Qısa cavab
İslam yeni deyil. Quran öyrədir ki, Adəmdən Muhəmmədə (ﷺ) qədər hər peyğəmbər eyni imanı gətirib: yalnız bir Allaha (﷾) ibadət edin və Onun elçisinin ardınca gedin. İslam Allaha (﷾) təslim olmaq deməkdir, ona görə bunu edən hər mömin bu mənada müsəlman olub. Quran İbrahimi təslim olan adlandırır, İsanın şagirdləri isə müsəlman olduqlarına şahid olunmasını istəyib. Hər peyğəmbər öz xalqına öz dövrünün müqəddəs kitabı ilə gəlib: Musanın Tövratı və İsanın İncili kimi. Musanın dövründəki mömin Musanın ardınca gedib. İsanın dövründəki mömin İsanın ardınca gedib. Muhəmməd (ﷺ) bütün bəşəriyyətə göndərilmiş son peyğəmbərdir. Deməli, bu gün insan onun və Quranın ardınca getməklə Allaha (﷾) təslim olur.
Tam izah
İlk peyğəmbərdən sonuncuya bir xəbər
Quran deyir ki, Allah (﷾) elə bir elçi göndərməyib ki, ona Ondan başqa tanrı olmadığını və yalnız Ona ibadət etməyi vəhy etməsin. O deyir ki, hər xalqa eyni əmrlə elçi göndərilib: Allaha (﷾) ibadət edin və yalançı tanrılardan uzaq olun. O, bu bir dinin silsiləsini sadalayır. Nuha, İbrahimə, Musaya və İsaya əmr olunan Muhəmmədə (ﷺ) vəhy olunandır. Nuhun xalqına ilk sözləri bu olub: Allaha (﷾) ibadət edin, sizin Ondan başqa tanrınız yoxdur. Silsilə Allahın (﷾) seçdiyi Adəmlə başlayır. Quran həm də deyir ki, Allah (﷾) Adəm oğullarının zürriyyətlərini çıxarıb. O, onlardan soruşub: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?” və onlar bəli cavabını verib. Peyğəmbər (ﷺ) bunu sadə deyib: peyğəmbərlər atası bir, anaları ayrı qardaşlardır. Onların dini birdir.
“Səndən əvvəl elə bir elçi göndərməmişik ki, ona: “Məndən başqa heç bir məbud yoxdur, Mənə ibadət edin!”– deyə vəhy etməyək.”
“Biz hər ümmətə: “Allaha ibadət edin, tağutdan uzaq olun”– (deyə,) peyğəmbər göndərdik. Onlardan kimisini Allah doğru yola yönəltmiş, kimisinə də azdırmışdır. Yer üzündə gəzib dolaşın və (haqqı) yalan sayanların aqibətinin necə olduğunu görün!”
“(Allah) Nuha tövsiyə etdiyini, sənə vəhy etdiyimizi, İbrahimə, Musaya və İsaya tövsiyə etdiyimizi sizin üçün də dində qanun etdi: “Dini doğru-dürüst tutun və onda bölünüb firqə-firqə olmayın!” Sənin dəvət etdiyin (tövhid) müşriklərə ağır gəldi. Allah istədiyi kəsi Özü üçün seçər və (Ona) üz tutanı Özünə tərəf yönəldər.”
“Biz Nuhu öz qövmünə (elçi) göndərdik. O dedi: “Ey qövmüm! Allaha ibadət edin. Sizin Ondan başqa (heç bir) ilahınız yoxdur. Mən sizə üz verəcək Böyük günün əzabından qorxuram”.”
“Allah Adəmi, Nuhu, İbrahim nəslini və İmran ailəsini seçib aləmlərdən üstün etdi.”
“Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların zürriyyətlərini çıxararaq və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”– deyə onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. Bu, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməməniz üçündür.”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: o, bu dünyada və axirətdə bütün insanlar arasında Məryəm oğlu İsaya ən yaxın olandır; peyğəmbərlər atası bir, anaları ayrı qardaşlardır və onların dini birdir.
Adəm
Allah (﷾) tərəfindən seçilib.
Nuh
Allaha (﷾) ibadət edin: sizin Ondan başqa tanrınız yoxdur.
Musa
Ona hidayət və nur olan Tövrat verilib.
İsa
Ona Tövratı təsdiq edən İncil verilib.
Muhəmməd (ﷺ)
Peyğəmbərlərin sonuncusu, bütün insanlara göndərilib.
Muhəmməddən (ﷺ) əvvəlki müsəlmanlar
Müsəlman Allaha (﷾) təslim olan demək olan ərəbcə sözdür. Quran bu mənada onu Peyğəmbər Muhəmməddən (ﷺ) çox əvvəlki möminlər üçün işlədir. O deyir ki, İbrahim nə yəhudi, nə də xristian idi, doğru yolda olan, Allaha (﷾) təslim olan idi. İbrahim və Yaqub oğullarına yalnız Ona təslim olaraq ölməyi deyib. Musa xalqına demişdir ki, əgər Allaha (﷾) təslim olublarsa, Ona təvəkkül etsinlər. İsanın şagirdləri demişdir: “İman gətirdik. Sən də şahid ol ki, biz müsəlmanıq!” Quran deyir ki, Allah (﷾) möminləri “həm əvvəl (nazil etdiyi kitablarda), həm də bunda (Quranda)” müsəlman adlandırıb.
“İbrahim nə yəhudi, nə də nəsrani idi. O, ancaq hənif (batildən haqqa tapınan) bir müsəlman idi və müşriklərdən də olmamışdlr.”
“Bir zaman Rəbbi ona: “Təslim ol!”– dedikdə, o: “Aləmlərin Rəbbinə təslim oldum!”– demişdi. İbrahim də, Yəqub da, bunu oğullarına vəsiyyət etdilər: “Oğullarım! Həqiqətən, Allah bu dini sizin üçün seçmişdir. Siz də ancaq müsəlman olaraq ölməlisiniz!” Yoxsa siz Yəquba ölüm gəldiyi zaman onun yanında idiniz? O zaman o, öz oğullarına demişdi: “Məndən sonra nəyə ibadət edəcəksiniz?” Onlar dedilər: “Sənin İlahına, ataların – İbrahimin, İsmailin və İshaqın İlahı olan Tək İlaha ibadət edəcəyik. Biz yalnız Ona təslim olanlarıq!””
“Musa: “Ey qövmüm! Əgər Allaha iman gətirmisinizsə və müsəlman olmusunuzsa, Ona təvəkkül edin!”– dedi.”
“Bir zaman həvarilərə: “Mənə və rəsuluma iman gətirin!” deyə əmr etmişdim. Onlar da: “İman gətirdik. Sən də şahid ol ki, biz müsəlmanıq!”– demişdilər.”
“Allah yolunda lazımınca cihad edin. O, sizi seçdi və atanız İbrahimin dinində olduğu kimi, bu dində də sizin üçün heç bir çətinlik yaratmadı. Peyğəmbər sizə, siz də insanlara şahid olasınız deyə, Allah həm əvvəl (nazil etdiyi kitablarda), həm də bunda (Quranda) sizi müsəlman adlandırdı. Elə isə namaz qılın, zəkat verin və Allaha möhkəm sarılın. O sizin Himayədarınızdır. O nə gözəl Himayədar, nə gözəl Yardımçıdır!”
| Kim | Quran nə deyir |
|---|---|
| İbrahim | Nə yəhudi, nə xristian, doğru yolda olan, Allaha (﷾) təslim olan idi. |
| İbrahim və Yaqub | Oğullarına yalnız Ona təslim olaraq ölməyi dedilər. |
| Musa | Xalqına Ona təslim olublarsa, Allaha (﷾) təvəkkül etməyi dedi. |
| İsanın şagirdləri | Müsəlman olduqlarına şahid olunmasını istədilər. |
Hər peyğəmbər öz xalqı və öz dövrü üçün
Hər elçi xəbəri onlara aydın etmək üçün öz xalqının dilində danışıb. Allah (﷾) Musaya “hidayət və nur” olan Tövratı verib və ondan sonrakı peyğəmbərlər onunla hökm edib. O, İsanı özündən əvvəlki Tövratı təsdiq edən İncillə göndərib. İsa özü demişdir ki, yalnız İsrail evinin itmiş qoyunlarına göndərilib. Deməli, Musanın dövründəki mömin Musanın və Tövratın, İsanın dövründəki mömin isə İsanın ardınca gedib. Qanunlar bir peyğəmbərdən digərinə fərqlənə bilərdi. Quran deyir ki, O, hər birinə bir şəriət və yol verib, bir Allaha (﷾) iman isə eyni qalıb.
“Biz hər bir peyğəmbəri ancaq öz qövmünün dilində (danışan) göndərdik ki, (haqqı) onlara bəyan etsin. Allah istədiyini (haqq yoldan) azdırır, istədiyini də doğru yola yönəldir. O, Qüdrətlidir, Hikmət sahibidir.”
“Şübhəsiz ki, Biz, içində hidayət və nur olan Tövratı nazil etdik. Özlərini (Allaha) təslim edən peyğəmbərlər bununla yəhudilər arasında hökm edərdilər. Din xadimləri və elm adamları isə Allahın kitabından qorunub saxlanılanlarla hökm verərdilər. Onlar buna şahiddirlər. Elə isə insanlardan qorxmayın, Məndən qorxun! Ayələrimi ucuz qiymətə satmayın. Allahın nazil etdiyi ilə hökm verməyənlər – məhz onlar kafirdirlər.”
“Onların ardınca Məryəm oğlu İsanı özündən əvvəlki Tövratı təsdiqləyici olaraq göndərdik. Ona içərisində hidayət və nur olan, özündən əvvəlki Tövratı təsdiqləyən, müttəqilər üçün doğru yol göstərən və öyüd-nəsihət olan İncili verdik.”
“O isə cavab verib dedi: Mən yalnız İsrail nəslinin itmiş qoyunlarına göndərilmişəm.”
“Biz sənə, özündən əvvəlki kitabı təsdiqləyən və onu qoruyan Kitabı haqq olaraq nazil etdik. Sən onların arasında, Allahın nazil etdiyi ilə hökm ver. Sənə gələn haqqı buraxıb onların istəklərinə tabe olma. Sizin hər biriniz üçün bir şəriət və bir yol təyin etdik. Allah istəsəydi, sizi tək bir ümmət edərdi. Fəqət bu (müxtəlif şəriətlər), sizə verdikləri ilə sizi imtahan etməsi üçündür. Elə isə yaxşı işlər görməkdə bir-birinizlə yarışın. Hamınızın dönüşü Allahadır. O, ixtilaf etdiyiniz şeylər barəsində sizə xəbər verəcəkdir.”
Hamı üçün son peyğəmbər
Quran Muhəmmədi (ﷺ) peyğəmbərlərin möhürü, sonuncusu adlandırır. Əvvəlki peyğəmbərlər öz xalqlarına göndərilib, ona isə bunu demək əmr olunub: “Ey insanlar! Şübhəsiz ki, mən sizin hamınıza göndərilmiş Allahın elçisiyəm”. O, bütün bəşəriyyətə göndərilib. Onun gətirdiyi Quran özündən əvvəlki kitabları təsdiq edir və onları qoruyur. Müsəlmanlar bütün peyğəmbərlərə inanır və imanda onlar arasında fərq qoymur. Bu gün insan sonuncunun ardınca getməklə onların hamısına inanır.
“Muhamməd aranızdakı kişilərdən heç birinin atası deyildir. Lakin o, Allahın rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusudur. Allah hər şeyi biləndir.”
“De: “Ey insanlar! Şübhəsiz ki, mən sizin hamınıza göndərilmiş Allahın elçisiyəm. Göylərin və yerin hökmranlığı Ona məxsusdur, Ondan başqa (ibadətə layiq olan) məbud yoxdur. O həm dirildir, həm də öldürür. Elə isə Allaha və Onun ummi (yazıb-oxumaq bilməyən) Elçisinə, həm də Allaha və Onun kəlmələrinə inanan peyğəmbərə iman gətirin. Onun ardınca gedin ki, bəlkə doğru yola yönələsiniz”.”
“Biz səni bütün insanlara müjdə verən və xəbərdarlıq edən (bir peyğəmbər) olaraq göndərdik. Lakin insanların çoxu (bunu) bilməz.”
“Biz sənə, özündən əvvəlki kitabı təsdiqləyən və onu qoruyan Kitabı haqq olaraq nazil etdik. Sən onların arasında, Allahın nazil etdiyi ilə hökm ver. Sənə gələn haqqı buraxıb onların istəklərinə tabe olma. Sizin hər biriniz üçün bir şəriət və bir yol təyin etdik. Allah istəsəydi, sizi tək bir ümmət edərdi. Fəqət bu (müxtəlif şəriətlər), sizə verdikləri ilə sizi imtahan etməsi üçündür. Elə isə yaxşı işlər görməkdə bir-birinizlə yarışın. Hamınızın dönüşü Allahadır. O, ixtilaf etdiyiniz şeylər barəsində sizə xəbər verəcəkdir.”
“De: “Biz Allaha, bizə nazil olana, İbrahimə, İsmailə, İshaqa, Yəquba və onun nəslinə nazil olanlara, Musaya, İsaya və peyğəmbərlərə öz Rəbbi tərəfindən verilənlərə iman gətirdik. Biz onların heç birini digərindən fərqləndirmirik. Biz yalnız Ona təslim olanlarıq!””
Xristian baxışı
Xristianlar öyrədir ki, İsa yeni əhd gətirib. Onların baxışına görə İsraillə köhnə əhd onda yerinə yetib və Kilsə bütün millətlərə açıq olan Tanrının yeni xalqıdır.
“Düşünməyin ki, Mən Qanunu və ya peyğəmbərləri ləğv etməyə gəlmişəm: ləğv etməyə deyil, yerinə yetirməyə gəlmişəm. Doğrusunu sizə deyirəm: göy və yer keçənə qədər, hər şey yerinə yetirilənə qədər Qanundan bir nöqtə və ya bir xətt belə keçməyəcək.”
İsanın özünün öyrətdiyi
İsa demişdir ki, Qanunu və ya peyğəmbərləri pozmağa gəlməyib. O demişdir ki, Qanundan bir nöqtə də, bir xətt də keçməyəcək. Ondan bütün əmrlərin birincisi soruşulanda o, Musadan sitat gətirib: “Dinlə, ey İsrail! Tanrımız Rəbb yeganə Rəbbdir”. Bu, Musanın öyrətdiyi və Quranın öyrətdiyi eyni birinci iman maddəsidir. Quranın izahına görə İsa yeni din qurmayıb. O, özündən əvvəlki peyğəmbərlərin bir dinini yeniləyib.
“Düşünməyin ki, Mən Qanunu və ya peyğəmbərləri ləğv etməyə gəlmişəm: ləğv etməyə deyil, yerinə yetirməyə gəlmişəm. Doğrusunu sizə deyirəm: göy və yer keçənə qədər, hər şey yerinə yetirilənə qədər Qanundan bir nöqtə və ya bir xətt belə keçməyəcək.”
“İsa ona cavab verdi: Bütün əmrlərin birincisi budur: Dinlə, ey İsrail! Tanrımız Rəbb yeganə Rəbbdir.”
“Dinlə, ey İsrail: Tanrımız RƏBB tək RƏBBdir.”
“(Allah) Nuha tövsiyə etdiyini, sənə vəhy etdiyimizi, İbrahimə, Musaya və İsaya tövsiyə etdiyimizi sizin üçün də dində qanun etdi: “Dini doğru-dürüst tutun və onda bölünüb firqə-firqə olmayın!” Sənin dəvət etdiyin (tövhid) müşriklərə ağır gəldi. Allah istədiyi kəsi Özü üçün seçər və (Ona) üz tutanı Özünə tərəf yönəldər.”
Baxışlar
Xristian
Xristianlar öyrədir ki, İsa köhnəni yerinə yetirən yeni əhd gətirib. Onlar deyir ki, Kilsə Tanrının yeni xalqıdır.
İsa Qanunu yerinə yetirməyə gəlib, deməli, onunla yeni əhd başlayıb.
Təkzib
İsa elə həmin sözlərdə demişdir ki, Qanundan bir nöqtə də, bir xətt də keçməyəcək. Onun birinci əmri Musanın öz əmri idi: “Tanrımız Rəbb yeganə Rəbbdir”. O, Quranın dediyi kimi, özündən əvvəlki peyğəmbərlərin imanını saxlayıb.
İslam baxışı
İslam, bir Allaha (﷾) təslim olmaq, Adəmdən Muhəmmədə (ﷺ) qədər hər peyğəmbərin dinidir. Hər biri öz xalqına öz dövrünün müqəddəs kitabı ilə gəlib. Muhəmməd (ﷺ) bütün bəşəriyyətə göndərilmiş sonuncudur.
Quran deyir ki, hər elçi Allahdan (﷾) başqa tanrı olmadığı xəbəri ilə göndərilib.
Quran Nuh, İbrahim, Musa, İsa və Muhəmməd (ﷺ) üçün eyni dini adlandırır.
Quran İbrahimi Allaha (﷾) təslim olan adlandırır və İsanın şagirdlərinin müsəlman olduqlarına şahid olunmasını istədiyini yazır.
Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, peyğəmbərlər dinləri bir olan qardaşlardır.
Muhəmməd (ﷺ) bütün bəşəriyyətə göndərilmiş peyğəmbərlərin möhürüdür.