğu təqdirdə onlara (boşanma) bədəllərini verin və (onları) gözəl tərzdə sərbəst buraxın.”
Gözləmə müddətində onun hüquqları
Boşanmış arvad ərinin imkanına görə onunla eyni tərzdə yaşayır və ər onu sıxışdırmamalıdır. Hamilədirsə, ər doğana qədər ona xərcləyir. Onun uşağını əmizdirirsə, ona haqqını verir. Müddət bitəndə ər iki ədalətli şahidin önündə onu ya şəriətə müvafiq qaytarmalı, ya da şəriətə müvafiq ayrılmalıdır. Bu, birinci və ya ikinci boşanmadan sonrakı qaydadır. Son, üçüncü boşanmadan sonra məzhəblər onun qadına yaşayış yeri verməli olub-olmaması barədə fərqli fikirdədir.
“Onlara (boşadığınız qadınlara gözləmə müddətləri bitənədək) imkanınız daxilində öz yaşadığınız yerdə qalmağa yer verin. Sıxışdırmaq məqsədilə onlara zərər yetirməyin. Əgər onlar hamilədirlərsə, hamiləlikdən azad olana qədər onlara (malınızdan) xərcləyin. Əgər sizin üçün uşaq əmizdirirlərsə, onların (süd) haqqını verin. Öz aranızda xoşluqla razılığa gəlin. Əgər (bu işdə) razılığa gələ bilməsəniz, (bu zaman) uşağı ata üçün başqa bir qadın əmizdirməlidir.”
“Gözləmə (iddə) vaxtı bitdikdə onları şəriətə müvafiq olaraq saxlayın və yaxud onlardan şəriətə müvafiq qaydada ayrılın. (Zövcələrinizi saxlamaq və ya onlardan ayrılmaq istədikdə sonradan aranızda ixtilaf olmasın deyə) içərinizdən iki ədalətli şahid tutun. (Ey şahidlər! Siz də) Allah üçün şahidlik edin. Allaha və Axirət gününə iman gətirənlərə verilən öyüd-nəsihət budur. Kim Allahdan qorxarsa, Allah ona (hər sıxıntıdan) bir çıxış yolu açar”
Dul qadının gözləmə müddəti
Dul qadın dörd ay on gün gözləyir. Hamilədirsə, onun gözləmə müddəti doğanda bitir. Peyğəmbər Muhəmməd (ﷺ) Sübeyə adlı dul qadına uşağını doğduqdan sonra ərə gedə biləcəyini deyib. Gözləmə müddəti bitəndə o, yenidən ərə getmək də daxil olmaqla ədalətli və ağlabatan şəkildə özü barədə qərar verməkdə sərbəstdir.
“Sizlərdən ölənlərin qoyub getdiyi zövcələr (yenidən ərə getmələri üçün) dörd ay on gün gözləməlidirlər. Onların gözləmə müddəti bitdikdə özləri barədə (şəriətə) müvafiq qayda üzrə etdikləri işə görə sizə günah olmaz. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır.”
Peyğəmbərin (ﷺ) arvadı Ümmü Sələmə rəvayət edir ki, Əsləm qəbiləsindən Sübeyə adlı qadın hamilə ikən dul qaldı. O, doğdu və təxminən on gün sonra Peyğəmbərin yanına getdi; Peyğəmbər ona indi evlənə biləcəyini dedi.
Tövratın boşanma qanunu
Qanunun Təkrarı Tövratın beşinci kitabıdır. Onun boşanma qanunu deyir ki, boşanmış arvad ərinin evindən çıxandan sonra başqa kişinin arvadı ola bilər. O, heç bir gözləmə müddəti qoymur. O, qadının daşıya biləcəyi uşaq üçün heç bir tədbir görmür. Yəhudi təlim və hüquq kitabı olan Talmudun ravvinləri sonralar ehtiyacı görüb və üç aylıq gözləmə əlavə edib. Lakin Tövratın öz mətnində bu yoxdur. Quran gözləmə müddətini müqəddəs kitabın özünə qoyur və hər qadın üçün qayda verir.
“Kişi arvad alıb evlənəndə onda murdar bir şey tapdığı üçün qadın onun gözündə lütf tapmazsa, ona boşanma kağızı yazsın, əlinə versin və onu evindən göndərsin. Qadın onun evindən çıxandan sonra gedib başqa kişinin arvadı ola bilər.”
Mişna və Talmud hökm edir ki, boşanmış qadın və ya dul üç ay keçməmiş yenidən evlənə bilməz ki, kimin uşağını daşıdığı bilinsin. Qayda ravvin qaydasıdır; Tövratın mətni onu bildirmir.
Baxışlar
İslam baxışı
İddə uşağın atasını bilmək hüququnu qoruyur, nikaha son şans verir və boşanmış arvadın yaşayış yerini təmin edir. Quran hər qadın üçün qayda verir.
Heyzi olan boşanmış qadın üç heyz gözləyir. Birinci və ya ikinci boşanmadan sonra əri barışmaq istəyirsə, bu müddətdə onu qaytara bilər.
Heyzi olmayan qadın üç ay, hamilə qadın isə doğana qədər gözləyir.
Quran deyir ki, nikah tamamlanmamışdan əvvəl boşanmış arvadın gözləmə müddəti yoxdur.
Xəlifə Ömər hökm edib ki, heyzi kəsilən qadın doqquz ay, sonra isə daha üç ay gözləyir.
Birinci və ya ikinci boşanmadan sonrakı gözləmə müddətində ər arvadına özünün yaşadığı kimi yaşayış yeri verməlidir. Hamilədirsə, ona xərcləməlidir.
Dul qadın dörd ay on gün, hamilədirsə, doğana qədər gözləyir.
Qanunun Təkrarının boşanma qanunu boşanmış arvadın yenidən ərə getməsindən əvvəl heç bir gözləmə müddəti qoymur.