Qısa cavab
İslam həyalı, sadə geyim və gözəl əxlaq istəyir. Heç bir konkret geyim tələb olunmur. Kişi bədənini ən azı göbəkdən dizə qədər örtür. Qadın yaxın ailəsindən kənar kişilərin yanında üzündən və əllərindən başqa hər yerini örtür. Heç biri şəffaf, bədənə yapışan və ya diqqət çəkmək üçün tikilmiş paltar geyinmir. Kişilər saf ipək və qızıl taxa bilməz. Müsəlmanlar bir-birini ‘Əs-sələmu əleykum’, yəni sizə salam olsun deyə salamlayır. Cavab ‘Və əleykum əs-sələm’, yəni sizə də salam olsun sözləridir. İslam vədə vəfanı, doğru danışmağı, ədaləti və düzgün alış-verişi uca tutur. O, müsəlmanlardan yoxsullara kömək etməyi, valideynlərə və böyüklərə hörmət etməyi, uşaqları sevməyi və qonşulara yaxşılıq etməyi istəyir. O, nifrəti, qeybəti (kiminsə arxasınca pis danışmağı), böhtanı, məsxərəni, pis ləqəbləri, şübhəni və təkəbbürü qadağan edir.
Tam izah
Kişilər və qadınlar üçün həyalı geyim
Quran deyir ki, geyim bədəni örtmək və bəzəmək üçün verilib və təqva libası ən xeyirlisidir. O, mömin kişilərə və mömin qadınlara eyni dərəcədə gözlərini aşağı dikməyi və həyalarını qorumağı deyir. Qadınlara örtüklərini yaxalarının üstünə salmaq deyilir. Onlara zinətlərini (gözəlliklərini və bəzəklərini) adətən görünəndən artıq göstərməmək deyilir. Ət-Təbəri 923-cü ildə vəfat etmiş Quran təfsirçisi idi. O nəql edir ki, bir çox ilk təfsirçi adətən görünəni üz və əllər kimi izah edir. O özü bunu ən düzgün oxunuş sayıb. Fəqihlərin (İslam hüququ alimlərinin) çoxu hesab edir ki, kişi ən azı göbəkdən dizə qədər örtülü qalmalıdır. İslam heç bir forma müəyyən etmir. Bu hədlərə uyğun hər geyim olar.
“Ey Adəm oğulları! Sizə ayıb yerlərinizi örtəcək geyim və zinət libası nazil etdik. Təqva libası isə daha xeyirlidir. Bu (geyimin nazil edilməsi və təqva libasının bəyanı), Allahın ayələrindəndir. Bəlkə düşünüb (onlardan) ibrət alasınız.”
“Mömin kişilərə de ki, (harama baxmayıb) gözlərini aşağı diksinlər və ayıb yerlərini (zinadan) qorusunlar. Bu onlar üçün daha təmiz olar. Şübhəsiz ki, Allah onların nə etdiklərindən xəbərdardır.”
“Mömin qadınlara da de ki, (harama baxmayıb) gözlərini aşağı diksinlər və ayıb yerlərini (zinadan) qorusunlar. Qoy onlar – görünənlər istisna olmaqla, zinətlərini (naməhrəmə) göstərməsinlər; örtüklərini yaxalarının üstünə salsınlar; zinətlərini ərlərindən, yaxud atalarından, yaxud ərlərinin atalarından, yaxud öz oğullarından, yaxud ərlərinin oğullarından, yaxud qardaşlarından, yaxud qardaşlarının oğullarından, yaxud bacılarının oğullarından, yaxud öz (müsəlman) qadınlarından, yaxud sahib olduqları kölələrdən, yaxud ehtirasını itirmiş kişi xidmətçilərdən, yaxud qadınların ayıb yerlərini hələ anlamayan uşaqlardan başqasına göstərməsinlər; gizlətdikləri zinət əşyaları bilinsin deyə ayaqlarını (yerə) vurmasınlar. Ey iman gətirənlər! Hamınız Allaha tövbə edin ki, bəlkə nicat tapasınız.”
Ət-Təbəri İbn Abbas və digər ilk nəsillərdən nəql edir ki, qadının açıq qoya biləcəyi zinət, ‘adətən görünən’, üzü və əlləridir və bunu oxunuşların ən düzgünü sayır.
Küveyt İslam hüququ ensiklopediyası qeyd edir ki, fəqihlərin böyük çoxluğu kişinin bədənində örtülü saxlamalı olduğu hissənin (övrət) göbək ilə diz arasında olduğunu hesab edir.
Nə geyinilmir
Peyğəmbər (ﷺ) geyimli, amma çılpaq görünən qadınlar barədə xəbərdarlıq edib. Alimlər bunu şəffaf və ya bədənin formasını göstərəcək qədər dar paltara aid edir. O deyib ki, qızıl və ipək ümmətinin qadınlarına halal, kişilərinə haramdır. O, kişilərə qızıl üzüyü qadağan edib. O deyib ki, bu dünyada ipək geyinən axirətdə onu geyinməyəcək.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) hələ görmədiyi Od əhlinin iki növünü təsvir etmişdir: əllərində mal quyruğu kimi qamçılar olub insanları döyən kişilər və geyimli, amma çılpaq görünən, yanlışa meyl edən və başqalarını ona aparan qadınlar.
Əbu Musa rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: qızıl və ipək ümmətimin qadınlarına halal, kişilərinə haram edilib.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) qızıl üzük taxmağı qadağan etmişdir.
Ənəs ibn Malik rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: bu dünyada ipək geyinən axirətdə onu geyinməyəcək.
| Nə | Kişilər | Qadınlar |
|---|---|---|
| Örtülür | Ən azı göbəkdən dizə qədər. | Yaxın ailədən kənar kişilər qarşısında üz və əllərdən başqa hər yer. |
| Geyilmir | Şəffaf və ya bədənə yapışan geyim. | Şəffaf və ya bədənə yapışan geyim. |
| Qızıl və ipək | Qadağandır. | Halaldır. |
İslam forma müəyyən etmir: bu hədlər içində hər geyim olar.
Təkəbbürsüz gözəllik
Həyalı olmaq köhnə-kürüş demək deyil. Bir kişi gözəl paltarları və ayaqqabıları xoşlamağın təkəbbür olub-olmadığını soruşub. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, Allah (﷾) gözəldir və gözəlliyi sevir. O deyib ki, təkəbbür həqiqəti rədd etmək və insanlara yuxarıdan baxmaqdır. Quran deyir ki, Allah (﷾) özündən razı, özünü öyəni sevməz.
Abdullah ibn Məsud rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: qəlbində zərrə qədər təkəbbür olan Cənnətə girməz. Bir kişi dedi ki, insanlar paltarlarının və ayaqqabılarının gözəl olmasını xoşlayırlar. Peyğəmbər cavab verdi ki, Allah gözəldir və gözəlliyi sevir; təkəbbür həqiqəti rədd etmək və insanlara yuxarıdan baxmaqdır.
“İnsanlardan təkəbbürlə üz çevirmə, yer üzündə lovğa-lovğa gəzib dolanma. Həqiqətən, Allah heç bir özündən razını, özünü öyəni sevməz.”
Salam
Peyğəmbər (ﷺ) öyrədib ki, ‘Əs-sələmu əleykum’, yəni sizə salam olsun salamı Adəmə gedib çıxır. Mələklər ona daha artığı ilə cavab verib: salam və Allahın (﷾) mərhəməti. Quran müsəlmanlara salamı daha gözəli ilə və ya heç olmasa eyni ilə qaytarmağı deyir. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, salamı yaymaq insanları bir-birinə sevdirir. O deyib ki, ən yaxşı əməllərdən biri tanıdıqlarına və tanımadıqlarına salam verməkdir.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Allah Adəmi yaradanda ona bir qrup mələyə salam verməyi və cavablarını dinləməyi əmr etdi, çünki bu, onun övladlarının salamı olacaq. Adəm ‘Əs-sələmu əleykum’ (sizə salam olsun) dedi və onlar ‘Əs-sələmu əleykə və rəhmətullah’ (sənə salam və Allahın mərhəməti olsun) cavabını verdi, Allahın mərhəmətini əlavə etdilər.
“Sizə salam verildiyi zaman onu daha gözəl şəkildə alın və ya (verilən salamı) olduğu kimi qaytarın! Həqiqətən, Allah hər şeyin hesabını çəkəndir.”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: iman gətirməyincə Cənnətə girməzsiniz, bir-birinizi sevməyincə iman gətirmiş olmazsınız. Sonra dedi ki, insanları bir-birinə sevdirən şey aralarında salamı yaymaqdır.
Abdullah ibn Amr rəvayət edir ki, bir kişi Peyğəmbərdən (ﷺ) İslamın hansı əməllərinin ən yaxşı olduğunu soruşdu. O dedi: insanları yedirtmək, tanıdıqlarına və tanımadıqlarına salam vermək.
İslamın uca tutduğu fəzilətlər
Quran müsəlmanlara hər əhdə vəfa etməyi əmr edir. O, onlara hətta özlərinin əleyhinə olsa belə ədalət üçün möhkəm durmağı və başqalarına nifrətin onları ədalətsiz etməsinə yol verməməyi deyir. O, çəkidə və ölçüdə aldadanları pisləyir. O, ehtiyaclıya və yetimə xərcləməyi yaxşı əməl sayır. O, qocalıqda valideynlərə mehribanlıq və hörmət əmr edir. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, doğruluq Cənnətə aparır. O, qrupda ən gəncə ən böyüyün əvvəl danışmasına imkan verməyi deyib. O, nəvəsini öpüb və deyib ki, mərhəmət etməyənə mərhəmət edilməz. Cəbrayıl mələk ona qonşulara yaxşılıq etməyi o qədər tövsiyə edib ki, o, qonşuların varis ediləcəyini düşünüb.
“Yetim həddi-büluğa çatana qədər –xeyirxahlıq (qoruyub saxlamaq və artırmaq məqsədilə istifadə etmək) istisna olmaqla– onun malına yaxınlaşmayın! Əhdə vəfa edin. Çünki (hər kəs) əhd barəsində sorğu-sual olunacaqdır.”
“Ey iman gətirənlər! (Şahidliyiniz) özünüzün, valideynlərinizin, yaxın qohumlarınızın əleyhinə olsa belə, Allah üçün ədaləti qoruyan şahidlər olun. (Əleyhinə şahidlik edəcəyiniz kəslər) istər varlı, istər kasıb olsun, Allah onların hər ikisinə (sizdən) daha yaxındır. Nəfsinizin istəyinə uyub ədalətdən azmayın! Əgər dilinizi əysəniz, yaxud (həqiqəti deməkdən) boyun qaçırsanız, (bilin ki,) Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır.”
“Ey iman gətirənlər! Allah üçün haqqı qoruyan, ədalətlə şahidlik edən kimsələr olun. Bir qövmə qarşı olan kin-küdurət sizi ədalətsizliyə sövq etməsin. Ədalətli olun! Bu, təqvaya daha yaxındır. Allahdan qorxun! Şübhəsiz ki, Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır.”
“Çəkidə və ölçüdə aldadanların vay halına! O kəslər ki, insanlardan (bir şey) alıb ölçdükləri zaman (onu) tam ölçərlər. Onlar üçün bir şey ölçdükləri və ya çəkdikləri zaman (onu) əskildərlər.”
“Yaxşı əməl heç də üzünüzü məşriqə və məğribə tərəf çevirməyiniz deyildir. Lakin yaxşı əməl (sahibləri) Allaha, Axirət gününə, mələklərə, (hər bir səmavi) kitaba və peyğəmbərlərə iman gətirən, sevdiyi malı qohum-əqrəbaya, yetimlərə, yoxsullara, müsafirlərə, dilənənlərə və kölələrin azad edilməsinə xərcləyən, namaz qılıb zəkat verən, əhd bağladıqda əhdlərini yerinə yetirən, sıxıntı və xəstəlik üz verdikdə, habelə, döyüş zamanı səbir edən şəxslərdir. Onlar (imanlarında) doğru olanlardır. Müttəqi olanlar da, elə məhz onlardır.”
“Rəbbin yalnız Ona ibadət etməyi və valideynlər ilə yaxşı davranmağı əmr etmişdir. Əgər onların biri və ya hər ikisi sənin yanında qocalıq yaşına çatarsa, onlara: “Uf!” belə demə, üstlərinə qışqırma və onlara xoş söz söylə! Onların hər ikisinə rəhm edərək təvazökarlıq qanadının altına al və: “Ey Rəbbim! Onlar məni körpəliyimdən tərbiyə edib böyütdükləri kimi, Sən də onlara rəhm et!”– de.”
Abdullah ibn Məsud rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: doğruluq yaxşılığa, yaxşılıq Cənnətə aparır və kişi doğru danışmağa davam edir, nəhayət, doğruçu olur. Yalan fisqə, fisq Oda aparır və kişi yalan danışmağa davam edir, nəhayət, Allah yanında yalançı kimi yazılır.
Rafi ibn Xədic və Səhl ibn Əbi Həsmə rəvayət edir ki, bir qrup kişi bir qətl barədə Peyğəmbərin (ﷺ) yanına gəldi və onların ən gənci danışmağa başlayanda Peyğəmbər dedi: ən böyüyünüz əvvəl danışsın.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) nəvəsi əl-Həsən ibn Əlini öpdü, əl-Əqrə ibn Habis də yanında oturmuşdu. Əl-Əqrə on uşağı olduğunu və heç birini öpmədiyini dedi. Peyğəmbər ona baxdı və dedi ki, başqalarına mərhəmət etməyənə mərhəmət edilməz.
İbn Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Cəbrayıl qonşulara yaxşı davranmağı ona o qədər tövsiyə edirdi ki, Cəbrayılın qonşuları varis edəcəyini düşündü.
“Allaha ibadət edin və heç bir şeyi Ona şərik qoşmayın! Valideynlərə, qohum-əqrəbaya, yetimlərə, miskinlərə, yaxın və uzaq qonum-qonşuya, yol yoldaşına, müsafirə və sahib olduğunuz (kölə və kənizlərə) yaxşılıq edin! Həqiqətən, Allah lovğalıq edənləri və özünü öyənləri sevməz.”
İslam nəyi pisləyir
Quran başqalarını məsxərəyə qoymağı, onlara tənə vurmağı və pis ləqəblərlə çağırmağı qadağan edir. O, möminlərə zəndən çəkinməyi, güdməməyi və qeybət etməməyi deyir. Qeybət kiminsə arxasınca pis danışmaqdır və Quran onu ölmüş qardaşın ətini yeməyə bənzədir. O, hər böhtançının və qeybətçinin vay halına deyir. O, müsəlmanlara Allahın (﷾) adlarını təhrif edənləri tərk etməyi deyir. Peyğəmbər (ﷺ) müsəlmanlara bir-birinə nifrət və paxıllıq etməməyi deyib. O deyib ki, qəlbində zərrə qədər təkəbbür olan Cənnətə girməz.
“Ey iman gətirənlər! Bir qövm başqa bir qövmü məsxərəyə qoymasın. Ola bilər ki, onlar (məsxərəyə qoyulanlar) o birilərindən (məsxərə qoyanlardan Allah yanında) daha xeyirli olsunlar. Qadınlar da qadınları məsxərəyə qoymasınlar. Ola bilər ki, onlar (məsxərəyə qoyulanlar) o birilərindən (məsxərə qoyanlardan Allah yanında) daha xeyirli olsunlar. Bir-birinizə tənə vurmayın və bir-birinizi pis ləqəblərlə çağırmayın. İman gətirdikdən sonra fasiq adlanmaq necə də pisdir. Məhz tövbə etməyənlər zalımlardır.”
“Ey iman gətirənlər! Zənnin çoxundan çəkinin. Çünki zənnin bəzisi günahdır. Bir-birinizi güdməyin, bir-birinizin qeybətini qırmayın. Sizdən biriniz ölmüş qardaşının ətini yemək istəyərmi?! Bu sizdə ikrah hissi oyadır.”
“Hər bir qeybət edənin, tənə vuranın vay halına!”
“Allahın ən gözəl adlarları vardır. Ona bu adlarla dua edin və Onun adları barəsində haqdan azanları (Allahın adlarını və ya bu adların mənalarını təhrif edənləri) tərk edin. Onlar etdikləri əməllərin cəzasını alacaqlar.”
Ənəs ibn Malik rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: bir-birinizə nifrət etməyin, paxıllıq etməyin və arxa çevirməyin; Allahın qulları, qardaş olun. Müsəlmana qardaşı ilə üç gündən artıq küsülü qalmaq halal deyil.
Abdullah ibn Məsud rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: qəlbində zərrə qədər təkəbbür olan Cənnətə girməz. Bir kişi dedi ki, insanlar paltarlarının və ayaqqabılarının gözəl olmasını xoşlayırlar. Peyğəmbər cavab verdi ki, Allah gözəldir və gözəlliyi sevir; təkəbbür həqiqəti rədd etmək və insanlara yuxarıdan baxmaqdır.
“İnsanlardan təkəbbürlə üz çevirmə, yer üzündə lovğa-lovğa gəzib dolanma. Həqiqətən, Allah heç bir özündən razını, özünü öyəni sevməz.”
Hər vədi yerinə yetirmək
Doğruçuluq
Ədalət, hətta özünüzə qarşı
Valideynlərə və qonşulara yaxşılıq
Ələ salma və təhqiredici adlar
Şübhə, casusluq və qeybət
Təkəbbür
Əhdi-Cədiddə həya
Əhdi-Cədid də xristian qadınlardan yaxşı işləri bəzəkləri olmaqla həyalı geyinməyi istəyir. O, burada qadınlar üçün qızılı, mirvarini və bahalı paltarı istisna edərək İslamdan da irəli gedir. Həyalı geyim Bibliyaya yad deyil. Müsəlman qadınlar Bibliyanın da istədiyi həyalı geyimə əməldə riayət edir.
“Eyni cür qadınlar da özlərini təvazökar geyimlə, həya və ağılla bəzəsinlər; hörük saçla, qızılla, mirvarilərlə və ya bahalı paltarla deyil, möminliyi iddia edən qadınlara yaraşan yaxşı işlərlə.”
Baxışlar
İslam baxışı
İslam həm kişilərdən, həm də qadınlardan həyalı və sadə geyinməyi istəyir. O, forma yox, bir neçə aydın hədd müəyyən edir. O, salam, doğruluq, ədalət və mehribanlıq üzərində qurulmuş əxlaq öyrədir. Hər ikisində nümunə Peyğəmbərdir (ﷺ).
Quran mömin kişilərə və qadınlara eyni dərəcədə gözlərini aşağı dikməyi və həyalarını qorumağı deyir.
Qadın yaxın ailəsindən kənar kişilərin yanında üzündən və əllərindən başqa hər yerini örtür. Bir çox ilk təfsirçi Quran 24:31-i belə izah edir.
Fəqihlərin çoxu hesab edir ki, kişi ən azı göbəkdən dizə qədər örtünür.
Qızıl və ipək müsəlman qadınlara halal, müsəlman kişilərə haramdır.
Qadını geyimli, amma çılpaq qoyan paltar pislənir.
Müsəlmanlar bir-birini salamla salamlayır və ona eyni və ya daha gözəli ilə cavab verir.
Quran məsxərəni, pis ləqəbləri, zənni, güdməyi və qeybəti qadağan edir.
Valideynlərə, qonşulara və ehtiyaclılara mehribanlıq Allaha (﷾) ibadətlə yanaşı əmr olunur.